Abaı • 06 Qańtar, 2021

Abaı aqyndyǵynyń altyn bastaýy

558 ret kórsetildi

Abaı ómirbaıanynyń Muhtar Áýezov jazyp qaldyrǵan tórt nusqasy bar. Uly aqyn on jasqa kelgende ákesi Se­meı qalasyna ákelip, oqýǵa bergen. Bu­dan buryn qyrda da Abaıdyń biraz oqy­ǵandyǵy aıtylady. Aqyndy aýylynda oqytqan molda týraly S.Muqanov bylaı dep jazady: «Qunanbaı Abaıdy Ǵabıthan deıtin tatar moldaǵa sabaqqa beredi. Ǵa­bıthan Qazan jaqtan 1850 jyldary soldatqa alynýdan qashyp, qazaq dalasyna keledi de, Balqash kóliniń shyǵys jaq jıegin mekendep otyr­ǵan kereı rýynda Shúrshit atty baıǵa kóp toqyraıdy. Kelesi jyly Kókshetaý deı­tin jerde Qunanbaı kórshiles kóp rýlardy shaqyryp, ólgen ákesi О́skenbaıǵa as beredi. Sol asqa Shúrshit Ǵabıthandy ala kelip: «Bizdiń el din jolyna shorqaq, dindi jaqsy ustap turǵan Qunanbaı, sen osynyń qolynda qal», deıdi. Ǵabıthan bul sózge kóngen soń, Shúrshit Qunanbaıǵa Ǵabıthandy qaldyryp ketedi. Qunanbaı Ǵabıthandy aýlyna alyp kelip, qazir Eskitam atalatyn jerge medrese salady. Abaıdy jáne aýyldyń basqa balalaryn sol medresege sabaqqa beredi. Bul – Shyńǵys taýynyń ólkesine birinshi ornaǵan medrese. Ǵabıthannyń musylmansha bilimi qanshalyq bolǵandyǵy týraly saqtalǵan materıal joq. Biraq Qunanbaı Abaıdy odan eki-úsh jyl ǵana oqytyp, Semeıdegi medresege jiberýine qaraǵanda, Ǵabıthan onshalyq mol bilimdi adam bolmaý kerek».

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Semeıdegi alǵashqy bilim bergen moldasy Ǵabduljappar degen tatar. Artynan budan da shyǵaryp, Qazannyń «Marjanı» medresesin bitirip kelgen Ahmet Rıza degen moldaǵa tapsyrǵan. Osy medresede úsh jyl oqıdy. Bul meshit-medrese 19 ǵasyrdyń 50-jyldary ashylǵan.

Áli kúnge deıin jas Abaıdyń úsh jyl dinı medresede úsh aı oryssha oqýymen bilim alýy aıaqtalyp, eldiń tirligine erte aralasqany aıtylyp júr. Osyǵan oraı «bolashaǵynan kóp úmit kútken balasyn Qunanbaı nege osy oqýǵa berdi, tatar moldalarynan basqa bilim oryndary bolmady ma?» degen suraqtyń jaýabyn izdeý qajettigi bar.

Abaı ómir súrgen kezeńdi eske alsaq, bul kóshpendiler órkenıetiniń tynysy tarylyp, qazaq jerindegi han bıligi qulap, aq patsha otarynyń saltanat qurǵan shaǵy bolatyn. Bolashaq aqyn­nyń ákesi Qunanbaıdyń ataǵy dáýir­lep turǵan shaǵynda orta júzge otarshyl eldiń azýy batyp, el bıleýdiń aǵa sul­tandyq júıesi engen edi. Abaı erjetip áke­siniń qolqanatyna aınalǵanda, 1868 jyl­ǵy Sibir qazaqtaryn bıleýdiń jańa júıesi «Jańa nızam» engizilip, bodandyq noqtasy taryla tústi. Osylaısha, aqyn ómir súrgen orta «orystanyp», keıin qazaq dalasynyń dástúrli rýhanı ómiri túbegeıli ózgeriske ushyrady. Abaıdyń ákesi men birge týys­tas aǵaıyndary patsha ókimetine qyzmet etip, shen alǵan elge belgili tulǵalar boldy.

