Rýhanııat • 07 Qańtar, 2021

Abaı aqyndyǵynyń altyn bastaýy

881 ret kórsetildi

Abaı ómirbaıanynyń Muhtar Áýezov jazyp qaldyrǵan tórt nusqasy bar. Uly aqyn on jasqa kelgende ákesi Semeı  qalasyna ákelip, oqýǵa bergen. Budan buryn qyrda da Abaıdyń biraz oqyǵandyǵy aıtylady. Aqyndy aýylynda oqytqan molda týraly S.Muqanov bylaı dep jazady: «Qunanbaı Abaıdy Ǵabıthan deıtin tatar moldaǵa sabaqqa beredi. Ǵabıthan Qazan jaqtan 1850 jyldary soldatqa alynýdan qashyp, qazaq dalasyna keledi de, Balqash kóliniń shyǵys jaq jıegin mekendep otyrǵan Kereı rýynda Shúrshit atty baıǵa kóp toqyraıdy. Kelesi jyly Kókshetaý deıtin jerde Qunanbaı kórshiles kóp rýlardy shaqyryp, ólgen ákesi О́skenbaıǵa as beredi.

Sol asqa Shúrshit Ǵabıthandy ala kelip: «Bizdiń el din jolyna shorqaq, dindi jaqsy ustap turǵan Qunanbaı, sen osynyń qolynda qal», - deıdi. Ǵabıthan bul sózge kóngen soń, Shúrshit Qunanbaıǵa Ǵabıthandy qaldyryp ketedi. Qunanbaı Ǵabıthandy aýlyna alyp kelip, qazir Eski tam atalatyn jerge medrese salady. Abaıdy jáne aýyldyń basqa balalaryn sol medresege sabaqqa beredi. Bul – Shyńǵys taýynyń ólkesine birinshi ornaǵan medrese. Ǵabıthannyń musylmansha bilimi qanshalyq bolǵandyǵy týraly saqtalǵan materıal joq. Biraq Qunanbaı Abaıdy odan eki-úsh jyl ǵana oqytyp, Semeıdegi medresege jiberýine qaraǵanda, Ǵabıthan onshalyq mol bilimdi adam bolmaý kerek».

Semeıdegi alǵashqy bilim bergen moldasy Ǵabduljappar degen tatar. Artynan budan da shyǵaryp, Qazannyń «Marjanı» medresesin bitirip kelgen Ahmet Rıza degen moldaǵa tapsyrǵan. Osy medresede úsh jyl oqıdy. Bul meshit-medrese 19 ǵasyrdyń 50-jyldary ashylǵan.

Áli kúnge deıin jas Abaıdyń úsh jyl dinı medresede úsh aı oryssha oqýymen bilim alýy aıaqtalyp, eldiń tirligine erte aralasqany aıtylyp júr.  Osyǵan oraı «bolashaǵynan kóp úmit kútken balasyn Qunanbaı nege osy oqýǵa berdi, tatar moldalarynan basqa bilim oryndary bolmady ma?» degen suraqtyń jaýabyn izdeý qajettigi bar.

Abaı ómir súrgen kezeńdi eske alsaq, bul kóshpendiler órkenıetiniń tynysy tarylyp, qazaq jerindegi han bıligi qulap, aq patsha otarynyń saltanat qurǵan shaǵy bolatyn. Bolashaq aqynnyń ákesi Qunanbaıdyń ataǵy dáýirlep turǵan shaǵynda orta júzge  otarshyl eldiń azýy batyp, el bıleýdiń aǵa sultandyq júıesi engen edi. Abaı erjetip ákesiniń  qolqanatyna aınalǵanda 1868 jylǵy Sibir qazaqtaryn bıleýdiń jańa júıesi «Jańa nızam» engizilip, bodandyq noqtasy taryla tústi. Osylaısha aqyn ómir súrgen orta «orystanyp», keıin qazaq dalasynyń dástúrli rýhanı ómiri túbegeıli ózgeriske ushyrady. Abaıdyń ákesi men birge týystas aǵaıyndary patsha ókimetine qyzmet etip, shen alǵan elge belgili tulǵalar boldy.

Eger Abaıǵa deıingi qazaqtyń sóz qýǵan aqyn-jyraýlary arabsha saýattanyp, asyp ketse Túrkistan, Buqara, Samarqandta bilim alsa, endigi urpaqtyń tanymynda orys-tatar oqýynyń yqpaly artty. Ol kezeńde qazaq dalasy «1822 jyldaǵy sibir qazaqtaryna arnalyp shyqqan jarǵy» boıynsha okrýgke bólinip, «okrýgtyq prıkazdar» bıleıtin. Okrýgtyń bastyǵy – aǵa sultan, prıkazdyń qalǵan eki múshesiniń biri – ókimet chınovnıgi (eldiń kóbi muny «maıyr» deıtin). Úshinshi múshesi – sultan atanady. Osy kezde Qunanbaı aǵa sultan bolady. Balasyna zamanyna saı laıyqty bilim berý ákesiniń mindeti bolsa kerek-ti. Basqa tańdaý bolǵan joq.

Abaıdyń medresedegi jyldary  sýsyndaǵan ortazııalyq jadıdızm men onyń ıdeıalyq negizderine toqtalmas buryn aqynnyń on jasyna deıingi bilim alǵan qyrdaǵy dinı mektepterine sholý jasalyq. Sózimizge dálel retinde  K.Ysqaqulynyń «Abaı (Ibrahım) Qunanbaıulynyń ómiri» degen esteligindegi «Abaı 10 jastan 12 jasqa sheıin qyrda musylmansha oqydy» degen sózi  qyrdaǵy oqýdyń ne ekendigin anyqtaýdy talap etedi.

Abaıtanýshy ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly Abaı tusynda «mektep medreselerde, meshitterdegi ýaǵyzdarda Nahý (arab tili sıntaksısi), Fıhk (musylman pravosy), qyryq hadıs, sharh Ǵabdolla, ahlaq (etıka) mantıq (logıka), ıslam tarıhy, sýfızm  aqyndarynyń shyǵarmalary negizgi oqýlyq retinde qoldanylatyn edi» dep aıtady.

Bul negiz Ysqaqov Árham Kákitaıulynyń «Abaıdyń ómir joly» degen  esteliginde de kezdesedi. «Din oqýynyń qyrdaǵy oqýdan ózgesheligi az. Qyrdan quran, qyryq hadıs, baqyrǵan oqysa, munda da sol quran oqytady. Oǵan qosa Týhfatýlmúlk, Muhtasar degen arab tilindegi kitaptardy oqytady. Quran aıattaryn jattatady, meshitke aparyp bes ýaqyt namaz oqytady. Ramazan aılarynda taraýyq aıtqyzady. Úsh jyldaı Ǵabıthan molladan oqyp, din sabaǵyn uǵynyp qalǵan Abaıǵa bul onsha qıynǵa túspeıdi. Tez arada aldyńǵy shákirtterdiń qataryna qosylyp, májilisterine qatysa bastaıdy».

Eger sol kezeńdegi dinı mektepterdiń ortaq baǵdarlamasyna kóz júgirtsek, onda alty jastan oqýǵa beretin bolǵan eken. Demek Abaı Semeıge dinı medresege barmas buryn, birneshe  jyl eldegi mektepten ótken deýge bolady. Ol qandaı mektep? Bul jyldar Abaıdyń ómirbaıandarynda nege qarastyrylmaǵan?

Bulaı suraýymyzdyń sebebi, 1892 jylǵy Sankt-Peterbýrgten shyqqan Halyq aǵartý jýrnalynyń qazan aıynda jarııalanǵan sanynda Túrkistan ólkesindegi medreseler jaıynda maqala jarııalaǵan. Onda «Túrkistan ólkesiniń ımperııaǵa qosylǵanyna shırek ǵasyr ótkenin aıtyp, endi ondaǵy mektep jaıynda bilip onymen aınalysatyn ýaqyt keldi» dep jazady maqala avtory Kerenskıı. Medreselerdiń qurylymyn tolyqtaı zerttegen avtor, shákirtterdiń aldymen arab tilin úırenip, sosyn áptıek (quran sózi), onyń sońynda sharkitabyn, (sharıǵattar jınaǵy) oqyǵanyn,  bul jattap alynǵannan keıin, parsy tilinde jyrlardy oqý kerek bolǵan. Shákirtterdi jasyna qaraı úsh topqa bóletinin aıtyp, joǵary toptyń oqýshylarynyń zerekterine arıfmetıka úıretkenin jazady.  Avtor mundaı mektepter sanynyń kóptigine qaramastan, mysaly Tashkentte 167, Syrdarııa oblysynda 1402 dep keltirgen, oqýshylardyń deni oqýyn ári jalǵastyrmaı, medresege sanaýlylar túsedi deıdi. Bul mektepten ótkender, úlken medresede oqyǵandar el ishinde boldy árıne. Abaıdyń úsh jyldyq Semeıdegi oqýy, onyń erekshe qabilettigin eskersek, osy zańdylyqtan týyndaǵan deýge bolady.

Abaıdyń jasynan zerek, uǵymtal bolyp óskeniniń bir dálelin Árham Kákitaıuly esteliginde bylaı órbitedi: «О́zderiniń mólsherleri dárisin oqyp shyǵyp qoly bosaǵan ýaqyttarynda halfelik bilim alýǵa jaqyndap qalǵan iri shákirtterdiń bir ermegi shyǵar, báıit aıtý, Muhamedıe, Zarqum, Sýffattl ǵazız degen jyrly, kúıli kitaptardy ándetip qosylyp oqý, dýman-saýyq quryp, kóńil kóterý ádeti eken. Týysynda aqyndyq talanty bar Abaı myna uıqasymdy, muńdy, kúńirengen úndi qatty tamashalap, bar yntasyn qoıyp tez úırendi. Solarǵa qosylyp ózi de báıit, shyǵyr (shaǵırı) aıtatyn bolady».

Jasynan artyq týǵan jas Abaıdyń dana Abaı bolyp qalyptasýyna osy mekteptiń tárbıesi bolǵanyn eskerýimiz qajet. Bul arqyly keńes zamanynda jarqyrap shyqqan tulǵalarymyzdyń «aýyl moldasynan bilim alǵan» dep jeldirtip shyqqan joldardyń astarynda júıeli dinı bilim bolǵanyn túsinýimiz qajet. Hakim Abaıdy adamzattyq  aqyl-oıdyń bıik shyńyna alyp shyqqan baspaldaq osy mektepte Ǵabıthan moldanyń mektebinen bastap qalanǵany sózsiz. Semeıdegi oryssha bilim alǵan «gorodskaıa prıhodskaıa»  shkolasy sol bıikke bastaǵan baspaldaqtyń biri ǵana bolsa da mańyzdy satysy. Aqyn keıinirek jazǵan:

Jazý jazdyq,

Hat tanydyq,

Boldyq azat moldadan.

