– Talǵat Seıituly, Qazaqstanda tıimdi qoldanýǵa bolatyn halyqaralyq ekotýrızmniń qandaı úlgisi zerdelendi?
– Bizdiń sarapshylar ekotýrızmdi damytý men sertıfıkattaý júıesin engizýde Aýstralııa, Botsvana, Qytaı, Seıshel araldary, Eýropa men Skandınavııa sııaqty birqatar elderdiń tájirıbesin zerttedi. Barlyq elderdiń ekotýrızmdi damytýdaǵy júrip kele jatqan joldary uqsas. Sarapshylarymyz eń tıimdi joldardy taldap, birqatar usynys jasady. Olardyń ishinde zańnamadaǵy negizgi normalardy anyqtaý, ekotýrızmdi damytýdyń strategııalyq qujattaryn ázirleý, ekotýrızmdi ilgeriletýde mekemearalyq qarym-qatynastardy jolǵa qoıý, memlekettik ulttyq parkter aýmaǵynda baqylanbaıtyn jappaı týrızmdi retteý men taǵy basqasy bar.
Sertıfıkattaý júıesin engizýdiń ártúrli mysaldary bar. Máselen, Botsvana men Jańa Ońtústik Ýelste (Aýstralııa) biryńǵaı ulttyq sertıfıkattaý júıeleri, al Eýropa men Skandınavııa elderinde – táýelsiz ÚEU-ǵa negizdelgen halyqaralyq júıeler qoldanylady. Egjeı-tegjeıli zertteý úshin Travel Life, Green Key, Green Globe, Earth Check, Nordic Eco Label sııaqty júıelerdiń halyqaralyq moıyndalǵan mysaldary paıdalanyldy. Bul júıeler týrızmdi uıymdastyrýda bızneske qoıylatyn qatań ólshemderge negizdeledi jáne kelesideı mindetti bólimderdi qamtıdy: turaqty basqarý, qorshaǵan ortany qorǵaý, qyzmetkerlerdi oqytý, qonaqtardy habardar etý, jergilikti halyqty tartý. Osy arada Parks Eco Pass lısenzııalaý júıesin uıymdastyrǵan Aýstralııanyń óte qyzyqty jáne tıimdi mysalyn atap ótkim keledi. Jańa Ońtústik Ýelstiń ulttyq parkteri Aýstralııanyń eń kóp týrıster baratyn shtaty. Máselen, 2019 jyly oǵan 4,4 mln adam kelip, 11,5 mlrd aýstralııalyq dollar jumsaǵan. О́z kezeginde iskerler Parks Eco Pass-ta bıznesti júrgizý úshin mindetti túrde Úkimettten ruqsat alý kerek.
– BUU DB-nyń sarapshylary qandaı zańnamalyq bastamalar usynady?
– Qazaqstan jaǵdaıynda ekologııalyq týrızmniń qorshaǵan ortany qorǵaýdyń mańyzdy quralyna aınalýyna barlyq alǵysharttary bar. Degenmen, ekologııalyq týrızm ańshylyq týrızm nemese avtotýrızm sııaqty týrızmniń qarapaıym túri emes ekenin este ustaǵan jón. Eger týrızmdi tamaqtanýmen shartty túrde salystyratyn bolsaq, onda ekologııalyq týrızm jeke «taǵam» nemese jeke «as úı» bolmaıdy. Mysaly, «durys tamaqtaný» sııaqty tutas baǵytty bildiredi. Dál osy jerde joba sarapshylary birqatar qıyndyqqa tap boldy.
Qazaqstandyq zań shyǵarý tájirıbesinde qalyptasqan klassıkalyq tásilder kez kelgen quqyqtyq qatynastardy naqty sáıkestendirýdi jáne osyndaı quqyqtyq qatynastardy retteýdiń naqty tetigin aıqyndaýdy talap etedi. Mysaly, jol qozǵalysy erejelerinde jaıaý júrginshiniń kim ekendigi, kólik quraly degen ne jáne jolda bir-birimen qalaı qarym-qatynas jasaý kerektigi týraly naqty anyqtama bar.
Atalǵan ekologııalyq týrızmdi damytýdyń halyqaralyq tájirıbesiniń jáne zań shyǵarýdyń qazaqstandyq erekshelikterin eskere otyryp, joba sarapshylary jańa Ekologııalyq kodekstiń jobasyna túzetýler usyndy. Jańa Ekologııalyq kodeksti erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda (EQTA) týrıstik qyzmetti júzege asyrýdyń ekologııalyq negizderin aıqyndaıtyn normamen tolyqtyrý usynyldy. Osylaısha, týroperatorlar men týragentterdiń EQTA boıynsha týrlardy (mysaly, Býrabaı, Ile Alataýy, Katonqaraǵaı jáne t.b. memlekettik ulttyq tabıǵı parkterine týrlar) uıymdastyrý kezindegi basty qaǵıdattary anyqtaldy.