Eger Abaıǵa deıingi qazaqtyń sóz qýǵan aqyn-jyraýlary arabsha saýattanyp, asyp ketse Túrkistan, Buhara, Samarqandta bilim alsa, endigi urpaqtyń tanymynda orys-tatar oqýynyń yqpa­ly artty. Ol kezeńde qazaq dalasy «1822 jyldaǵy sibir qazaqtaryna arna­lyp shyqqan jarǵy» boıynsha okrýgke bólinip, «okrýgtyq prıkazdar» bıleı­tin. Okrýgtyń bastyǵy – aǵa sultan, prıkaz­dyń qalǵan eki múshesiniń biri – ókimet chınov­nıgi (eldiń kóbi muny «maıyr» deıtin). Úshinshi múshesi – sultan atanady. Osy kezde Qunanbaı aǵa sultan bolady. Balasyna zamanyna saı laıyqty bilim berý ákesiniń mindeti bolsa kerek-ti. Basqa tańdaý bolǵan joq.

Abaıdyń medresedegi jyldary sý­syn­­daǵan ortazııalyq jadıdızm­ men onyń ıdeıalyq negizderine toq­tal­­mas buryn aqynnyń on jasyna deıingi bilim alǵan qyrdaǵy dinı mektep­terine sholý jasalyq. Sózimizge dálel retinde K.Ysqaqulynyń «Abaı (Ibrahım) Qunanbaıulynyń ómiri» degen esteligindegi «Abaı 10 jastan 12 jasqa sheıin qyrda musylmansha oqydy» degen sózi qyrdaǵy oqýdyń ne ekendigin anyqtaýdy talap etedi.

Abaıtanýshy ǵalym Mekemtas Myr­zahmetuly Abaı tusynda «mektep-medreselerde, meshitterdegi ýaǵyzdarda Nahý (arab tili sıntaksısi), Fıhk (musylman pravosy), qyryq hadıs, sharh Ǵabdolla, ahlaq (etıka) mantıq (logıka), ıslam tarıhy, sýfızm aqyndarynyń shyǵarmalary negizgi oqýlyq retinde qoldanylatyn edi» dep aıtady.

Bul negiz Ysqaqov Árham Káki­taı­ulynyń «Abaıdyń ómir joly» degen es­teliginde de kezdesedi. «Din oqýynyń qyrdaǵy oqýdan ózgesheligi az. Qyrdan quran, qyryq hadıs, baqyrǵan oqysa, munda da sol quran oqytady. Oǵan qosa Týhfatýlmúlk, Muhtasar degen arab tilindegi kitaptardy oqytady. Quran aıat­taryn jattatady, meshitke aparyp bes ýaqyt namaz oqytady. Ramazan aılarynda taraýyq aıtqyzady. Úsh jyldaı Ǵabıthan molladan oqyp, din sabaǵyn uǵynyp qalǵan Abaıǵa bul onsha qıynǵa túspeıdi. Tez arada aldyńǵy shákirtterdiń qataryna qosylyp, májilisterine qatysa bastaıdy».

Eger sol kezeńdegi dinı mektepterdiń ortaq baǵdarlamasyna kóz júgirtsek, on­da alty jastan oqýǵa beretin bolǵan eken. Demek, Abaı Semeıge, dinı medresege barmas buryn, birneshe jyl eldegi mektepten ótken deýge bolady. Ol qan­daı mektep? Bul jyldar Abaıdyń ómirbaıan­darynda nege qarastyrylmaǵan?

 Bulaı suraýymyzdyń sebebi, 1892 jylǵy Sankt-Peterbýrgten shyqqan Ha­lyq aǵartý jýrnalynyń qazan aıyn­da jarııalanǵan sanynda Túrkistan ól­kesindegi medreseler jaıynda maqala jarııalaǵan. Onda «Túrkistan ólkesiniń ımperııaǵa qosylǵanyna shırek ǵasyr ótkenin aıtyp, endi ondaǵy mektep jaıyn­da bilip onymen aınalysatyn ýaqyt keldi» dep jazady maqala avtory Keren­skıı. Medreselerdiń qurylymyn to­lyqtaı zerttegen avtor, shákirtterdiń aldymen arab tilin úırenip, sosyn áptıek (quran sózi), onyń sońynda sharkitabyn, (sharıǵattar jınaǵy) oqyǵanyn, bul jattap alynǵannan keıin, parsy tilinde jyrlardy oqý kerek bolǵan. Shákirtterdi jasyna qaraı úsh topqa bóletinin aıtyp, joǵary toptyń oqýshylarynyń zerekterine arıfmetıka úıretkenin jazady. Avtor mundaı mektepter sanynyń kóptigine qaramastan, mysaly Tashkentte 167, Syrdarııa oblysynda 1 402 dep keltirgen, oqýshylardyń deni oqýyn ári jalǵastyrmaı, medresege sanaý­ly­­lar túsedi deıdi. Bul mektepten ót­ken­der, úlken medresede oqyǵandar el ishinde boldy, árıne. Abaıdyń úsh jyl­dyq Semeıdegi oqýy, onyń erekshe qabi­lettigin eskersek, osy zańdylyqtan týyn­daǵan deýge bolady.