Shala oqýdan

Ne jarydyq,

Qalǵannan soń qur nadan?

Baǵasyz jastyq Bozbastyq,

Adastyq, - deýi úlken ilimniń esiginen syǵalap, jyldam japqan bilimge qumar shákirttiń sózi dese bolǵandaı. Jaýapkershiligine erte túsken eldegi tirlik ilimi jolynan buryp áketip, ómirdiń mektebine aýysady. Onyń ókinishi joǵarydaǵy jyrda qalsa  kerek.

Demek, bul dinı mektepter Abaı úshin jabylǵan bolatyn. Sol kezeńderde Semeıge jaqyn jerdegisi Qarataýdaǵy Qarnaq, Túrkistan, odan ári Buqara men Tashkentte ıslamnyń úzdik oqý oryndary dáýirlep tursa da, orys jaılap, óz zańdaryn engizgen Abaıdyń ómir súrgen ýaqytynda Arqada bul ilimdi qoldaýshylar da izdenýshiler de sırek boldy. Onyń basty sebebi patshanyń din-bilim berý salasyna qatysty qazaq dalasyndaǵy úlken ózgeristeri edi.

Árıne, Reseı ımperııasynyń saıası jáne ekonomıkalyq yqpaly artqan saıyn aǵartýshylyq ıdeologııasyna da mán berýi otarshy el úshin belgili jaıt. Alǵashqy kezinde qoldaryna qylysh emes quran ustap kelýdiń tıimdiligin ózderi de jaqsy sezindi. Bul iste qazaqtyń dalasynda saýdasyn júrgizip, erkin shıyrlap júrgen dindes tatarlardy tartý patshaǵa tıimdi edi. Qyr qazaqtaryn tez yrqyna kóndirý úshin tatar-bashqurt saýdagerlerin, sonyń ishinde moldalaryn da Qyrǵa jiberedi.

Sol shaqtaǵy Batys-sibir general-gýbernatorlyǵynyń ıslam nasıhatynyń ortalyǵy Semeı qalasy bolatyn. Bir qalanyń ózinde jylyna 100 shákirt tárbıelep shyǵaratyn 9 tatar meshiti bar-tyn. Reseıdegi tarıh jáne halyqaralyq qarym-qatynastar ınstıtýty shyǵystaný fakýltetiniń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Iý.A.Lysenkonyń aıtýynsha:   «Qyrǵyz turǵyndarynyń ortasynda bilim berý men dinı bilimdi taratý isine jaraıtyndary tartyldy. Medreseni bitirgenderdiń basym bóligi qyrǵyzdardyń shaqyrýymen aýyldyq jáne bolystyq moldalar qyzmetine jiberildi». Abaı bilim alǵan Ahmet Rıza meshit-medresesi ıslam men túrki ǵylymı áleminde asa úlken reformatorlyq-jádıdtik ilimdi qalyptastyrǵan ǵulama Shahabýddın Marjanıdyń aǵartýshylyq baǵytyn ustanatyn oqý orny edi.

Eger bul baǵyttyń paıda bolý barysyna úńilsek, onyń basynda HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Buhar medreselerinde dáris bergen tatar aǵartýshylary  Ǵabdennasyr Kýrsavı (1776-1812) men Shahabýddın Marjanı (1818-1889) tur. Mundaı áreketi úshin ólim jazasyna kesilgen Kýrsavı eline qashyp ketip aman qalady. Ilimdi jalǵastyrǵan  I. Gaspyraly (1851-1914) – Reseı ımperııasynyń túrik-musylman halyqtaryn aǵartýshylyq isine atsalysady.  Munda «Sharıǵat», «Tarıhat», «Maǵrıfat» atty úsh negizden turatyn tarıhı, fılosofııalyq qoǵamtaný ǵylymdaryn tereńdetip oqytty. Túrki, arab, parsy tilderi jáne shyǵys poezııasy men sóz óneriniń zańdylyqtary, matematıka, jaǵyrafııa, jaratylystaný pánderi negizgi dáris retinde júrgizildi. «Allany ǵylym men aqyl-sana arqyly taný kerek» degen úrdisti oqý baǵdarlamasyna engizdi. Medresede Abaı úsh jyl ǵana bilim alǵanymen bul ıdeıa onyń shyǵarmashylyǵynyń negizgi altyn qazyǵynyń birine aınalǵanyn aıtý kerek.

Bizdiń bul oıymyz abaıtanýshy Tursyn Jurtbaıdyń da nazarynan tys qalǵan joq: «...Abaı dindi – ǵylym dep túsingen. Ǵylym bolǵandyqtan da ol óziniń paıymdaýlaryna  sol dinniń ishki tanym zańdylyǵyna moıynsuna otyryp,  ýaǵyzdyń oı yrǵaǵynyń aǵynymen júze otyryp pikir túıedi. Abaı medresedegi bilimmen shektelmegen. Ol ózi sengen  dinniń tarıhy men tanym tamyryn túbegeıli zerttep, ıslamııattyń uly  oıshyldarynyń qataryna kóterildi».

Sońǵy kezderi Abaıdyń bilim alǵan qaınar kózderi týraly zertteýshi ǵalymdardyń bul jónindegi pikirleri bir jerde toǵysady. Mysaly ǵalym Serikbaı Qosan bul úsh jyldyq bilimniń barshamyzǵa málim Abaıdyń deńgeıine azdyq etetinin aıtady. «Ádette, ıslam sharıǵaty, arab-parsy tilderiniń grammatıkasy, Quran táfsiri, ábjat ilimi, tassaýyf (sopylyq tarıqat), t.b. pánderdi ıgerý úshin Qazan, Tashkent, Buhara sekildi shaharlardaǵy medreselerde shákirtter 9-12 jyldaı oqıtyny belgili. Osyǵan oraı, Abaıdyń mezgil-mezgilimen medreseden bólek el arasyndaǵy oqymysty damolla, ıshan, haziretterdiń birinen jeke dáris tyńdap, jetkilikti sabaq alýy yqtımal. 14-15 jasynda medreseden bosaǵan Abaıdaı talapker jastyń el isterimen ǵana aınalysyp, oqýsyz qarap jatqany da ılanymǵa kónbeıdi».

Ǵalym aıtqan «damolla, ıshan, haziretter kim?» degen suraqtyń jaýabyn berý óte ońaı, ári óte qıyn. Aqyn ǵumyrbaıanyn jazǵan jazýshy Muhtar Áýezov bizge belgisiz sebeppen, osylardyń dástúrli dinimizdegi iliminen de jolynan da Abaıdy arashalap otyrǵan. Mysaly: «Abaı oqyǵan medresede, panıslámıstik, pantýrkıstik kertartpalyq sanaǵa toly kitapshyl moldasúreı aqyndar ortasynda Naýaı, Fızýlı, Fırdaýısıler múldem estilmeıtin. Olardyń ornyna sofylyq, mıstıkalyq qarańǵy sholastıkalyq sana-saryndy tanytqan Qoja Ahmet Iassaýı, Súleımen  Baqyrǵanı, Sopy Allaıar toby ǵana júretin» deıdi. Bul joldar Abaıdyń shákirttik iliminiń basty tarmaǵyn taǵy da anyqtap, osy mekteptiń ókilderi – damolla, ıshan, haziretterdiń aqyn dúnıetanymynda izi bolǵanyn rastaıdy.

Bul ýaqytty qazaq dalasyndaǵy ıslam dininiń eski jolyn yǵystyryp jańa baǵytta óristep tarıh sahnasyna shyǵyp, óz baǵytyn anyqtaǵan kezeńi deýge bolady. Abaıtanýshy Mekemtas Myrzahmetuly da «ıslam dini keń óris alǵan kezeńde bolashaq uly aqyn aýylynda mektep-medresede oqyp, alǵashqy dúnıetanymynyń qalyptasý kezeńi tus keldi. Ákesi Qunanbaıdyń Mekkege baryp, elde meshit saldyryp, din jolyna túskeni kóz aldynan ótip jatty».

Bul týraly oılarymyzdy keıingi taraýlarda tarqatyp aıtpaqpyz. Ázirge, shákirt Abaıdyń alǵashqy aqyndyq, shyǵys óleńi mánerine jazǵan joldary týraly qysqasha aıta ketelik.

Olar - «Iýzı raýshan», «Fızýlı Shámsı» jáne «Álip-bı» óleńi.

«Iýzı – raýshan, kózi gáýhar
Laǵıldek bet úshi áhmar,
Tamaǵy qardan ám bıhtar
Qashyń qudrát qol shıǵá,
О́záń gýzállaára rahbar,
Sáńá ǵashıq bolyp kámtar,
Súláıman, Iаshmıt, Iskándár
Ala almas barsha múlkıgá.
Múbadá olsa ol bir káz,
Tamasha qylsa ıýzmá-ıýz
Ketip qýat, ıumylyp kóz,
Boıyń sal-sal bola nıgá?»

Uly aqynnyń 1864 jyly on toǵyz jasynda jazǵan ósıet, úgit saryndy  dinı bilimine negizdelgen óleńi alǵash ret 1933 jylǵy aqyn shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵynda jarııalanǵan. Osy óleń tóńireginde M. Áýezov: «Abaıdyń jarııalanbaǵan materıaldary» jınaǵynda mynandaı úzindi keltiredi:

«Álip bı» men «Iýzı Raýshan» aıyrmashylyǵy «Iýzı Raýshanda» jer ústinde kóretin mahabbat emes, sopylyq sarynda jazylǵan, «Álip bıde» syrt úlgisin saqtaı otyryp, áserlengen túrdi alady. Munda adamnyń seziminiń shyndyǵy basym emes, aqyl basym sııaqty. Ony óleńiń aıaǵynda kóremiz».

Áılıf bı dep aı júzińe ǵıbrat ettim,

Bı – bala ı dártińe nısbát ettim.

Tı – tilimnen shyǵaryp túrli áblat,

Sı – sánaı mádhyńa hurmát ettim.

Lám, lábińnen em qylsań  men derttige,

Mem, mehirińnen qalmas ed bar apatym.

Non, nala ǵyp qaıǵyńmen kúıdirdiń kóp,

Ýaý, ýaılana ǵıshqynda ýaıym jep...

Iа, ıarym, qalaı bolar jaýap sóziń,

Mát-qasyń, táshtıt-kirpik, sákin-kóziń.