– Bir qaraǵanda, týrızmniń qandaı túri bolsa da, adamǵa da, aınalaǵa da, aýaǵa da kesirińdi tıgizbegende ǵana tabysty bolatynyn bári de biledi. Biraq jeme-jemge kelgende keleńsiz oqıǵalar jıi oryn alady...
– Sondyqtan da belgili bir aýmaqqa bir mezgilde keletin týrısterdiń josparlanǵan sanynyń osyndaı aýmaqqa qatysty jol beriletin rekreasııalyq júktemelerge sáıkes kelýi qadaǵalanady. Qorshaǵan ortaǵa zııan keltirýge jol bermeý, zııany barynsha az kólik quraldaryn tańdaý, qatty turmystyq qaldyqtardy barynsha azaıtý jáne ony jınaý úshin belgilengen oryndarda ornalastyrýdy ne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardan óz betinshe áketýdi qamtamasyz etý belgilengen. Aldymen týrısterge baratyn oryndary men minez-qulyq qaǵıdalary týraly nusqama beriledi. Árbir qaǵıdattyń artynda máseleler men mindetterdiń úlken qabaty jatyr, olardy sheshý úshin týrızm jáne ekologııa salasyndaǵy ýákiletti organdar, ákimdikter tıisti egjeı-tegjeıli is-sharalar mázirin ázirlep, buıryqtary men nusqaýlyqtaryna ózgerister engizýge tıis. Árbir týrıst bala kezinen bul qaǵıdattar buljymas tártip ekenin túısinýi kerek. Sondyqtan bul erejeler mektep baǵdarlamasynda kórinis tabýy kerek.
– Ekologııalyq týrızmdi damytýdyń taǵy qandaı janama túıtkilderi bar?
– Sarapshylar EGTRM Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń qaraýyna Memlekettik ulttyq tabıǵı parkterde týrıstik jáne rekreasııalyq qyzmetti júzege asyrý qaǵıdalaryn jetildirý jónindegi usynystardy ázirlep, engizdi. Budan basqa, týrısterdiń ulttyq parkterdegi barlyq obektilerge kedergisiz kirýin qamtamasyz etý (servıtýttardy belgileý), ekologııalyq týrızm salasyndaǵy ulttyq standarttardy mindetti túrde saqtaý, týrıstik marshrýttar men soqpaqtarda rekreasııalyq syıymdylyqtardy anyqtap, onymen júretin adam sanyn retteý, týrıstik marshrýttardy kórsetkish belgilermen, baqylaý alańdary men aıaldaǵan kezde dem alatyn oryndarmen jabdyqtaý, jer ýchaskelerin týrıstik maqsatta uzaq merzimdi paıdalanýǵa berýdi 10 jylǵa deıin shekteý usynyldy. Degenmen, biz ulttyq parkterdiń aýmaqtaryn ártúrli turaqty ınfraqurylymdardy salý arqyly jappaı týrızm alańyna aınaldyrý saıasatyna jol bermeýimiz kerek. Sebebi ulttyq parkterdiń basty maqsaty qundy bıologııalyq túrler men baǵaly tabıǵat keshenderin saqtap, olardy ata-babamyzdan qalǵan kúıinde bolashaq urpaqtarǵa jetkizý bolyp tabylady. Tabıǵatta jappaı týrızm men rekreasııalyq demalýdy damytý úshin Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtary jer sanatynan tysqary jatqan Rekreasııalyq mańyzdy jáne demalý jer sanatynda josparlanyp, osy jerlerde týrızm memlekettik baǵdarlama sheńberinde iske asyrylýy tıis. Sondaı-aq sarapshylar «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy týrıstik qyzmet týraly» salalyq zańǵa osyndaı túzetýler engizýdi usyndy. Parlament Májilisi depýtattarynyń týrızm salasyndaǵy memlekettik saıasatty «ekologııalyq relsterge» baǵdarlaý jónindegi usynystardy qoldaýy bıyl ataqty Kóbeıtuzdaǵy «qyzǵylt kólde» oryn alǵan osyndaı jaǵymsyz faktilerdiń aldyn alýǵa múmkindik beredi.
