Sóz-aq. Bul janrda sátti jazýdyń qıyndyǵynan bolar, dramatýrgııaǵa ár jazarmannyń qalamy bara bermeıdi. Búgingi kúnde de qazaq teatrlary jaqsy pesalarǵa muqtaj ekenin kózben kórip júrmiz. Ásirese jasóspirimderge arnalǵan dramalyq shyǵarmalar joqtyń qasy. Teatr sahnasynda – ne balalarǵa, ne eresekterge arnalǵan spektaklder ǵana. Al on úsh jastan asqan bozbalalarǵa arnalǵan teatrlandyrylǵan qoıylym sırep barady. Árıne, bul qý shóppen aýyz súrtkenimiz emes.
Tek, jasóspirimderge arnalyp qoıylyp júrgen spektaklderdiń deńgeı-dárgeıi kóńil qýantpaıdy. Chehovtan «Kórkemdik degen ne?» dep suraǵanda: «Bul, eń aldymen, kórkem shyǵarmanyń shynaıylyǵy», degen eken. Búgingi teatr sahnasyndaǵy spektaklderdiń kóbinde osy shynaıylyq joq. Álqıssa.
Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry repertýarynda qazirgi tańda shamamen 40 shaqty spektakl bar (onyń naqty qanshasy aýdarma, qanshasy otandyq dramatýrgııa ekenin teatr basshylyǵynan surap bile almadyq). Odan bólek jas kórermender úshin 17 ertegi qoıylady. Teatr repertýaryna jylyna tórt nemese alty spektakl qosylyp otyrady eken. Al kópten beri qoıylyp júrgen spektaklder kórkemdik keńestiń sheshimimen alynyp tastalynady. Jańa qoıylymdar da kórkemdik keńesten ótkennen keıin mınıstrlikke usynylady.
Biraz ýaqyt buryn elimizdiń bas jasóspirimder teatrynda Juldyzbek Jumanbaıdyń rejısserligimen Saıyn Muratbekovtiń «Jýsan ıisi» atty povesine ınssenırovka jasalyp qoıylǵan bolatyn. Qazaq balalary rýhanı asharshylyq jaǵdaıynda turǵan búgingi tańda mundaı spektaklder kórermendi tam-tumdap qýantqany ras. Alaıda qazir qoıylyp júrgen biren-saran spektakl jasóspirimderdiń rýhanı suranysyn qanaǵattandyra almaıdy.
Máselen, dramatýrg Serik Asylbekulynyń «Rabıǵanyń mahabbaty» atty povesi oqyrmandardyń nazaryn aýdarǵan soń, avtor shyǵarmany pesaǵa laıyqtap jazyp, N.Jaqypbaıdyń rejısserligimen Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynda 1990 jyldardan bastap 7-8 jyl boıy qoıyldy. Joǵary synyp oqýshylarynyń beıkúná mahabbaty hám sýısıd jónindegi bul shyǵarma sol ýaqytta teatr kórermenderi arasynda rezonans týdyryp, anshlagpen ótken edi. «Qoǵamdy aǵartý arqyly bárin ózgertýge bolady» degen ustanymdaǵy dramatýrg Serik Asylbekuly jasóspirimderge arnalǵan qoıylymdar týrasynda da oı bólisti.