Bir qaraǵanda bul jyrlarda biz kórgimiz kelgen shyǵystyń shynary birden baıqalmaıdy da. Biraq bul jyrlar neniń áserimen, kimderge eliktep jazyldy? «Ǵashyqtyq» shoǵy júreginde jalyndaǵanda aqyn qansha jasta  edi, alǵan bilimi, jattap oqyǵan jyrlary qandaı edi?» degen suraqtardy túgendegende ǵana shyǵys shaıyrlarynyń izine adaspaı túsemiz. Eń bastysy, «ǵashyqtyq» shaıyrlar tilinde bir jaratýshyǵa degen yqylas-peıilin bildiretinin este saqtaǵanymyz abzal. О́kinishke qaraı, sopylar tilindegi bul sózderdiń maǵynasyn búgingi kúni ǵana bilip otyrmyz. Shaıyrlar tilindegi «bıiktik, asqar bel» dep atalatyn sózderdiń astarynan «ustaz» uǵymyn da kesh túcingenimizdi aıtý qajet. Eger Abaıdyń alǵashqy mektepteri men ondaǵy basymdyq bergen sopylyq mádenıetti qatar qarastyrǵanda Abaı týyndylarynyń júrek qazynasy ashylady.

                                                               ***

Asylynda Abaı jyrlarynyń shyǵystyq belgileri tek osy úsh óleńde emes, onyń búkil dúnıetanymynda. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» deıtin oılarynan týyndaıtyn jyrlarynda. Qara sózderinde. Hákim Abaı shyǵys fılosofııasyn saralap, sar dalasynda jatqan qazaqtyń qaı dindi qaı joldy ustamaǵy abzal dep oı pishedi. Shyǵys saryny – «Eskendirde», «Masǵutta» bar. Dil, din, bolmys, jaratylysty tıek etken jyrlarynda jatyr, qazaqtyń jańa qoǵamdyq formasııadaǵy qalyptasyp kele jatqan bútin bolmysyn  jalpyadamzattyq qundylyqtardyń bezbenine salyp, sol bıikten saralap úkim shyǵardy. Ony joǵaryda atalǵan maqalada Muhtar Áýezov te bilip otyr. Biraq, sovettik bıliktiń betine qatty kele almaı, Abaıdyń shyǵysyn da joqqa shyǵara almaı qınalǵan jazýshy keler urpaq túsinsin degendeı  qulyptaýly qupııanyń kiltin meńzep qana ketedi.

Uly aqynnyń shyǵysyn abaıtaný ǵylymynyń endi órkendep kele jatqan kezderinen tartý qajet bolar. Onyń damý barysyn Áýezovtiń ózi «qatelese júrip – izdendik, izdene júrip – óstik» dep kórsetti. Al osy ǵylymnyń bastaýynda turǵan myna maqalada shyǵysyn basqa baǵytqa bura tartýshylardyń bolǵanyn kórsetedi.

Osydan bir ǵasyr buryn jazýshy Muhtar Áýezov «Abaı murasy jaıynda» degen maqalasynda abaıtaný turǵysynda «jalpy qazaq ádebıetin taný tárizdi áli jas ǵylym» dep atap kórsetken edi. Jazýshynyń bul maqalasyn tańdap alýymyzǵa ne sebep? О́ıtkeni osy maqalada jazýshy Abaıdyń «shyǵysyn» mini etkisi kelgenderge jaýabyn berip, keleshekte qaı baǵytta izdený kerektigine jón silteıdi.

Negizinde bul maqalanyń jazylýyna túrtki bolǵan myna jaıt eken. 1951 jyly «Lenınshil jas» gazetiniń 14 qańtardaǵy sanynda S.Nuryshevtiń «Abaı aqyndyǵynyń alǵashqy kezeńi týraly» atty maqalasy  shyǵady. Avtor «Al shyǵysqa tartý, qazaq ádebıetinde shyǵystyń áserin kúsheıtý bul eskilik edi» dep, Abaı shyǵarmashylyǵynyń qaınar kózderiniń birin joqqa shyǵarmaq bolady. Maqala avtorynyń basty maqsaty «Abaı tvorchestvosynyń  negizin shyǵystan  shyǵarý bir kezde ultshyldyq urany boldy» dep jazady.

Árıne, ol kezde Abaı murasyn taldaý arqyly jazýshy Muhtardy muqatyp alatyn sol kezdegi solaqaı ıdeologııanyń urdajyq synynyń aldy-arty  bul emes-tin. Sondyqtan da  jazýshy hakim murasy turǵysynda aıtylǵan árbir sózdiń anyq-qanyǵyn aıqyndap, tereń sıpatty dúnıelerin jazyp, Abaıtaný ǵylymynda damytyp otyrdy  dese bolady. Odan bólek, bul maqala Abaıdyń shyǵysyn arashalap alǵan jazýshynyń pikirimen de qundy. Osy arqyly aqynnyń jas kezindegi shyǵarmashylyǵyn aıshyqtap, Áýezov ony bylaı dep keltiredi.  «Ol (Nuryshev) – Abaıdyń murasynan alǵashqy kezeń degendi joq etý kerek deıdi. Abaı shyǵarmalaryn 1882 jylǵy óleńderden, mysaly «Qansonarda» óleńinen bastap qana taný kerek deıdi.  Bulaı bolǵanda, Abaı 37 jasynan ǵana,  bir-aq kúnde aqyndyqty, paıǵambarlyq daryǵandaı, aǵyl-tegil bir-aq bastady deýimiz kerek». Zańǵar jazýshy shyǵystyń nuryna shomylǵan jas Abaıdyń jyrlaryn  qyzǵyshtaı qorǵap, onyń júregindegi shyǵys áleminiń juldyzdarynyń jaryǵyn óshirýge jol bermeıdi.

Muhań aıtpaq oıyn búrkemelep, shyǵysqa shań jýytpaıtyn sebebin bolashaq urpaqqa amanattaıtyndaı. «Abaıda Sopy Allaıar, Qoja Ahmet Iаsaýı nege joq? Solardyń joq bolýy Abaıdyń sol jas kúninde durys baǵytta izdene bastaǵanyn jaqsy ańǵartyp tanytpaı ma eken?» dep toqtaıdy. «Osy jerde sanaǵan aqyn ishinde búgingi týysqan elderimiz, sovettik shyǵys: azerbaıjan, tájik, ózbek aqyndarynyń klassık úlgisindegi qadirli tobynyń ǵana atyn atap otyrǵan joq pa?»  dep sýǵa ketken torynyń jalynan ustap, jaǵaǵa shyǵarǵandaı áýpirimdep alyp shyǵady.

«Abaı taný máselesin óziniń qyńyr-qııas, buldyr-burań esebine qaraı «buryp paıdalanamyn» degenderge jurtshylyǵymyzdyń jol bermeıtinine kózimiz kámil jetedi» deıdi jazýshy.

Tarıhtan belgili XVIII ǵasyrdyń 30-40 jyldary bastalǵan orys otarshyldyǵy alǵashqy kezderde áskerı bekinisterin salýmen aınalysyp, kóshpendi halyqtyń dinı senimine birden tikeleı shabýyl jasaǵan joq. Alaıda áskerı-ekonomıkalyq jaǵynan aýmaqta bekinip alǵannan keıin baryp 80–90-shy jyldary jaǵdaı ózgerdi. 1789 jyly Ýfada Orynbor musylmandar dinı jıyny qurylyp, Reseı ımperııasynyń musylmandarynyń taǵdyryn qazirshe aıtsaq, osy múftııatqa baılady. Bul II Ekaterınanyń jarlyǵy boıynsha qurylǵan Reseı musylmandarynyń alǵashqy resmı uıymy bolatyn.

Din isin ákimshildendirý Orynbor ólkesiniń general-gýbernatory O.A. Igelstromnyń bastamasymen júrgizildi. 1785 jyldyń 27 qarashasynda

O.A. Igelstrom Senattyń buıryǵyn alady. Onda: «Qyrǵyzdardyń túrli taıpalaryn moldalarmen qamtamasyz etý bizdiń isimizde paıda ákelýi múmkin; sondyqtan da ondaılardy anyqtap jáne Qazannan olardyń bizge degen adaldyǵyn saqtap qalýǵa jáne shekarymyzdyń mańyndaǵy shapqynshylyq pen jyrtqyshtyqtan alystatýǵa baılanysty qajetti nusqaý berýge tyrysyp jatqan joqsyz ba» delingen bolatyn. (Qazaq tiline aýdarǵan jáne astyn syzǵan biz A.K.)

Túbi bir túrki, tili uqsas alaıda aq patshaǵa shyn nıetimen berilgen tatar-noǵaı moldalary bul iske tartyldy. Olar qazaq dalasyna attanbas buryn, patsha úkimetiniń zańnamasy boıynsha belgili bir synaqtan ótip, «ýkaznoı molda» degen ataq alady. Osylaısha qazaq dalasynda erkin júrýge quqyq alǵan moldalar bir jaǵynan Reseı ókimetiniń resmı ókiline aınaldy.

«Bul saıasattyń arǵy jaǵynda qazaq arasynda din jaıý emes, dindi paıdalanyp, qazaqtardy patshaǵa moıynsal etý úrdisi jatqanyn» otarshylyq kezeńdi zertteýshi Beken Qaıratuly da aıtyp ótti. Avtor olardyń qazaq balalaryn orys rýhynda oqytýǵa mindetti bolǵanyna toqtalady. Zertteýshi tatar moldalarynyń bergen bilim jaıly Shoqan Ýálıhanovtyń myna sózin keltiredi: «Bulardyń úıretkeni óli, sholastıka jáne birden-bir naqty oı-sanaǵa quralmaǵan» dep synaǵanyn aıtady.

Ýkaznoılardyń qazaq jerindegi qyzmeti sol kezeńderdegi aqyn muralarynda  kezdesedi. Ol týraly sol zamannyń aqyny Shortanbaıdyń:

«Al mynaý ýkaznoı shyqqaly,
Uzatqan qyzda neke joq,
О́lgenderde ysqat penen quran joq» - degen joldary osy sózimizge dálel bola alady.

 Al Qurbanǵalı Halıdtyń «Taýarıh Hamsa» («Bes tarıh») kitabynda bylaı delingen: «Moldalar kúımelermen jeldirtip, ýkazdaryn alyp, moıyndaryna shynjyr baýly saǵat salyp toılap qaıtqandaı bolyp kelip, ketip jatty. Nızam (ereje) boıynsha týý týraly kýálik dápter, týǵan, ólgen, neke, talaq, sııaqty isti tirkep otyrý úshin arnaıy qaǵazdarymen ruqsat alyp keldi. Bul sóz bireýdi maqtaý, bireýdi dattaý emes, haq sóz qulaq salýǵa kerek. Qaǵaz alǵan moldalar sondaı bir ister istedi: onymen ne dindi, ne dúnıeni ustaı almaısyń. Bir adam ólse ýkaznoı molda bolmasa, ıakı onyń atynan bireý barmasa "janaza oqymaı keıbir jaǵdaılarda ólikti sasytyp, obalyna qalmaıyq dep bireýler janaza oqyp, qoısa, ol adam qýǵynǵa ushyraıtyn boldy. Ony – ýkaznoı molda qaıda júrse de tapsyryp alyp jazalatyp, shtraf (bodaý) tóletip, (aıyp tóletip), áýre etetin bolǵan soń, tipti janazaǵa eshkim jolamaı, ýkaznoı moldany qaı kórge kirip ketse de izdep tabý aqy ıesiniń moıyndarynda úlken bir borysh boldy». Bul «ýkaznoıdan» yqqan qazaqtardyń deregi. Alaıda patsha  úkimeti bul iske óz kózqarasymen óz  múddesi turǵysynan kiristi.