Abaıdyń jasynan zerek, uǵymtal bolyp óskeniniń bir dálelin Árham Káki­taıuly esteliginde bylaı órbitedi: «О́zde­riniń mólsherleri dárisin oqyp shyǵyp qoly bosaǵan ýaqyttarynda hal­felik bilim alýǵa jaqyndap qalǵan iri shákirtterdiń bir ermegi shyǵar, báıit aıtý, Muhamedıe, Zarqum, Sýffattl ǵazız degen jyrly, kúıli kitaptardy ándetip qosylyp oqý, dýman-saýyq quryp, kóńil kóterý ádeti eken. Týysynda aqyndyq talanty bar Abaı myna uıqasymdy, muń­dy, kúńirengen úndi qatty tamashalap, bar yntasyn qoıyp tez úırendi. Solarǵa qosy­lyp ózi de báıit, shyǵyr (shaǵırı) aı­tatyn bolady».

Jasynan artyq týǵan jas Abaıdyń dana Abaı bolyp qalyptasýyna osy mek­teptiń tárbıesi bolǵanyn eskerýimiz qajet. Bul arqyly keńes zamanynda jar­qyrap shyqqan tulǵalarymyzdyń «aýyl moldasynan bilim alǵan» dep jeldirtip shyqqan joldardyń astarynda júıeli dinı bilim bolǵanyn túsinýimiz qajet. Hakim Abaıdy adamzattyq aqyl-oıdyń bıik shyńyna alyp shyqqan baspaldaq osy mektepte Ǵabıthan moldanyń mek­tebinen bastap qalanǵany sózsiz. Semeı­degi oryssha bilim alǵan «gorodskaıa prıhodskaıa» shkolasy sol bıikke bastaǵan bas­paldaqtyń biri ǵana bolsa da mańyzdy satysy. Aqyn keıinirek jazǵan:

Jazý jazdyq,

Hat tanydyq,

Boldyq azat moldadan.

Shala oqýdan

Ne jarydyq,

Qalǵannan soń qur nadan?

Baǵasyz jastyq Bozbastyq,

Adastyq,

–  deýi úlken ilimniń esigi­nen syǵalap, jyldam japqan bilimge qumar shákirttiń sózi dese bolǵandaı. Jaýap­kershiligine erte túsken eldegi tirlik ilimi jolynan buryp áketip, ómirdiń mektebine aýysady. Onyń ókinishi joǵarydaǵy jyrda qalsa kerek.

Demek, bul dinı mektepter Abaı úshin jabylǵan bolatyn. Sol kezeńderde Semeı­ge jaqyn jerdegisi Qarataýdaǵy Qarnaq, Túrkistan, odan ári Buqara men Tashkentte ıslamnyń úzdik oqý oryndary dáýirlep tursa da, orys jaılap, óz zańdaryn engizgen Abaıdyń ómir súr­gen ýaqytynda Arqada bul ilimdi qol­daýshylar da izdenýshiler de sırek bol­dy. Onyń basty sebebi patshanyń din-bilim berý salasyna qatysty qazaq dala­syndaǵy úlken ózgeristeri edi.

Árıne, Reseı ımperııasynyń saıası jáne ekonomıkalyq yqpaly artqan sa­ıyn aǵartýshylyq ıdeologııasyna da mán berýi otarshy el úshin belgili jaıt. Al­ǵashqy kezinde qoldaryna qylysh emes qu­ran ustap kelýdiń tıimdiligin ózderi de jaqsy sezindi. Bul iste qazaqtyń dalasynda saýdasyn júrgizip, erkin shıyr­lap júrgen dindes tatarlardy tartý pat­shaǵa tıimdi edi. Qyr qazaqtaryn tez yr­qyna kóndirý úshin tatar-bashqurt saýdagerlerin, sonyń ishinde moldalaryn da Qyrǵa jiberedi.