«Adamdardyń sanasyn ózgertý arqyly ekonomıkany da, óndiristi de, aýyl sharýashylyǵyn da kórkeıtýge bolady. Barlyq dúnıeniń túp tórkini adamnyń sana-seziminde jatyr. Al sana-sezimdi uly shyǵarmalar arqyly ǵana tárbıeleı alamyz. Odan basqa álemde adam tárbıeleýdiń tıimdi quraly joq. Dostoevskııdiń «Álemdi sulýlyq qutqarady» degen sózine «álemdi izgilik qutqarady» dep qosar edim. Al kórkem ádebıet adamnyń janyn izgilendiretin birden-bir rýhanı qural», degen avtor búgingi kúni dramatýrgııaǵa qalam tartatyndar saýsaqpen sanarlyq ekenin de aıtty. «Máselen, bizde 700 jazýshy bolsa, sonyń 15-niń ǵana pesalary qoıylyp júr. Al dúnıejúzinde Nobel syılyǵyn alǵan alty-jeti dramatýrg qana bar. Osynyń ózi dramanyń kúrdeli janr ekenin kórsetedi. Álemdegi eń baı ádebıet – orys ádebıetinde klassık prozaıkter kóp. Al talantty dramatýrgterge kelsek, A.Ostrovskıı, A.Chehov, A.Vampılov, A.Gelmandardy ǵana ataı alamyz», deıdi.
Kúni keshege deıin elimizde jasóspirimderge arnalǵan eki-aq teatr bar-tyn. Olar – Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry jáne astanadaǵy Jastar teatry. Sońǵy ýaqytta oblystyq úlken teatrlardyń janynan jastar trýppalary qurylǵanyn da aıta keteıik. Máselen, Petropavl teatryndaǵy Farhat Moldaǵalı jastar trýppasyn quryp, eldi eleń etkizdi. Bul bastama Qyzylorda, Taldyqorǵan, Kókshetaý qalalarynda da jalǵasty. Jasóspirimder repertýarynyń toqyraý kezeńinde iske asqan ıgi joba teatr salasyndaǵy jaqsy bir qozǵalys bolǵan sııaqty.
Dramatýrgter men teatr rejısserleri arasynda shyǵarmashylyq baılanys joq ekenin aıtqan teatrtanýshy Amangeldi Muqan mereıtoılyq datalarǵa oraı uıymdastyrylatyn ádebı baıqaýlarǵa toqtaldy.
«Máselen, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qarsańynda ótkizilgen ádebı baıqaýǵa 40-50 pesa kelip tústi. Úzdigi anyqtalyp, marapattaldy. Kitap ta shyqty. Alaıda teatr sahnasynda qoıylǵan joq. Osy sııaqty mereıtoılyq oqıǵalar qarsańynda jazylǵan pesalar sol júlde alǵan kúıi qala beredi. Iаǵnı dramatýrgter men teatr rejısserleri arasynda shyǵarmashylyq baılanys joq. Máselen, Máskeýdegi Sas teatrynda jas kórermendermen arnaıy pedagogter jumys isteıdi. Iаǵnı ár spektakldiń aldynda jas kórermenderge teatr mádenıeti jóninde leksııa oqyp, tárbıeleıdi. Teatrdyń negizgi fýnksııalarynyń biri – tárbıeleý ekenin umytpaý kerek. Al elimizdegi jasóspirimder teatrynda pedagog degen shtat joq», deıdi. Sondaı-aq teatr synshysy, Sozaq aýdanynda mektepte jumys isteıtin Aıdarbek Baıdildá degen avtor «Ustaz» degen pesa jazǵanyn tilge tıek etti. Onda búgingi mektep ómiri, 10-11 synyptaǵy jasóspirimderdiń qyzyqty oqıǵalary sýrettelgen. Bul pesaǵa rejısserler de qyzyǵypty. Aldaǵy ýaqytta Ulan Ahmetovtiń rejısserligimen Taldyqorǵandaǵy teatrda qoıylýy múmkin eken.