Osylaısha otarshylardyń yńǵaıyna qaraı jyǵylyp ıslam dini de ekige bóline bastady. Patsha tarpynan shekteýsiz múmkindik berip qoıǵan soń Qazan men Ýfadan aǵylyp kelip jatqan tatarlardyń sany da yqpaly da artty.  Osy jyldardaǵy derekke súıensek, tek Semeı óńirinde ǵana 9479 tatar bolypty, osyndaǵy 28 meshittiń 15-si Orynbor musylmandary dinı jıynyna qarasty.

Al HIH ǵasyrdyń orta tusynda patshanyń qazaq ıslamııatyna kózqarasy basqa deńgeıge túsedi. Bul kezderde anyqtap aıtsaq, 60-jyldary patsha áskeri Qoqan hanyn qulatyp, Tashkent pen Buqarany alyp qaımaǵy buzylmaǵan musylman eliniń tizesin búktirgen edi. Dindes musylmandardyń kúsheıýinen qoryqqan patsha bul eldi shoqyndyrýǵa den qoıady. Tatarlardyń basymdyq alyp, dala qazaǵynyń buqar shapanyn tastap, tatar kıimin kıip qolyna quran ustap meshitke barýy orystardy seskendirdi. О́ıtkeni, jergilikti halyqtyń patsha kútkendeı «orystanýy» emes «tatarlanýy» otarshylardyń túpki múddesi emes-ti. Osyǵan oraı tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Anatolıı Vıktorovıch Remnev bylaı deıdi: «1865-1868 jyldardaǵy Dala komıssııasynyń qyzmeti ıslamǵa baılanysty qazaq dalasyndaǵy ımperııalyq saıasattyń betburysty jeri boldy. Basqa máselelerdiń qatarynda komıssııaǵa qazaqtar arasynda ıslamnyń taralýy deńgeıin anyqtaý, sondaı-aq, olardy múmkindiginshe shoqyndyrý mindetteri júkteldi. Munyń aldyndaǵy musylmandyqpen oınaý jáne tatarlardy mádenı kópir retinde paıdalaný áreketi saıası qatelik bolyp moıyndaldy. Endigi tusta, qazaqtardyń ejelgi nanym-senimderin qorǵaýǵa baılanysty belsendi is-sharalar qabyldaný usynyldy, sebebi, ýaqyt óte kele ony hrıstıandyqpen aýystyryp jiberýge bolatyn edi».

Osylaısha tatar moldalarynyń yqpalymen beleń alyp bara jatqan dala qazaǵynyń ıslam dinine qarsy qoıýǵa orys tilin, orys mádenıeti men  pravoslav  dinin nasıhattaý ıdeıasy júzege asyryldy.    HIH ǵasyrdyń 80–90-shy jyldary aımaqta Qyrǵyz pravoslavtyq mıssııasy qyzmeti uıymdastyryldy. Onyń maqsaty  ıslamǵa qarsy nasıhat edi. Tarıhshy-ǵalym Remnevtiń myna sózderine taǵy da bir nazar aýdaraıyqshy: «1880 jyly dala gýbernatory G.A.Kolpakovskıı qazaq dalasynyń ahýalyn bylaısha baǵalady: «…Halyq ómiriniń eski adamgershilik negizderi quldyrady, al jańalary áli jasalǵan joq, árıne, halyq dinnen rýhanı tirek izdeıdi, sondyqtan kópester tatarlar men buharlyqtar taratyp júrgen Muhamedtiń ýaǵyzyna qulaq túredi». (Aýdaryp, astyn syzǵan biz A.K).

Aqyrynda 1905 jyly Dala gýbernatorynyń «Dala ólkesindegi ıslam jaǵdaıy jóninde» buıryǵy shyǵyp, din taratýshy tatarlardy qazaq jerine jolatpaý jaıly sheshim qabyldanady. Bul kezde árıne, aqyn ómirden ótkenine bir jyl bolǵan. Alaıda bul qaqtyǵystar  Abaı ómiriniń sońǵy jyldaryna, óleńderin jazyp kemeldenip, aınalasyna shákirtterin jınap qalyptasqan kezeńine tap keldi.

Kelesheginen úmit kútken balalaryn orys oqý oryndaryna bergenimen, inisi Shákárimdi shyǵys iliminiń izine salǵanyna qarap, bilim alýda da, din máselesinde de aqynnyń jeke ustanymy bolǵanyn baıqaımyz. Onyń bir mysalyn myna óleńinen túıýge bolady:

Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,

Paıdasyn kóre tura teksermedim.

Er jetken soń túspedi ýysyma,

Qolymdy mezgilinen kesh sermedim.

Bul mahrum qalmaǵyma kim jazaly,

Qolymdy dóp sermesem, óster me edim.

Adamnyń bir qyzyǵy bala degen,

Balany oqytýdy jek kórmedim.

Balamdy medresege bil dep berdim,

Shen alsyn, shekpen kısin dep bermedim...

Qıly kezeńdegi jaǵdaıǵa qysqasha  sholý jasaý arqyly, Abaı ómir súrgen ortanyń dinı tartystaryn osylaısha kóz aldymyzǵa elestetýge tyrystyq. Shyndyǵynda da zamanynan ozyp týǵan Abaıǵa osyndaı soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde ósip,  halqyn sońynan ertip, ózindik  jol tabý muraty turdy.

Sol joldyń aqyryna taıaý óziniń qara sózinde aıtqanyndaı, «Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi ótkizdik: alystyq, julystyq, aıtystyq, tartystyq - áýreshilikti kóre-kóre keldik» dep, endi qalǵan jasymda ne qylmaqpyn degen saýalyna ózi jaýap beredi. El-mal-bala, ǵylym baǵýdan ózin azat etip, «sofylyq qylyp, din baǵýdyń» da reti joǵyn aıtyp, «Ne kóńilde, ne kórgen kúnińde bir tynyshtyq joq, osy elge, osy jerde ne qylǵan sofylyq?» dep túsindiredi. Aqyrynda ómirden túıgenin qaǵazǵa jazyp, tańdaýdy oqyrman enshisine qaldyrady.

Bul rette Muhtar Áýezovtiń roman-epopeıasyn «Abaı joly»  ataýynyń  da qupııasy ashylǵandaı bolady. Kúrdeli ózgerister men qaıshylyqtar oryn alǵan, burynǵy  qundylyqtar men qoǵamdyq qurylymdar qulap jańa tártip aıaǵynan tik tura almaı shatqaıaqtaǵan sátinde  dúnıege kelgen, sol kezeńniń aýyrtpashylyǵyn arqalap júrip kemeldenip ósken, hakim dárejesine kóterilip halyqtyń mańdaıaldy ulyna aınalǵan Abaı Qunanbaıuly shynymen de rýhanı qazyǵyn aınymaı taýyp, óz jolynyń jaýharyn jazyp ketipti.

G.A.Kolpakovskıı aıtqan «Starye nravstvennye ýstoı narodnoı jıznı», ıaǵnı,  halyq ómiriniń kóne qundylyq negizderi degeni ne edi? Islamnyń taǵy bir qundylyqtaryn qyrǵa alyp kelgen kimder edi? degen suraqtyń jaýabyn da qarastyrýymyz kerek.

Jalpy búgingi qazaq dep keń ólkeni jaılap otyrǵan elde ıslam tarıhynyń ózindik tarıhy men dástúri bar. Tarıhshy Tursynhan Zákenuly «749-jyly Orta Azııada arabtardyń Omeıa handyǵy qulap, onyń ornyna jańadan Abbasıdter handyǵy quryldy. Bul handyq Orta Azııanyń ońtústik bóligin tezdetip óz yqpalyna alýǵa umtyldy. Arabtardyń bulaısha kúsheıýi bul aımaqta Ekinshi Túrki qaǵanatynyń yqpalynyń joǵalýyna baılanysty boldy. 745 jyly Ekinshi Túrki qaǵanaty qulaǵannan keıin, Ashyna túrikteriniń bul jerlerge ornatqan baqylaýy joıyldy. Osy sátti paıdalanyp aımaqta óz ústemdigin ornatýdy kózdegen Arab, Túbit (Tıbet) jáne Tań jaýlaýshylary bir-birimen básekelese,  jantalasa qımyldady» dep erte tarıhtan habardar etedi.

Qazaq saharasyna ıslam osy arabtardyń Túrki qaǵanatymen birlese otyryp, Tań ımperııasyn jeńgennen keıin keldi.  Din esigin asha kelgen Babtardyń yqpalymen ıslam órkenıeti órkendep, orta ǵasyrda Iаssaýı, Baqyrǵanı sekildi sopylardyń jańa demimen gúldenip, qazaqtyń handyq  qurylymynda aıtýly oryndy aldy. Sol din tutastyǵyn aıtqan Qunanbaıdyń Mekkege qajylyqqa barǵanyndaǵy  sózi kóp aıtylady. Ol  Máshhúr-Júsiptiń 1928 jylǵy jazbasynan bizge jetti. «Biz máskúp-sáskúbińdi de bilmeımiz, Buqar til-súqardikin de bilmeımiz, tirimizdiń bıligi aldııar urandy tórede, ólimizdiń bıligi Alda urandy qojada, jaıylýy mal syqyldy, jýsaýy ań syqyldy betimen ósken qazaq degen jurt bolamyz – depti. «Qazaq degende jurt bolady eken-aý!» dep ań-tań qalysypty. Tarıh aqtaryp, shejire qaratypty, taba almapty. Kópte ne joq, bir býryl bas sóılepti: – «Bul tarıh tabylsa, Baǵdat shárıfte Imam Aǵzam kitaphanasy degen úı bar, jaý talamaǵan, eshqaıda shashylyp bytyramaǵan, tabylsa, sonan tabylady» degen soń Baǵdat shárıfke jelmaıa mingizip, kisi jiberipti. Bular óz ortasynan Kishi júzde Dosjan halfeni jiberipti.Barǵan kisiler: – «Tabyldy, qazaq degen jurt Ánes saqabadan ósip-ónip, órbigen eken» dep nusqa kóshirip alyp kelip, sonan keıin bul júz jıyrma kisi ortasynan rashot shyǵaryp, «Qazaq tákıesi» degen tákıe saldyryp, ol úıdi Qunanbaı atyna jazdyryp, «Munan bylaı qazaqtan kelgen qajy osynda túsetuǵyn bolsyn» dep sonan bylaı qazaq ta el-jurt ekendigi, pusyrman ekendigi áıgilengen».