Sol shaqtaǵy Batys-sibir general-gýber­­natorlyǵynyń ıslam nasıha­ty­nyń ortalyǵy Semeı qalasy bolatyn. Bir qalanyń ózinde jylyna 100 shákirt tárbıelep shyǵaratyn 9 tatar me­shiti bar-tyn. Reseıdegi tarıh jáne halyq­aralyq qarym-qatynastar ıns­tı­­týty shyǵystaný fakýltetiniń meń­gerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Iý.A.Lysenkonyń aıtýynsha: «Qyrǵyz turǵyndarynyń ortasyn­da bilim berý men dinı bilimdi taratý isine jaraıtyndary tartyldy. Medreseni bitirgenderdiń basym bóligi qyrǵyzdardyń shaqyrýymen aýyldyq jáne bolystyq moldalar qyz­metine jiberildi». Abaı bilim al­ǵan Ah­met Rıza meshit-medresesi ıslam men túr­ki ǵylymı áleminde asa úl­ken refor­matorlyq-jádıdtik ilimdi qalyp­tas­tyr­ǵan ǵulama Shahabýddın Mar­janıdiń aǵar­týshylyq baǵytyn us­tanatyn oqý orny edi.

Eger bul baǵyttyń paıda bolý barysyna úńilsek, onyń basynda HIH ǵasyr­dyń alǵashqy jartysynda Buhar medreselerinde dáris bergen tatar aǵar­týshylary Ǵabdennasyr Kýrsavı (1776-1812) men Shahabýddın Marjanı (1818-1889) tur. Mundaı áreketi úshin ólim jazasyna kesilgen Kýrsavı eline qashyp ketip aman qalady. Ilimdi jal­ǵastyrǵan I. Gaspyraly (1851-1914) – reseı ımperııasynyń túrik-musylman ha­lyqtaryn aǵartýshylyq isine atsalysady. Munda «Sharıǵat», «Tarıhat», «Maǵrıfat» atty úsh negizden turatyn tarıhı, fılosofııalyq qoǵamtaný ǵy­lymdaryn tereńdetip oqytty. Túrki, arab, parsy tilderi jáne shyǵys poezııa­sy men sóz óneriniń zańdylyqtary, ma­­te­matıka, jaǵyrafııa, jaratylys­taný pánderi negizgi dáris retinde júr­gi­zildi. «Allany ǵylym men aqyl-sana ar­qyly taný kerek» degen úrdisti oqý baǵ­­darlamasyna engizdi. Medresede Abaı úsh jyl ǵana bilim alǵanymen, bul ıdeıa onyń shyǵarmashylyǵynyń negizgi altyn qazyǵynyń birine aınalǵanyn aıtý kerek.

Bizdiń bul oıymyz abaıtanýshy Tursyn Jurtbaıdyń da nazarynan tys qalǵan joq: «...Abaı dindi – ǵylym dep túsingen. Ǵylym bolǵandyqtan da ol óziniń paıymdaýlaryna sol dinniń ishki tanym zańdylyǵyna moıynsuna otyryp, ýaǵyzdyń oı yrǵaǵynyń aǵynymen júze otyryp pikir túıedi. Abaı medresedegi bilimmen shektelmegen. Ol ózi sengen dinniń tarıhy men tanym tamyryn túbegeıli zerttep, ıslamııattyń uly oı­shyldarynyń qataryna kóterildi».

Sońǵy kezderi Abaıdyń bilim al­ǵan qaınar kózderi týraly zertteýshi ǵalymdardyń bul jónindegi pikirleri bir jerde toǵysady. Mysaly, ǵalym Se­rik­baı Qosan bul úsh jyldyq bilimniń barshamyzǵa málim Abaıdyń deńgeıine azdyq etetinin aıtady. «Ádette, ıslam sharıǵaty, arab-parsy tilderiniń grammatıkasy, Quran táfsiri, ábjat ilimi, tassaýyf (sopylyq tarıqat), t.b. pánderdi ıgerý úshin Qazan, Tashkent, Buhara sekildi shaharlardaǵy medreselerde shákirtter 9-12 jyldaı oqıtyny belgili. Osyǵan oraı, Abaıdyń mezgil-mezgilimen medreseden bólek el arasyndaǵy oqymysty damolla, ıshan, haziretterdiń birinen jeke dáris tyń­dap, jetkilikti sabaq alýy yqtımal. 14-15 jasynda medreseden bosaǵan Abaıdaı talapker jastyń el is­terimen ǵana aınalysyp, oqýsyz qarap jatqany da ılanymǵa kónbeıdi».