Al dramatýrg, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory Sultanáli Balǵabaev: «Jasóspirimderge arnalǵan pesalardyń deńgeı-dárejesi týraly sóz qozǵamas buryn, sol saptaǵy spektaklder bar ma deý kerek. Bizde qazir úlken tarıhı oqıǵalarǵa arnap spektakl qoıý etek alǵan. Al kórermenniń suranysyna zertteý júrgizip, talabyn eskergen pesalar azaıyp barady. Qazaq teatrlarynyń búgingi kemshiligi osy. Shynyn aıtqanda, teatr aýdıtorııasynyń kóp bóligin jasóspirimder quraıdy. Máselen, Almatyda 70-ten astam qazaq mektebi bar. Sol mektepterdiń joǵary synyptardaǵy balalary jylyna eki ret teatrǵa barady degenniń ózinde, solarǵa arnap 150 spektakl qoıýǵa bolady. Bizde bunyń statıstıkasy múldem eseptelmeıdi. Al jasóspirimderge arnalǵan pesalardyń joǵalýy – repertýar jasaqtalǵanda kórermenniń suranysyn nazarǵa ilmeýinen bolyp otyr. Álemdegi teatrlardan bizdiń teatrlardyń aıyrmashylyǵy – daıyn qarjyǵa kez kelgen janrdaǵy spektakldi qoıa beredi. Oǵan kórermen qyzyǵa ma, joq pa, reıtıngi qalaı – mańyzdy emes. Iаǵnı prodıýserlik menedjment jumystary júrgizilmeıdi», deı kele Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń teatr repertýaryna qatysty naqty saıasat júrgizý kerektigin aıtty.
Táýelsizdik kúni qarsańynda elordada Jas kórermenderdiń mýzykalyq teatry ashylǵan bolatyn. El astanasynan boı kótergen jańa teatrdan ónersúıer kórermenniń kúteri kóp. О́ner oshaǵynyń dırektory Ashat Maemırov balalar men jasóspirimder shyǵarmalaryna arnalǵan ádebı baıqaýlardy tek dramatýrgııalyq týyndylarǵa ǵana emes, mýzykalyq shyǵarmalarǵa da arnap uıymdastyrylý kerektigin aıtty.
«Otandyq dramatýrgııaǵa kelsek, kez kelgen jasóspirimder teatrynyń repertýarynda Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym Qojasy» bolýy tıis. О́ıtkeni bul shyǵarmada ótpeli kezeńniń psıhologııalyq ıirimderi qanyq ári tereńdikpen sýrettelgen. Iаǵnı prozalyq shyǵarmalardan ınssenırovka jasap, halyqqa usyna berý kerek. Bir-eki jylda jasóspirimderge arnalǵan dramalyq shyǵarmalar jazyla qoımaıdy. Sondyqtan 70-80- jyldardaǵy balalarǵa arnalǵan ádebıet jaýharlaryn jedel túrde aýdaryp otyrýymyz kerek. Al óz kezegimizde Nur-Sultan qalasynyń mýzykalyq jas kórermender teatry alǵashqy qoıylymymyzdy on bestegi Abaı men Toǵjan arasyndaǵy mahabbatqa arnadyq. Mýzykalyq teatr bolǵandyqtan, Áýezovtiń «Abaı joly» trılogııasyndaǵy Abaı men Toǵjannyń úsh betke tolar-tolmas kezdesýin jas avtor Mıras Ábilge jazdyrttyq. Abaıdy biz kóbine oıshyl, fılosof jáne rýhanı tulǵa retinde kórsetken soń jas balalar qashqaqtaıdy, tisi batpaıdy. Kórermender Abaıdyń tulǵasymen birge ósý kerek degen uǵymdy ustanyp, balalar men jasóspirimderdiń dúnıetanymyna, talǵamyna, bolmysynyń qalyptasýyna áser etý úshin arnaıy on bes jasyndaǵy kezeńin aldyq. Ol arada Qunanbaıdaı ákesiniń ónegesin, Uljandaı anasynyń tárbıesin, dos pen baýyrdyń qadir-qasıetin «Abaı-Toǵjan» spektaklinde birtutas qamtýǵa tyrystyq. Kórkem shyǵarmalardan bólek halyq ańyzdary men ertegilerin de sahnaǵa adaptasııa jasasaq, qundy olja bolmaq», deıdi.