Qazaq jerine ıslam asha kelgenderdi qazaqtar, arabsha esik degen maǵyna beretin Babtar dep atady, keseneleri Qarataýda tur. Kúni búginge deıin ólisiniń bıiligi qolynda bolǵan qojalardyń deni osy óńirde, Túrkistan men Syr boıynda jasaǵan. Olardyń tobyqtynyń ortasyna qalaı kelgeni týraly bir jaqty málimet joq.

Marqum Beken Isabaev shejireshiniń aıtýynsha: «Bizdiń úlkenderde qoja atalaryna Keńgirbaı bı: - Meniń elim nadan. Saqal-murtyn basa bermeıdi. Kıimdi olpy-solpy kıedi. Aram ólip qalǵan maldy «seniń ólgeniń jańa, meniń kórgenim jańa» - dep, jeı beredi. Maldyń baýyzdaǵan qanyn da qýyryp jeıdi. Siz bizge ustaz bolyńyz, biz múrıdińiz bolaıyq!»- dep ertip kelip, qojalar sodan qalypty degen sóz bar. Bireýler Berdihan qojaǵa bul sózdi Qunanbaı aıtyp, Túrkistannan Qojany sol kisi ákeldi» deıdi. Endi bir derekkózinde «Shyńǵystaýǵa Qojalardy Keńgirbaı bı ákeldi degen nusqany» aıtady. Oǵan dálel keltirip, tobyqtylar – musylman dinine Ánet babańnan bastap aıryqsha boı urǵan jurt. Sondyqtan da Tobyqty basshylary Qaramende, Keńgirbaı - Tóreden Abylaıǵa beıim, Qojalarda Baqshaıysty pir tutqan». Qarataýlyq qojalardy Aqtaılaq bıdiń alyp kelgeni de aıtylady.

M.Áýezovtiń ózi týraly jazǵan esteliginde «Tobyqty ishi erteden sonshalyq dindar, sonshalyq nadan da el bolmaǵan sııaqty. Ӏshinen Qunanbaı, Abaı sııaqty kisiler shyqqan soń bos fanatızm, qarańǵy nanym azaıyp aqylǵa boı urǵysh, kózi ashyqtaý el sııaqty bolǵanǵa uqsaıdy. Sondyqtan bul eldegi qoja da, kóptiń aýqymyna túsip, burynǵy ata kásibinen jańylyp ketken sııaqty. Meniń úlken ákem 1918 jyly ótti. О́z ákem 1909 jyly ótip edi. Bulardyń ishinde qaısysynda da dindarlyq, sopylyq sııaqty erekshe belgisi joq, qaıta ár nársege Abaı úlgisimen, aqylymen qaraýǵa tyrysýshy edi. Abaıdyń sondaılyq ustazdyq, úgitshilik áserin men kishkentaı bala kezimnen óz ákelerimniń qalpynan da anyq kórýime bolýshy edi» dep jazady.  Degenmen, sar dalanyń kónesin, Abaı zamanynyń  sarqynshaǵyn kórip qalǵan jazýshy: «Osy kúni kóp jurttyń qoljaýlyq qylyp júrgen «qojalyǵyn» men on jastyń shamasyna kelgenimde ǵana kórdim. Bir jyly kúzdi kúni aýylymyzǵa bizdiń qojalardyń Syban ishindegi bir aǵaıyndary eki qoja keledi. Biri ákesi, biri balasy edi. Bular kelgennen-aq aýylymyzǵa bir sýyq jat tártip ala kelgendeı boldy. Bizdi olardyń ústine ylǵı taǵzymmen sálem bergizip kirgizip, jalań aıaq kirgizbeı, kempir-sheshemiz batasyn al dep, aldarynda bolymsyz qyzmet istetip, solar ketkende qara qazaq bolyp ketken biz sııaqty beıbastyq balalary úshin qysylǵandaı bolyp júrdi. Bala kúnimde óz aýylymyzǵa kelip ketip jatatyn qonaqtardyń ishinde solardaı aýyr kóringen qonaq bolmaǵan sııaqty. Bul ekeýi naǵyz qoja sııaqty bolatyn. Bastarynda sáldeleri bar. Qaıta-qaıta namaz oqıdy, namazdy óte uzaq oqıdy. As artynan ylǵı quran zýlatady. Biz eki-úsh bala, bular otyrǵan jerge kóp jolaǵymyz kelmeı syrǵalańdap júrsek te tańerteńgi namazda qoldaryna uzyn-uzyn tásbıq alyp «zikir» salǵan ýaqyttarynda ylǵı esikten qarap qatty qyzyq kórýshi edik. Jat ta, qyzyq ta kórinetin. Solardan soń tolyq qojany kórgen emespiz», dep jazady.

Bala Muhtardyń esinde qalǵan bul mezet dala ıslamynyń bir belgisinen habar beredi. Bálkim, aldyńǵy taraýda aıtylǵan, dindegi túrli qysymdardan  keıin eski bulaq sýalyp qalǵan da bolar, biraq Abaı da onyń ákesi de zamanynda osy qaınardan kereginshe sýsyndaǵany anyq.  Qalaı bolǵanda da tobyqty elinde turaqtap qalǵan qojalardyń úlken atalyǵy Haziret Kamaladdın shaıh-Baqsaıys babanyń urpaqtary. Qojalardyń nasabnamasy boıynsha, (onyń biri Áýez atasynyń qolynda bolǵanyn, keıinen onyń órtenip ketkenin Muhtar Omarhanuly da óz ómirbaıanynda rastaıdy) Ol - sopylyq aǵymnyń iri ókili. Haziret Kamaladdın shaıhtyń dańqy «Baqsaıys áýlıe» degen atpen qazaq arasyna ǵana emes, búkil Ortalyq Azııaǵa keńinen jaıyldy. Qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov qoja násilinen, onyń ishinde dál osy Baqsaıys tabynan shyqqanyn jazady belgili ǵalym, ári qoǵam qaıratkeri Muhtar Qul-Muhammed. .

Degenmen, bul qarataýlyq qojalardyń yqpaly kem boldy degen sóz emes. Tatarlaný men shoqyndyrý saıasatynyń arasynda qystyryla júrip,  shama-sharqynsha qazaqtyń ólisiniń de tirisiniń de musylman jolymen júrýine atsalysqanyn joqqa shyǵara almaımyz. Olardy ıslam tarıhynan izdegende, aldymyzdan Iаssaýı, Sopy Allaıar, Baqyrǵanı degen esimder shyǵady.

Ras, bular sopylyq iliminiń «árıfteri» (oıshyldary) edi. Orta ǵasyrdan beri kele jatqan Túrkistan ólkesiniń asyl dili, aq joly edi. О́zbek shyǵystanýshysy Bahtııar Babadjanovtyń pikirine súıensek: «Tarıhı qalyptasqan jaǵdaı solaı bolyp, bul óńirde sopylar jergilikti halyqty ıslamdandyrýdyń kúrdeli de, kóp ǵasyrlyq prosesiniń ıdeologtary  mıssııasyn moınyna aldy, sodan soń aımaq halqynyń kópshiligi úshin, ásirese qarapaıym adamdar úshin musylman zańdary men rásimderiniń negizgi nasıhatshysy men aýdarmashysy boldy, olardyń arasynda sopylyq sheıh árqashan eń qurmetti tulǵa bolyp qala berdi. Orys otarshyldyǵy jyldarynda sopylyq sheıhtar birneshe ret ǵazaýat týynyń astynda (senim úshin kúres) ótken otarshyldyqqa qarsy kúrestiń ıdeologtary men ýaǵyzshylaryna aınaldy». (Aýdaryp, astyn syzǵan biz A.K.)

Bul jaǵdaı Muhtar Áýezov ómir súrgen sovet zamanynda da oryn alady. Alǵashqy ult-azattyq kóterilister, keńeske qarsy qozǵalystardyń basynda din basshylary ıshandar júrdi. Bul sopylyq qurylymmen «múrshıd-mýrıd» (ustaz-shákirt) bolyp qalyptasqan uıym edi. Sol sebepti de patsha úkimeti kezinde de, Sovet úkimetin ornatýda da soqqy aldymen din basylaryna baǵyshtaldy. Eger Muhtar Omarhanuly otarshyldarǵa qyryn kelip turǵan eskilik joldan sanaly túrde bas tartpasa, Abaıdyń murasyn da óziniń basyn da qaterge tigerin bilip aıtyp otyrǵanyn túsinýimiz qajet.

Bul degenimiz  Abaıdyń sopylyq ilimmen habary bolmady degen sóz emes. Búgingi qara sózderi dep aıtylyp júrgen eńbeginiń ózi úsh kitaptan - «kıtabın ahıly» («Ǵaqlııa»aqyl kitaby), «Kıtap tasdıq» (ıman kitaby), nasıhat, Sokrat hakimniń kitaby dep atalatyn úsh bólimnen turady. Ony kezinde baspaǵa berýshiler zaman aǵymyna qaraı Abaıdyń qara sózderi dep jalpylama atpen jarııalap jibergen. Ol týraly aıtqan shyǵystanýshy ǵalym Tóráli Qydyr Abaı qoljazbalarynyń tekstologııasyn zerttep, onyń shyǵystyq belgilerin tanýda aıtarlyqtaı úles qosty. Bul eńbekter Abaıdyń hakimdiginen, «júreginiń perzentleri» halqyna qaldyrǵan oıshyldyń ósıeti dep uǵynýymyz tıis.

                                      ***

Qalaı desek te, Abaıdyń shyǵysyn qanshalyqty zertteýge talpynsaq ta, ony aqyn shyǵarmalary turǵysynda taldaýdyń ornyna kemeńgerdiń ózi qaı dindi ustandy degen suraqtyń tóńireginde aınalsoqtaýymyzdyń sebebi bar. Mundaı yqylas elimiz egemendik alyp, ateıstik sanadan arylyp, óz dilimizge qaıta oralý nıetinen týyndap otyr. Bizdińshe aldaǵy ýaqytta Abaıdyń shyǵysyna, kemeldengen kezinde jazǵan jyrlaryna, artynda qaldyrǵan qara sózderine qarap-aq, onyń sopylyqtan alys júrmegenine toqtasaq kerek-ti.