Ǵalym aıtqan «damolla, ıshan, hazi­retter kim?» degen suraqtyń jaýabyn berý óte ońaı, ári óte qıyn. Aqyn ǵumyr­baıanyn jazǵan jazýshy Muhtar Áýezov bizge belgisiz sebeppen, osylardyń dás­túr­li dinimizdegi iliminen de jolynan da Abaıdy arashalap otyrǵan. Mysaly: «Abaı oqyǵan medresede, panıslámıstik, pantýrkıstik kertartpalyq sanaǵa toly kitapshyl moldasúreı aqyndar ortasynda Naýaı, Fızýlı, Fırdaýısıler múldem estilmeıtin. Olardyń ornyna sofylyq, mıstıkalyq qarańǵy sholastıkalyq sana-saryndy tanytqan Qoja Ahmet Iаsaýı, Súleımen Baqyrǵanı, Sopy Al­laıar toby ǵana júretin» deıdi. Bul jol­dar Abaıdyń shákirttik iliminiń basty tarmaǵyn taǵy da anyqtap, osy mekteptiń ókilderi – damolla, ıshan, haziretterdiń aqyn dúnıetanymynda izi bolǵanyn rastaıdy.

Bul ýaqytty qazaq dalasyndaǵy ıs­lam dininiń eski jolyn yǵystyryp ja­ńa baǵytta óristep tarıh sahnasyna shy­ǵyp, óz baǵytyn anyqtaǵan kezeńi deý­ge bolady. Abaıtanýshy Mekemtas Myr­zahmetuly da «ıslam dini keń óris al­ǵan kezeńde bolashaq uly aqyn aýylyn­da mektep-medresede oqyp, alǵashqy dúnıe­tanymynyń qalyptasý kezeńi tus keldi. Áke­si Qunanbaıdyń Mekkege baryp, elde meshit saldyryp, din jolyna túskeni kóz aldynan ótip jatty».

Bul týraly oılarymyzdy keıingi taraý­larda tarqatyp aıtpaqpyz. Ázirge, shákirt Abaıdyń alǵashqy aqyndyq, shyǵys óleńi mánerine jazǵan joldary týraly qysqasha aıta ketelik.

Olar – «Iýzı raýshan», «Fızýlı Shámsı» jáne «Álip-bı» óleńi.

«Iýzı – raýshan, kózi gáýhar

Laǵıldek bet úshi áhmar,

Tamaǵy qardan ám bıhtar

Qashyń qudrát qol shıǵá,

О́záń gýzállaára rahbar,

Sáńá ǵashıq bolyp kámtar,

Súláıman, Iаshmıt, Iskándár

Ala almas barsha múlkıgá.

Múbadá olsa ol bir káz,

Tamasha qylsa ıýzmá-ıýz

Ketip qýat, ıumylyp kóz,

Boıyń sal-sal bola nıgá?»

Uly aqynnyń 1864 jyly on toǵyz ja­synda jazǵan ósıet, úgit saryndy dinı bilimine negizdelgen óleńi alǵash ret 1933 jylǵy aqyn shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵynda jarııalanǵan. Osy óleń tóńireginde M. Áýezov: «Abaıdyń jarııa­lanbaǵan materıaldary» jınaǵyn­da mynadaı úzindi keltiredi:

«Álip bı» men «Iýzı Raýshan» aıyr­mashylyǵy «Iýzı Raýshanda» jer ústinde kóretin mahabbat emes, sopylyq sarynda jazylǵan, «Álip bıde» syrt úlgisin saq­taı otyryp, áserlengen túrdi alady. Munda adamnyń seziminiń shyndyǵy basym emes, aqyl basym sııaqty. Ony óleńiń aıaǵynda kóremiz».

Áılıf bı dep aı júzińe ǵıbrat ettim,

Bı – bala ı dártińe nısbát ettim.

Tı – tilimnen shyǵaryp túrli áblat,

Sı – sánaı mádhyńa hurmát ettim.

