Kóptegen damýshy memleketter qatarynda Qazaqstan da damyǵan memleketterdiń júrip ótken joly, tájirıbesine qyzyǵýshylyq bildirip, kelesi qadamdaryn aıqyndap keledi. Álemniń ozyq oıly elderiniń qozǵalysyna qarap kósh túzeý qısyndy ári rasıonaldy. Sebebi júris qarqynyn damyǵan memleketterge ilese alsaq kóshtiń sońynda qalmaımyz degen paıymmen aqtap alarymyz zańdylyq. Alaıda, nysanamyz aıqyn, baǵdarymyz belgili bolǵanmen ult boıyndaǵy parametrlerge, dúnıeni paıymdaý erekshelikterimizge úńilip, oǵan túzetý engizip otyrýymyz qajet. О́ıtkeni qalyptasqan salt-sanamyz eýropalyq ólshemmen sáıkes kele bermeýi de múmkin. Ekonomıkalyq damý modelin tańdaý aldynda daǵdarǵan Qytaı basshylyǵy úshin «tastardy sezine otyryp ózennen ótý» kerek degen Den Sıaopın evolıýsııalyq modeldi usynǵan bolatyn. Biz úshin Eýropa jurty júrip ótken eki-úsh ǵasyrǵa sozylǵan qalyptasý kezeńin shırek ǵasyrda basyp ótý kóp jigerdi qajet etedi.
Búgingi Eýropa elderi endirgen nemese qabyldaǵan degen jańashyldyqtyń negizinde aldymen sanaǵa tóńkeris ákelgen tereń moral, paıym, uǵymdardyń qalyptasýy sekildi máselelerdiń tereń zerdelenýi jatyr. Eýropa oıshyldarynyń dúnıetanym máselelerindegi tereń zertteýleri, ultqa dıagnoz qoıý nemese jańa kózqarastardyń qalyptasýyna serpin beretin uǵymdardy qalyptastyrýy Batys áleminiń tól damý formýlasyna negiz qalady. Quddy, Injildiń birinshi jolynda keletin «Basynda sóz boldy» degen támsil aldymen dúnıeni túsiný, uǵyný prınsıpterine súıenetin Eýropalyq dúnıetanymnyń negizine aınalǵandaı. Eýropalyq oıshyldardyń bolashaq urpaq aldynda basty atqarǵan qyzmeti de sol, dúnıetanym kategorııalaryn qalyptastyra otyryp, san taraýly ıdeıalar arnasyn ashyp berdi. Nemis fılosofy Frederık Nıssheniń uǵymdardyń shyǵý tegine jasaǵan taldaýlaryndaǵy «jaqsy men jamannyń» kúresin sýretteı otyryp teńdik máselelerine ákelip tireýi, Rene Dekarttyń ádister týraly túıinderi, Tomas Gobbstyń senim jáne saıasatqa baılanysty tolǵaýlary, Barýh Spınozanyń etıkasy, Djon Lokktyń absolıýtızmdi synaý týraly paıymdary jáne sol sııaqty ózge de fılosoftardyń kóptegen uǵymdarǵa túsinikteme berýi damyǵan eýropanyń búgingi sulbasyn qalyptastyrdy. Bul bolmysty uǵynýdyń tásili eýropalyq sanany áli kúnge deıin anyqtap keledi.
Osydan daıyn ıdeıalardy eksporttaý aldynda onyń evolıýsııadan ótken ortasyna zer salýymyz, uǵymdardyń qalyptasý satysyn bilgen mańyzdy. Búginde Qazaqstannyń damý qarqynyna baǵa berýde bılikti nemese jekelegen adamdardy synǵa almas buryn máseleniń tamyryn tutastaı ult deńgeıinde qarastyrǵanymyz jón. «Qaýymyna qaraı basshysy» qaǵıdasyn esten shyǵarmaı, ult óz-ózine dıagnoz qoıa otyryp, álsiz tusyn ádil baǵalaı alýy kerek.
Ulttyń ózin-ózi aıqyndaýy, baǵalaýy otanshyldyq uǵymynyń aıasynda ósip-jetilse odan syndarly nátıjeler kútýge bolady. Otanshyl sezimder sanaǵa berik ornaǵan bolsa táýelsizdiktiń qadir-qasıetin arttyrý saıasattanbas ta edi. Keshegi pandemııa ýaqytynda medısına salasy qyzmetkerleri tarapynan anyqtalǵan máıitti «satý» faktileri buryn-sońdy ult tarıhynda bolmaǵan qundylyqtyń quldyraýyn kórsetti. Sol sekildi, jappaı suranys týdyratyn tutyný zattaryna degen baǵanyń sharyqtap shyǵa kelýi, jemqorlyq faktileri, shetelge baılyqty kez-kelgen ekvıvalentinde jasyrý nemese materıaldyq ıgilikterge bola turǵylyqty jerin shetel azamattyǵyna aıyrbastaý syndy birqaraǵanǵa jattandy kórinetin is-áreketterdiń barlyǵyn ultqa jasalǵan qamqorlyq dep baǵalaı almasymyz anyq. Bul is-áreketterdiń ón boıynan ındıvıdke qatysty jeke bastyń qamy, moral máselelerin tizbekteýge bolady. Biraq obektıvti túrde tıgizetin saldaryna baǵa beretin bolsaq otanshyldyq uǵymyna qarama-qarsy sózdermen tildeı jónelerimiz haq.