Sopylyq dúnıetanym Abaı poezııasynyń qııan shyńynyń ushar basy. Endigi jerde Abaıdyń bıiginen kóleńke izdemeı, onyń «shyǵysyn» túsinetin, sol shyńnyń asqaryn sezinetin oqyrmandardy tárbıelegen jón bolar. Abaıdyń shyǵysy sonda ǵana ashyla túsedi. Ony taný úshin áýeli ıslamnyń jaýhary – sopylyqty, sol arqyly myna jaratylysty sopylarsha túsinýge tereńdeı bastaımyz. Sonda ǵana Abaımen úndesip, ol aıtqan ár sózdiń maǵynasyna úńilip, qabyldaı alamyz.

Mysaly úshin, Abaıdyń «Mahabbatsyz dúnıe bos» degen joldaǵy «bos» birde «dos» bolyp aıtylyp búgingi kúnge  jetti. Bir árip, sopysha aıtqanda «hál» degeninen habar berip tur. Sopysha qarasańyz, «dos», materıaldyq dúnıeaýı kózqaraspen alsańyz, «bos». Abaı qaısysyn meńzedi eken degen oı tereńdiktiń túbine jetkizbeıdi, sondyqtan da oqyrman ony óz júregimen qabyldap, kókiregimen  toqýy tıis.

Jaratýshyǵa degen mahabbatyn jyrlaǵan, Allanyń dıdaryna ǵashyq bolǵandardyń izi bizderdi sopylyq tarıhatyna bastaıdy.

Mekemtas Myrzahmetuly sopylyq ilim negizindegi dúnıetanym Túrkistan ólkesinde IH-HIII ǵasyrlar aralyǵynda jandanyp, keń óris ala bastaǵanyn aıtady. Ǵalym Nasafıdiń «Qoja Ahmet Iаsaýı» eńbegin mysalǵa alyp «...sopylyq aǵym, dáýrishter paıǵambarlar zamanynda-aq ómirge kelgen» degen pikirdi alǵa tartady. Sýfızmniń qalaı paıda bolyp, ıslam álemine tarala bastaýyn ǵasyrlarmen jiktep taldaǵan, ırandyq lıngvıst, Tegeran ýnıversıtetiniń professory Alı Akbar Dehhoda, (1879-1959) ıslam týyn jelbiretken paıǵambarymyz (s.ǵ.s) dáýirindegi ıslam dininiń shyraǵy janǵan alǵashqy jyldarynda sopylyq týraly sóz de bolmaǵanyn aıtady. Rasynda da odan keıingi bılik qurǵan sahabalar Ábý-Bákir men Omar kezeńinde ıslam shekarasyn keńeıtip, joryqtarmen ótken jyldary din týraly basqa pikir bolýy múmkin emes-ti. Odan keıingi tórtinshi halıf Osman Ábý Tálib kezinde túrli dinı ıdeıalardy damytýǵa múmkindik ashylǵan zaman týady deıdi. Islamnyń alǵashqy ǵasyrynda musylmandar arasynda aıtarlyqtaı pikir alshaqtyǵy bolmaǵanyn tilge tıek etken  Alı Akbar Dehhoda óz eńbeginde mynany aıtady: «Sopylar  Quran aıattaryn jáne Allanyń elshisi (s.ǵ.s)  týraly áńgimelerdi tolyq zerttep, duǵalardy úzdiksiz oqyp, Allanyń atyn hormen qaıtalaý arqyly Jaratýshynyń yqylasyna bólený úshin jalǵyz ómir súrý saltyn tańdady. Sopylar men basqa múslimderdiń  arasynda bir ǵana aıyrmashylyq boldy, sopylar keıbir ıdeıalarǵa kóbirek mán berdi, mysaly zikirge (ıaǵnı hormen "Alladan basqa qudaı joq" degen sózdi úzdiksiz aıtýǵa) jáne bul olar úshin mindetti túrde duǵa etýden kem emes salt edi; olar sondaı-aq úmitke ( تول ) jáne Allaǵa úmit artýǵa zor mán berdi, sondyqtan tamaq tabý men aýrýǵa qarsy dári-dármek izdeýge kúsh salýdy  Allanyń úmitine qaıshy keledi dep eseptedi» (Astyn syzǵan biz A.K).

Maqalamyzda sopylyqtyń damý tarıhyn túgelimen taldaýdy maqsat etpedik, ol týraly Trımıngem Dj. S. «Sýfııskıe ordeny v ıslame». M., 1989, s. 17-36; 114-129) kitabynan, «Sýfızm v kontekste mýsýlmanskoı kýltýry» ( 1990 g, M.: Naýka. Glavnaıa redaksııa vostochnoı lıteratýry, 1989) jınaǵynan tanystyq.  Bertinde jaryq kórgen qazaq ǵalymdary  Dosaı Kenjetaı men Nazıra Nurtazına eńbekterinde de bul másele jan-jaqty  taldanǵan. Bul eńbekterdiń mańyzdylyǵy sol sopylyq aǵym týraly egjeı-tegjeıli túsindirilip, onyń paıda bolýynan bastap ilimdi alyp kelgen alǵashqy sopylardyń murasy týraly jaqsy aıtylady. VII ǵasyrlardaǵy ilimniń damýyndaǵy kúrdeli belesti Trımıngem Dj. S. «Sýfııskıe ordeny v ıslame» degen maqalasynda keńirek túsindiredi. Osy kezeńde hanakalar ashylyp, ol qoǵamnyń mańyzdy ortalyǵyna aınalady,  «sheıh – mýrshıd» bedeli artyp, aldyńǵylary memlekettik qyzmet esebinde júrip, qoǵamnyń syıly adamdaryna aınalǵanyn bilemiz.

Taqyrybymyzdan tym alystap ketpeý úshin, Alı Akbar Dehhodanyń  zertteýindegi myna derekterine nazar aýdaralyq. Ol, hıjranyń V ǵasyryndaǵy sopylyq aǵymnyń erekshelikterin baıandaı kele bylaı dep jazady:  «Hıjra boıynsha V ǵasyrda sopylyq ıdeıalardyń poezııaǵa enýi bastaldy jáne ol kún saıyn kúsheıe túsip, sondyqtan da, hıjra boıynsha VI-VIII ǵasyrlarda sopylyqpen áýestenbegen aqyndy óte sırek kezdestirýge bolady» (Astyn syzǵan biz A.K)

Osy ǵasyrlarda jas Abaı árýaǵynan medet surap, attaryn tizbelep aıtqan shaıyrlar óleń jazý ólshemimen paıda bolyp,  ózderinen keıin san ǵasyrda, adamzattyń ár tilinde nazıralap nasıhattalatyn mol murasyn qaldyrady.

«Islamdyq Shyǵystyń ádebıetinde, ásirese arab pen parsy ádebıetinde din fılosofııasy birqydyrý oryn alady. Ábýǵalı-sına, ımam Ǵazalı, ımam Farabı, ıbn-Ǵarbı, ıbn-Táımııa sııaqty musylman ǵalymdary ıslam dininiń fılosofııasy týraly birsypyra kitaptar jazǵan. XIX ǵasyrda Rossııadaǵy musylmandar arasynan shyqqan Shahabýddın Marjanı da din fılosofııasymen shuǵyldanǵan. Abaı osylardyń bárin oqyǵan da jáne jaqsy túsingen. Arab pen parsy tilin jaqsy bilgendigi jáne sol tilderde jazylǵan ıslam dininiń teorııasy jáne praktıkasy týraly kitaptardy oqyǵany Abaıdyń shyǵarmalarynan kórinip qalyp otyrady» dep Sábıt Muqanov ta aıtqan.

Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Dosaı Kenjetaı, «Abaı murasy – qazaq dinı tanymynyń aınasy» degen maqalasynda Abaı dúnıetanymyn qazaq musylmandyq túsiniginiń erekshelikteri men bolmysyn keskindeıtin kórsetkish retinde baǵalaıdy:  «Ol – ıslam dini jolynda taza ımandylyqty ýaǵyzdaǵan hakim. Al jalpy túrki álemi sekildi qazaq musylmandyǵynyń ereksheligi sopylyq dúnıetanym bolatyn. Biraq Abaı tarıqat jolyna túsken sýfı emes, ol – sopylyq dúnıetanymdyq oılaý júıesi arqyly óz qoǵamyn baqytqa jetkizý jolyn izdegen, halqyna jón kórsetken dana, hakim».

Ǵalymnyń aıtqanyna alyp qosarymyz osy ilimdi saralaı otyryp,  aqyn ony túısigine ildi, óz dúnıetanymymen qorytyp ony «abaısha»  jyrlady.   Bizdińshe, bul ustanym Abaı ómirine negiz boldy.  Onyń bir dáleli Kákim Ysqaqulynyń myna sózderi: «Ásirese, yhtıhadqa bek mahkám edi. Ne is qylsa da, ne nasıhat aıtsa da, mynaý - qudaıshylyqqa jón, búıtse - adamdyqqa jón deýshi edi»

«Ǵıbadattyń eń úlkeni: kóńildiń tazalyǵy, adam balasyna jany ashyrlyq» dep, syrtymen sopysynyp, taqýasynǵan kisini qatty unatpaýshy edi. «Mundaı adamdar halyq úshin ǵıbadat qylady, haqlyqpen, shyn kókiregi emes, qara jurtqa qurmetti bolmaqtan basqasy joq», - dep eske alady Kákim Ysqaquly.

Hákim 38-shi sózinde, sopylardy da synaıdy. «Bul zamannyń moldalary hakim atyna dushpan bolady. Bulary bilimsizdik, bálkı, buzyq fıǵyl, ál-ınsan ǵáddý láma jáhılgá hısap. Olardyń shákirtteriniń kóbi biraz ǵarap-parsydan til úırense, birli-jarym bolymsyz sóz bahas úırense, soǵan máz bolyp, ózine ózgeshelik beremin dep áýre bolyp, jurtqa paıdasy tımek túgil, túrli-túrli zararlar hasıl qylady «haı-hoı!» menen, maqtanmenen qaýymdy adastyryp bitiredi. Bulardyń kóbi ánsheıin jáhıl túgil, jáhılálár kibik talap bolsa, qaıda haq sózder kelse, qazir nysapqa qaıtsyn hám ǵıbrattansyn. Ras sózge or qazyp, tor jasamaq ne degen nysap, qur ózimshildik hám ár ózimshildik - adam balasyn buzatyn fıǵyl. Rastyń bir aty - haq, haqtyń bir aty - Alla, buǵan qarsy qarýlasqansha, muny uǵyp, ǵadalátpen tápteshteýge kerek».