Lám, lábińnen em qylsań men derttige,

Mem, mehirińnen qalmas ed bar apatym.

Non, nala ǵyp qaıǵyńmen kúıdirdiń kóp,

Ýaý, ýaılana ǵıshqynda ýaıym jep...

Iа, ıarym, qalaı bolar jaýap sóziń,

Mát-qasyń, táshtıt-kirpik, sákin-kó­ziń.

Bir qaraǵanda bul jyrlarda biz kór­gimiz kelgen shyǵystyń shynary birden baı­qalmaıdy da. Biraq bul jyrlar ne­niń áserimen, kimderge eliktep jazyl­dy? «Ǵa­shyqtyq» shoǵy júreginde jalyn­daǵanda aqyn qansha jasta edi, alǵan bilimi, jattap oqyǵan jyrlary qandaı edi?» degen suraq­tardy túgendegende ǵana shyǵys sha­ıyr­larynyń izine adas­paı túsemiz. Eń bas­tysy, «ǵashyqtyq» shaıyr­lar tilinde bir jaratýshyǵa degen yqylas-peıilin bil­diretinin este saq­taǵanymyz abzal. О́ki­nish­ke qaraı, sopylar tilindegi bul sóz­derdiń maǵy­nasyn búgingi kúni ǵana bilip otyr­myz. Shaıyrlar tilindegi «bıiktik, as­qar bel» dep atalatyn sózderdiń astarynan «ustaz» uǵymyn da kesh túcingenimizdi aıtý qa­jet. Eger Abaıdyń alǵashqy mektepteri men ondaǵy basymdyq bergen sopylyq máde­nıetti qatar qarastyrǵanda Abaı týyn­dylarynyń júrek qazynasy ashylady.

 * * *

Asylynda Abaı jyrlarynyń shy­ǵys­tyq belgileri tek osy úsh óleńde emes, onyń búkil dúnıetanymynda. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» deıtin oı­larynan týyn­daıtyn jyrlarynda. Qara sózderinde. Hakim Abaı shyǵys fı­losofııa­syn saralap, sary dalasynda jat­qan qazaqtyń qaı dindi qaı joldy ustamaǵy abzal dep oı pishedi. Shyǵys sa­ryny – «Eskendirde», «Masǵutta» bar. Dil, din, bolmys, jaratylys­ty tıek etken jyrlarynda jatyr, qazaq­tyń jańa qoǵamdyq formasııadaǵy qa­lyp­tasyp kele jatqan bútin bolmysyn jalpyadamzattyq qundylyqtardyń bez­benine salyp, sol bıikten saralap úkim shyǵardy. Ony joǵaryda atalǵan ma­qalada Muhtar Áýezov te bilip otyr. Biraq sovettik bıliktiń betine qatty kele almaı, Abaıdyń shyǵysyn da joqqa shyǵara almaı qınalǵan jazýshy keler urpaq túsinsin degendeı qulyptaýly qupııanyń kiltin meńzep qana ketedi.

Uly aqynnyń shyǵysyn abaıtaný ǵylymynyń endi órkendep kele jatqan kez­­derinen tartý qajet bolar. Onyń damý barysyn Áýezovtiń ózi «qatelese jú­rip – izdendik, izdene júrip – óstik» dep kór­setti. Al osy ǵylymnyń bastaýynda tur­ǵan myna maqalada shyǵysyn basqa baǵytqa bura tartýshylardyń bolǵanyn kór­setedi.

Osydan bir ǵasyr buryn jazýshy Muh­t­ar Áýezov «Abaı murasy jaıynda» degen maqalasynda abaıtaný turǵysynda «jalpy qazaq ádebıetin taný tárizdi áli jas ǵylym» dep atap kórsetken edi. Jazý­shynyń bul maqalasyn tańdap alýymyzǵa ne sebep? О́ıtkeni osy maqalada jazýshy Abaıdyń «shyǵysyn» mini etkisi kelgen­derge jaýabyn berip, keleshekte qaı ba­ǵytta izdený kerektigine jón silteıdi.