– Ekotýrızm salasyndaǵy sertıfıkattaý júıesin qalaı damytý qajet?
– Quqyqtyq negiz qurý ekotýrızmniń durys damýynyń mańyzdy aspektisi, biraq ony uıymdastyrýda iske asyrý jáne monıtorıngileý prosesin eskergen jón. Sondyqtan BIOQJB jobasy sheńberinde ekotýrızm salasynda sertıfıkattaý júıesin engizýde halyqaralyq tájirıbe egjeı-tegjeıli zerdelendi jáne naqty ólshemsharttary bar basshylyq ázirlendi. Búgingi tańda Turaqty týrızmniń jahandyq keńesi (GSTC) álemdegi jetekshi sertıfıkattaý ınstıtýttarynyń biri, ol destınasııalar, qonaqúıler, týroperatorlar jáne týrızmniń basqa sýbektileri úshin birqatar ólshem ázirleıdi. GSTC sertıfıkattaý júıelerin sapa belgisi dep aıtýǵa bolady: barlyq negizgi jáne jetekshi jergilikti jáne halyqaralyq sertıfıkattaý júıelerin GSTC maquldaıdy jáne bul halyqaralyq nemese jergilikti sertıfıkattaý júıesiniń belgili bir standartqa sáıkestigin qamtamasyz etedi.
– Kóbinese sertıfıkattaý júıelerin resmı ulttyq týrıstik uıym basqarady ǵoı?
– Eger olaı bolmasa, onda ÚEU, mysaly, Qonaqúıler qaýymdastyǵy osyndaı tańbalaý júıesiniń ıesi bola alady. Sertıfıkattaý júıeleriniń keıbiri ǵana jekemenshikte. Qaı joldyń eń jaqsy ekenin baǵalaý qıyn, óıtkeni ony qonaqúılerdiń sapasyn baǵalaýdyń reıtıngtik júıesi sııaqty sertıfıkattaý júıelerin ázirleýdiń ulttyq dástúri aıasynda qarastyrǵan jón. Múddeli taraptardyń senimine ıe bolý úshin olardyń barlyq qatysýshylary damý kezeńi men júıeni engizý kezinde jumysqa tartylýy óte mańyzdy – múddeli taraptar júıege jaýapkershilikti sezinýi kerek. Týrıstik bıznes barlyq ólshemderge sáıkes keletinine kóz jetkizý úshin kompanııalardyń málimdemeleri tekserilýi kerek. Demek baqylaý mehanızmi iske asyrylýy kerek. Muny úsh túrli jolmen jasaýǵa bolady. Birinshi nusqa: týrıstik bıznes ulttyq úkimettiń usynymdaryna negizdelýi múmkin óz júıesin ázirleıdi. Bıznes tolyq baqylaýǵa ıe jáne júıeniń durystyǵyn eshkim teksermeıdi. Ekinshi nusqa: sertıfıkattaý júıesin jasaýshylar bıznestiń ólshemderge sáıkestigin tekseredi. Muny kompanııalarǵa suraqtar tizimin jiberý arqyly, sodan keıin telefon arqyly suhbattasý arqyly jasaýǵa bolady jáne kóshpeli ınspeksııany qosýǵa bolady (ekinshi deńgeıli sertıfıkattaý dep atalady). Úshinshi nusqa: kompanııa nemese sertıfıkattaý júıesin jasaýshymen nemese kásiporynmen baılanysy joq adam kóshpeli tekserý júrgizgen kezde táýelsiz tekserý júrgiziledi (úshinshi deńgeıli sertıfıkattaý dep atalady). Barlyq jetekshi halyqaralyq júıeler úshinshi deńgeıli sertıfıkattaýdy qoldanady. О́ıtkeni bul ekotýrızmdegi sertıfıkattaý júıeleriniń eń jaqsy jáne turaqty mysaldarynyń biri. Aıta ketý kerek, halyqaralyq tájirıbege sáıkes sertıfıkattaý júıeleri kóbinese erikti bolyp tabylady, alaıda elderdiń Úkimetteri tarapynan ony bıznestiń qoldanýy úshin belgili bir yntalandyrýlar qoldanylady.
BIOQJB jobasy aıasynda 2021 jyly ekotýrızm salasyndaǵy sertıfıkattaý júıesimen jumys jalǵasady. Al «Qazaqtýrızm UK» AQ týrıstik kompanııalar, qonaq úıler, soqpaqtar úshin sertıfıkattaý júıesin ázirleıdi
Áńgimelesken
Aınash ESALY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