Osyndaı oıynyń basynda: «Qııanat – haqıqat pen rastyqtyń dushpany. Dushpany arqyly shaqyrtqanǵa dos kele me? Kóńilde ózge mahabbat turǵanda, haqlyqty tappaıdy. Adamnyń ǵylymy, bilimi haqıqatqa, rastyqqa qumar bolyp, ár nárseniń túbin, hıkmetin bilmekke yntyqtyqpenen tabylady. Ol - Allanyń ǵylymy emes, hámmany biletuǵyn ǵylymǵa yntyqtyq, ózi de adamǵa ózindik ǵylym beredi. Onyń úshin ol Allanyń ózine ǵashyqtyq. Ǵylym - Allanyń bir sıpaty, ol – haqıqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqlyq hám adamdyq dúr. Bolmasa mal tappaq, maqtan tappaq, ǵızzat-qurmet tappaq sekildi nárselerdiń mahabbatymen ǵylym-bilimniń haqıqaty tabylmaıdy», dep tolǵanady. Aqynnyń sózin tyńdaı otyryp, «ǵylym men bilimniń» aınalasynan orıfterdiń (ǵulamalar) ilimine bastaıtyn joldy izdedi me dep te qalamyz. Oıymyzǵa:

Oıǵa tústim, tolǵandym,
О́z minimdi qolǵa aldym.
Minezime kóz saldym,
Tekserýge oılandym.
О́zime ózim jaqpadym,
Endi qaıda syıa aldym?
Qalap alǵan kóp minez,
Qalaısha qylyp tyıa aldym?
Boıdaǵy mindi sanasam,
Taý tasynan az emes.
Júregimdi baıqasam,
Inedeıin taza emes.
Arshyp alyp tastaýǵa,
Apandaǵy saz emes.
Bári boldy ózimnen,
Táńirim salǵan naz emes...» óleńi túsedi.

Osy rette sopylyqtyń iri tulǵalary, uly ǵulama Jýnaıd Baǵdadııdan  jetken myna támsil eske túsedi. Odan «Allaǵa jetý qansha jer?» dep suraǵanda, «eki qadam, birinshisi ózińnen ótýiń, ekinshisi Allaǵa jetýiń» degen eken. Júzdegen ǵasyr buryn salynǵan, gúldenip-kúıregen kezeńnen de ótken, sonda da sáýlesin shashyp ilimi qazaq saharasyna da jetken sopylyqqa bastaıtyn bul qos qadamnyń birinen Abaıdyń attamaǵany  anyq. Aqynnyń qaıshylyqty  sózderiniń biri  38-shi sózi Abaıdyń orta jolda, tańdaý jasaı almaı  abdyraǵan hálinen týyndaǵan deýge bolady. Olaı deýimizge negiz bar. Ony  Dosaı Kenjetaı bolsa, «Abaıdyń dáýirinde sopylyq jol ábden tozyǵy jetip, óziniń taza rýhynan alystap, kim kóringenniń quralyna aınalyp, din qoǵamdy ydyratýdyń saıasatyna aınalǵan bolatyn» dep jazady atalmysh maqalasynda.

Endeshe osy qalpyndaǵy sopylyq joldyń sarqynshaǵyn synaýǵa Abaıdyń da qaqysy bar. Ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly «aqyn shyǵarmashylyǵynda, onyń dúnıetanymynda sýfızmniń belgili dárejede belgi bederleri bolǵan ba, nemese ózindik sýfızm jóninde pikir tanymy bar ma» degende «sopylyq ádebıettiń belgisi men dúnıetanymynyń kórinisteri de baıqalatyn tustary barshylyq» dep jaýap beredi.

Ǵalym jas kezinde jazǵan úsh óleńine qosa, 1902 jyly kemeldengen kezinde jazǵan «Allanyń ózi de ras,  sózi de ras» dep atalatyn ataqty óleńinde kórinis bergen úsh súıý nemes ımanı gúl máselesi kezdeısoq qubylys bolmasa kerek-ti» deıdi.

Oqyrmannyń esine sala ketelik:

«Osy úsh súıý bolady ımany gúl,

Imannyń asyly úsh dep sen tahqıq bil,

Oılan-daǵy úsheýin taratyp baq,

Basty baıla jolyna, malyń túgil...»Maqalada ǵalym Abaıdyń sýfızmge qarym-qatynasyn kamılı-ınsanı, tolyq adam jaıly oı tolǵanystarymen jaqyndatady. «Islamııat álemindegi  «ál-ınsa al kamıl» máselesin moral fılosofııasy negizinde qalyptastyrǵan ári osy ilim salasyn ǵasyrlar boıy nasıhattap damytýshylar da sopylyq ádebıet ókilderi bolatyn» deıdi

Abaıdyń shyǵarmasynan sopy-shaıyrlarynyń izine túskender, mindetti túrde  sol aqynnyń shyǵarmalarynan úlgi aldy dep aıtyp jatady. Onyń sebebi de bar. Muhtar Áýezov kezinde «Oǵan tilderi túsinikti bolǵan soń Nızamı, Naýaı kóp áser etti. … О́zine eń jaqyn ustaz etip klassık Naýaı shyǵarmalarynan úlgi izdeıdi» degen sóziniń yqpaly da bolýy múmkin.  Alaıda aqyn  shyǵarmashylyǵyn, onyń aýdarmalaryn oqı kele Abaıdyń ózindik úni, ózi salǵan jolymen asyl muraǵa qosqan úlesi de baryn ańǵaramyz. Mundaı oıdy nyqtaǵan, professor Seıit Qasqabasovtyń zertteýi Abaıǵa basqa qyrmen qarap, onyń shyǵarmashylyǵynyń  áleýetin bir dastanynyń kóleminde zerttep baǵasyn beredi.

«Shyǵysta Fırdoýsı, Nızamı, Djamı,  Naýaı: Batysta Lampreht, Lamberý,  Berne, Shatılonskıı, Shamısso: al Reseıde  Jýkovskıı jyrlaǵan  Eskendir Abaıdy da  qyzyqtyrǵan.  Sóıtip, ol «Eskendir» poemasyn  jazyp,  álemdik «Eskendir-namaǵa» ózindik úlesin qosqan». Professor aǵamyz Eskendirdiń obrazy men jyrdyń sıýjetine qysqasha sholý jasaı kele, «Abaıdyń «Eskendir» poemasynyń sıýjettik túp-tórkinin» tabady da, Abaıdyń naǵyz ulylarǵa laıyq dıapazonyna kózi jetkenin aıtady. «Ol orta ǵasyrlardaǵy  Shyǵystyń da, Batystyń da uly klassıkterin  bilýmen birge  kóne  dáýirdiń jazba eskertkishterin jáne jańa zamandaǵy asa kórnekti aqyn-jazýshylardyń  tvorchestvosyn  búkil bolmysyn jaqsy tanyǵan45» deıdi akademık Seıit Qasqabasov.

Bul pikir bizderdi Abaıdy sopy-shaıyrlar dúnıetanymyna  shegelemeı, ózindik bıigin anyqtaýǵa, ózindik daýysyn estýge baǵyttaıdy. Dese de, sopy-shaıyrlardyń tabıǵatymen birtýys,  úndes keletin tustary basym. Olardy ortaq qazyqqa baılaıtyn, jalpy adamzattyq qundylyq, tolyq adam kelbeti, ımanı gúlmen qaýyshatyn Allany súıý, barsha adamzatty úlken júregimen baýyryna basý, ádilettilikti súıý. Abaıdyń osy bir ádemi sózin eńbegin atap jazǵan, ıslamtanýshy Qaırat Joldybaıuly «Shyndyǵynda, ıman aqıqaty  osy úsh mahabbattan taraıdy desek, artyq aıtqandyq emes. Keıbir ǵalymdardyń Abaı óleńderin  qoljazbadan oqyǵanda  bul sózdi «ımanı gúl» - «tolyq adam» dep translıterasııalaǵan durys» degen pikiri de osyny ańǵartsa kerek. Demek, «Imanı gúl» bul kemel ımanǵa aıtylǵan sóz.

Rasynda da,

«Alla degen sóz jeńil,

Allaǵa aýyz qol emes.

Yntaly júrek, shyn kóńil,

О́zgesi haqqa  jol emes» degen  joldary kámil ımannyń da, sopylardyń mahabbaty da aqynnyń óziniń daýysy da estilip turǵan joq pa?!

«Basty baıla jolyna, malyń túgil» degen aqyn osy jolda adamzattyń qadirin  ketiretin jaman ádetterden alastaý, jaqsy men jamannyń arasyn kórsetip, jaratqannyń týra jolyna baǵyttaý mindetin eriksiz moınyna alǵan tulǵa.

Abaı bul jolǵa úlken júrekpen ǵana emes joǵary bilimmen keldi. Ushqyr oıymen jalpy jaratylystyń qupııasyn tanýǵa talpynǵan jan, osy álemniń maǵynasy bolyp tabylatyn, jalpyadamzattyq qundylyqtardy jaıdan jáı nasıhattamasy anyq. Aty atap turǵandaı jalpyadamzattyń qundylyqtar dep keń maǵynasymen alǵanda bul adamzat balasynyń násili men ultyna, áleýmettik jaǵdaıy men saıası-dinı tipti mádenıetine de qatysy joq, ýaqytpen shektespeıtin, turǵan jerimen qatynasy da az, adamnyń jasy men biligine de baılanysty emes ıgilikterdi qamtıdy. Sol sebepti de  jalpyadamzattyq  ıgilik, qundylyqtar bolyp qala beretini sondyqtan. Ol ataqty Sokrat, Arıstotelderden bastaý alǵan. Bertinde Qytaı,  Eýropanyń ǵalymdary bas qatyryp, san men sanatyn ózgertip, áli de bir ustanymǵa kelmegeni belgili. О́ıtkeni adam balasynyń san qyrly aspektilerin sanamalaı kele ortaq tustaryn tabý, bir toqtamǵa kelý árıne kúrdeli nárse. Bizderde osy sebepti jalpyadamzattyń qundylyqtardy dinniń máńgilik sáýlesinde qarap, taldaǵymyz keldi.

Islam áleminde ósken, musylmanshylyqty jaqsy meńgergen Abaıdyń basqa dinderge qatysty dúnıetanymyn bilmek bolǵanymyzda, Abaıdyń týysy men ómiri dep atalǵan, Abaı ómirbaıanynyń alǵashqy nusqasyna (1927-1933) úńileıik.

Abaı óz dinin óz senimin adaspaı tapqan aqyn. Birde Semeıge kelgen mıssıonermen pikir alysqan Abaıdyń sózi bylaısha órbip: «Sodan keıin Abaı hrıstıan dininiń nanymy boıynsha «úsh júzdi qudaı»  uǵymǵa qarsy daý aıtady. «Birligine úsh júzdi bolý sııa ma, sol úsh sıpat bir júzinde bolsa qudaılyǵyna kóp bola ma?» dese kerek. Osy jıynda Semeıdiń kóp poptary Abaımen daýlaspaq bolǵan kezinde mıssıoner Sergeı  «Sender qoıyńdar, Ybyraıym Qunanbaev senderdiń tisiń batatyn kisi emes» degen eken.