Negizinde bul maqalanyń jazylýy­na túrtki bolǵan myna jaıt eken. 1951 jy­ly «Lenınshil jas» gazetiniń 14 qań­tar­daǵy sanynda S.Nuryshevtiń «Abaı aqyndyǵynyń alǵashqy kezeńi týraly» atty maqalasy shyǵady. Avtor «Al shyǵysqa tartý, qazaq ádebıetinde shy­ǵystyń áserin kúsheıtý bul eskilik edi» dep, Abaı shyǵarmashylyǵynyń qaınar kózderiniń birin joqqa shyǵarmaq bolady. Maqala avtorynyń basty maqsaty «Abaı tvor­chestvosynyń negizin shyǵystan shy­ǵarý bir kezde ultshyldyq urany boldy» dep jazady.

Árıne, ol kezde Abaı murasyn taldaý arqyly jazýshy Muhtardy muqatyp alatyn sol kezdegi solaqaı ıdeologııanyń urdajyq synynyń aldy-arty bul emes-tin. Sondyqtan da jazýshy hakim murasy tur­ǵysynda aıtylǵan árbir sózdiń anyq-qanyǵyn aıqyndap, tereń sıpatty dúnıe­lerin jazyp, Abaıtaný ǵylymynda damytyp otyrdy dese bolady. Odan bólek, bul maqala Abaıdyń shyǵysyn arashalap alǵan jazýshynyń pikirimen de qundy. Osy arqyly aqynnyń jas kezindegi shyǵar­mashylyǵyn aıshyqtap, Áýezov ony bylaı dep keltiredi. «Ol (Nuryshev) – Abaıdyń murasynan alǵashqy kezeń degendi joq etý kerek deıdi. Abaı shyǵar­malaryn 1882 jylǵy óleńderden, mysaly «Qansonarda» óleńinen bastap qana taný kerek deıdi. Bulaı bolǵanda, Abaı 37 jasynan ǵana, bir-aq kúnde aqyndyqty, paıǵambarlyq daryǵandaı, aǵyl-tegil bir-aq bastady deýimiz kerek». Zańǵar ja­zýshy shyǵystyń nuryna shomylǵan jas Abaıdyń jyrlaryn qyzǵyshtaı qor­ǵap, onyń júregindegi shyǵys áleminiń jul­dyzdarynyń jaryǵyn óshirýge jol ber­meıdi.

Muhań aıtpaq oıyn búrkemelep, shy­ǵysqa shań jýytpaıtyn sebebin bola­shaq urpaqqa amanattaıtyndaı. «Abaıda Sopy Allaıar, Qoja Ahmet Iаsaýı nege joq? Solardyń joq bolýy Abaıdyń sol jas kúninde durys baǵytta izdene bastaǵanyn jaqsy ańǵartyp tanytpaı ma eken?» dep toqtaıdy. «Osy jerde sanaǵan aqyn ishinde búgingi týysqan elderimiz, sovettik shyǵys: ázerbaıjan, tájik, ózbek aqyndarynyń klassık úlgisindegi qadirli tobynyń ǵana atyn atap otyrǵan joq pa?» dep sýǵa ketken torynyń jalynan us­tap, jaǵaǵa shyǵarǵandaı áýpirimdep alyp shyǵady.

«Abaı taný máselesin óziniń qyńyr-qııas, buldyr-burań esebine qaraı «buryp paıdalanamyn» degenderge jurtshy­lyǵymyzdyń jol bermeıtinine kózimiz ká­mil jetedi», deıdi jazýshy.

 

Amangeldi Keńshilikuly,

synshy

 

(Jalǵasy bar)

 

Sońǵy jańalyqtar

ShQO-da jasóspirimder ýly gazben ýlandy

Aımaqtar • Búgin, 19:40

Qazaqstanda jańa mereke paıda bolady

Qoǵam • Búgin, 16:45

Ulttyq bank stýdentterdi jumysqa shaqyrdy

Ekonomıka • Búgin, 16:01

Qostanaıda kópqabatty úı órtendi

Aımaqtar • Búgin, 15:01

Kaspıı mańynda jer silkingeni ras pa?

Aımaqtar • Búgin, 14:25

Revaksınasııa kimniń esebinen júrgiziledi?

Koronavırýs • Búgin, 12:37

Almatyda eki adam esirtkimen ustaldy

Oqıǵa • Búgin, 12:28

Elimizde kedeılik 9 ese tómendedi

Qoǵam • Búgin, 12:08

Aldaǵy úsh táýlikte kún sýytady

Aýa raıy • Búgin, 11:55

Uqsas jańalyqtar