Sonymen, otanshyldyqtyń asqynǵan túri jáne onyń antonımi nemese keri ketýdegi shegin belgilep kórsek. Máselege bulaı den qoıa otyryp, memleket úshin ózekti keıbir máselelerdiń tabıǵatyn túsine alýymyz múmkin.
Patrıotızmniń úǵym retinde qate damýy – ultqa qatysty barlyq dúnıelerdiń minsizdigine sený, ony birtutas aqıqat dep qabyldaý. Bul damý jolyna túsken halyq úshin qaýipti qozǵalys. Ony termınologııalyq sózdikterde beriletin «ultshyldyq» sóziniń alǵashqy maǵynasynda berýge bolatyn shyǵar. Is-árekette «tek + bolsyn» sózimen sıpattalyp, ulttarǵa qatynasynda barlyǵynyń bastaýynan tek óz ultyn kórý qozǵalysy. Otanǵa degen emosııaly súıispenshiliktiń mundaı túri onyń boıyndaǵy kinárattarǵa zer salýǵa kedergi keltiredi. Emosııasy basym qurǵaq otanshyldyq ultqa qaýip tóngende dabyldaýshy qyzmetin jaqsy atqarady. Alaıda ulttyń syndarly damý jolyna túsýge kedergi keltiredi. Tarıhpen, dástúrmen maqtanyp, oǵan syn kózben qaraı almaý ult tarıhyndaǵy birneshe júzdegen jyldarǵa sozylǵan turmystaǵy muzdyqtardyń saqtalǵandyǵymen belgili.
Otanshyldyq (patrıotızm) ortalyq mán retinde aıqyndala otyryp, is-árekette «bolsyn» degen sózben sıpattalady. О́zi týyp ósken jerine, eline jaqsylyq qalaıtyn, onyń aldyndaǵy óziniń jaýapkershiligin tolyq túsinetin sezimder jıyntyǵynan turady. Otanshyldyq taǵdyrlastyq, janashyrlyq, múddelestik, jaýapkershilik syndy moraldyń birlestigin quraı otyryp, pragmatıkalyq qozǵalystarǵa dem beredi. Memlekettiń damýyna naqty is-áreketimen, sezimderimen úles qosatyn, kerek jerinde ádilettilikpen synaı alatyn adamdardan turady.
Otanshyldyq uǵymynyń keri ketý shegin margınaldanǵan, degradasııalanǵan sanadan baıqaımyz. Mundaı is-áreketterdi sıpattaýda «opasyz» sózi máni boıynsha jaqyn. Kez kelgen ulttyń búgini men keleshegine kesir keltiretin is-áreket qatań sózben atalyp, aýyr jazalanýy tıis. Qazirgi «korrýpsııa» nemese «sybaılas jemqorlyq» sózderi gýmanısttik pıǵyldyń orynsyz kıligýimen otan aldyndaǵy aýyr qylmysty uǵym retinde de jumsartyp jetkizip turǵandaı. Uǵymdardyń ózin ımporttaý bolmysty qate túsinýge ákelip soqtyrady. Opasyz is-áreket qandaı deńgeıde bolǵandyǵyna qaramastan, jeke basy, óńiri, memleket, planeta tipti kosmostyq jaǵdaıǵa kóterilgende «ózime bolsyn» sózimen sıpattalady. Memlekettiń aıaǵyna tusaý bolatyn mundaı erik túrin shekteý sanaǵa uǵymdar arqyly jol tabýmen bolady.
Ultqa, memleketke qatysty árbir máselelerdi paıymdaý, árbir uǵymnan tereń mán-maǵyna izdeý, ótken kúnderimizdi syn eleginen ótkize bilý búgingi basy ashyq qalyp júrgen suraqtarymyzǵa yqtımal jaýaptar usynatynyna senimdimiz. Bastysy neni alyp, neden arylý qajet degen saýalǵa salqynqandylyqpen jaýaptardyń durys nusqasyn tańdaı biletin bolamyz.
Fransýz fılosofy Le Ple «ıerarhııanyń tómengi satysy burynǵysynsha qaýipsizdigimen, al joǵarǵy satysy izgilikpen sıpattalsa, onda áleýmettik tepe-teńdikti tabýǵa bolar edi» degen eken.
Nurǵısa KО́ShEROV,
saıasattanýshy