Bizderdiń jalpy adamzattyq qundylyqtardyń qaınar kózi týraly aıtqanymyzda, nege áriden alyp otyrmyz? Joǵaryda aıttyq, akademık Seıit Qasqabasov Naýaıdiń Eskendir-namasy men aqynnyń Eskendirin, sonymen birge sol kezeńdegi qıssalardyń sıýjettik jelisin salystyra otyryp, birinde bar, birinde joq kompenetterdiń derek kózderin salystyrǵan. Aqyrynda «Joǵaryda aıtqan, úshinshi, ıaǵnı jumaqqa tap bolyp, syıǵa adamnyń bas súıegin alǵan  Eskendir týraly baıandaıtyn sıýjettiń tarıhy qandaı degen saýalǵa kelsek, ol ejelgi  dáýirdiń  asa  qundy eskretkishteriniń biri - «Talmýd» kitabyna aparady» degen baılam jasaıdy.

Árıne, Abaıǵa bul dúnıeler eýropa aýdarmashylary arqyly jetse de, ol óz dúnıetanymy men talǵamyna qaraı óziniń nusqasyn alyp shyqqanyn túsinemiz.

Allanyń ózi de ras, sózi de ras,

Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas.

Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti

Allany tanytýǵa sóz aıyrmas…

Raspenen talaspa múmın bolsań,

Oıla, aıttym, adamdyq atyn joıma!

Árıne, din adamzattyń asyl qazynasy bolsa, sol qundylyqtardy dáripteýshi aqyn men óleńi bolýy zańdy nárse. Adamshylyqty jyrlaǵan Abaıǵa deıin de qazaq ádebıetiniń tórinen oryn alǵan jarqyn juldyzdary da talantty zamandastary da boldy.  Saralap kóz júgirtsek, qazaqtyń tarıhı ádebıetiniń saryny  da negizinen dinı saryndaǵy nasıhat, naqyl sózge qurylǵanyn baıqaımyz Abaıdyń da óz óleńderiniń de altyn arqaýy oı tolǵamdary naqyl sózderge quralǵan. Qajym Jumalıev ony jaqsy tanyp «Abaı óziniń áleýmettik ómirindegi rolin jaqsy túsindi. Ol ózin óz keziniń aqyny ǵana emes, ustazy dep bildi. Sondyqtan ol ómirdiń barlyq salasynan, jurtynyń búgingisinen de keleshektegisine de sabaq berýdi adamdyq boryshym dep uqty» dep jazady.  Abaıdy basqalarynan shoqtyǵyn bıiktetip turatyn osy ustanymy  deýge bolady. Osyndaı tereń bilim men aqyndyq bıik talǵammen adamzatqa ortaq qundylyqtardy óleńine arqaý etip ony nasıhattap qana qoımaıdy, óleńimen halqynyń kózin ashyp, túzeýge den qoıýy der edik.  Abaı ózi toqtaǵan, ıslam dininde Allanyń sıpatyn Qurannyń 112-shi Yqylas súresinde bylaısha beredi: «Asa qamqor, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn. (Muhammed Ǵ.S. olarǵa) aıt: Ol Alla, bireý aq. Alla muńsyz. (Ár nárse oǵan muqtaj) Ol týmady da, týylmady. Ári oǵan eshkim teń emes». Eger Allanyń 99 kórkem esimine kóz jibersek, onda Adamzatqa ósıet etilgen  osy qasıetterdi tanımyz. Asyl dinimizde topyraqtan jaralǵan adam balasy Allanyń quly, jáne oǵan jaratqan erik-jiger, is-áreketti tańdaý qabileti men senim berdi.

Adam boıyndaǵy asyl isti kórsetip, ne nárseden qashyq bolyp, qanaǵat, raqym, óner-bilim úırenip, talap, eńbek tereń oı, dep bes qazyna isti aıtyp, adam bolam degenge úlgili ósıetin aıtqan Abaı osy oıdy kózdedi. Barsha adamzattyń janyn arashalaýǵa asyqty. Búginde 175 jyldyq mereıtoıyn toılap, aqyn esimin ulyqtatqanda jadymyzda Abaıdyń osy ulyq qyzmeti turady. Moıyndaımyz, tanımyz, úlgi alamyz, jyrymen júregimizdi tazalaımyz, osylaısha jaratqanǵa jaqyndaýǵa tyrysamyz. Abaıdyń ulyqtyǵy da osynda jatqandaı.

О́ıtkeni Abaı ilimi, Abaı joly «aldy tar, arty soqpaq» myna zamanda jer betindegi jamandyqpen kúresip, izgiliktiń otyn jaǵyp álemdi qutqarýda rýhanı qarýymyzǵa aınalýy tıis. Osy joldy ósıettegen Abaı qazaqty adamzattyq qundylyqtardyń ıgiliginde ómir súrip, órkendep jasaýda baǵdarshamymyzǵa aınalmaq. Abaıtaný ǵylymy osymen de qundy.

                             Taqyryptyń túıini

«Abaı – zor kisi. Ol – zor aqyn da, zor oıshyl da, zor qoǵamshyl da, zor kúresshil de. Onyń osy beınelerin túgel qamtý, árıne, ońaı mindet emes. Sondyqtan Abaıdy tolyq zertteý, tolyq uǵý – bir jyldyń ıa bir urpaqtyń ǵana mindeti emes, uzaq jyldardyń, kóptegen urpaqtardyń mindeti. Áıtkenmen, ár urpaq óz qolyna túsken materıalǵa súıene otyryp, óz oı-órisi jetken pikirdi aıtýǵa mindetti». dep abaıtanýshylar kóshiniń basynda turǵandardyń biri Sábıt Muqanovtyń mindettegenindeı, aqynnyń zor tulǵasyn tanýda onyń  alǵash sýsyndaǵan altyn bastaýlaryna úńildik.

Búgingi kúnniń zertteýshileri úshin Abaıdyń bıigin  ulyqtaý emes, onyń qazaqtyń topyraǵynda ósip, ata-ana tárbıesin alyp, qazaq saharasynda dástúrli bilimimen sýsyndap, ulttyń aqylshysyna, jol kórseter ulyq tulǵasyna aınalǵanyn sezip, túısiný mańyzdy bolmaǵyn jaqsy túsinemiz.

Jasyratyny joq, aqyn murasy da Abaı tulǵasy da bıik taýdyń jotasynan kókke shanshylǵan qos shyńyndaı. Oqyrmanyn qııaǵa jetelep, janyn birden ashpaı, júreginiń jumbaǵyn sheshýge meńzep, sońǵy sózin búgip qalady. Bıik shyńnyń bir qyrynda ustarasyz, murty aýzyna túsken qyr qazaǵyna ádep úıretken, jamandyq ataýlyǵa kárin tókken susty jandaı kórinetin. Endi birinde bodandyqtyń tar noqtasynan tartynbaı, ashy mysqylmen otarshynyń árbir qımylyn baǵyp otyrǵan ákki oıynshyǵa da uqsaıdy. Endi bir sıpatyn bodan eldiń sormańdaı jazýymen ózimiz qoldan jasap alǵanbyz. Tatıananyń qyrdaǵy ánin salǵyzǵan, aqyn orys mádenıetiniń bir bólshegindeı bolǵan kelbetine áli nuqsan túsken joq. Orys mádenıetine qyryn kelgenniń bári qısyq kóretin ádetimizben, Abaıdy barynsha «orystandyrdyq».

Abaıdy  qý taqyrda ǵaıyptan paıda bolyp, paıǵambarǵa ýahı túskendeı, bir kúnde aqyn bola qalǵandaı etip qabyldaýǵa da májbúrledik. Mundaı kózqaras Abaıdy oraǵan tylsym tumanynda, adastyrǵandaı áser etetin.  Abaıdyń úni men óz jurty arasynda shyńyraý ornap, aqyn óleńderi jańǵyryp tursa da qulaǵymyzǵa jetpedi, jasqanshaqtap júregimizdi asha almadyq. Abaıdy túsinýge, túısinýge ózimizdi qorash sezindik.

Kemshiligimizdi kórip, betimizge basqan Abaıdyń sózin moıyndadyq, biraq qabyldamadyq, aıtqanymen júrmedik. Júre kele, qazaǵymnyń da júreginde ınedeıin taza nárse qalmaǵandaı hál keshtik.

Árıne, munan Abaıdyń asyl tulǵasy kishireıgen joq, elimiz egemen bolyp, etek-jeńimizdi jınaı bastaǵanda kezinde ashylmaı qalǵan bir qyry baryn bilgen ǵalymdar izdeniske bas qoıdy.  Dál osy, san sıpatyndaǵy bir qyrynyń jarqyraǵan sáýlesine búgingi urpaq asa muqtaj.

Ol – Abaıdyń dini, óz dúnıetanymyndaǵy jaratýshynyń demin jetkizetin jyrlary. Mundaı qudiretke qol jetkizgen Abaıdyń ómiri, aqynnyń alǵashqy altyn bastaýlary. Endigi jerde aqynnyń sózine den qoıǵan halyq, Abaıdyń izine erip, jolyna túse alady. Sol súrleýdiń Abaıdy adastyrmaı tabatyna senimi zoraıady. Abaıdyń syndarly zamandaǵy taǵdyryn sezinip,  tańdaýyna baǵa bere alady. Abaıdyń da júregi ashylyp, oqyrman júregindegi shyraq mazdaı túsedi.

Qarataýlyq ıshan-sopylardyń yqpaly kemip, qyrdaǵy din ózgeriske ushyrap, ıslamnyń «tatarlaný» úrdisinen de jaqsylyq izdedik. Syrtqy qysym kúsh alyp, eski qurylym shytynap, jańasy qalyptaspaı jolaıyryqta tirelgendegi Abaıdyń aınalasyna shákirtterin jınap, rýhanııattyń jalaýyn jyqpaı jelbiretýin úlken erlik dep baǵaladyq. Myqtylyǵy sol Abaı jolaıyryqta daǵdarǵan halqynyń aldyna shyǵyp, jalpyadamzattyq qundylyqtardan attamaýǵa shaqyrdy.

Myna dúnıe úshin órkenıetter ózgerisi qalypty jaıt. Bir qoǵam ekinshisin qulatyp, ornyna basqasy keletini  tarıhtan belgili jaıt. Abaı sol ózgeristiń otqa oranǵan janartaýynda jany kúıip  júrip, jol tapty. Qyrdyń ór balasy eńsesin basqan órkenıetterdiń daýylynda janshylyp ne bolmasa joǵalyp ta ketpedi. Bar órkenıetter rýhanııatynyń ózegin tanyp,  óziniń dúnıetanymyn baıytyp, qazaq balasynyń búkil ǵumyryna jeter sózin qaldyrdy.

О́tken tarıhyn bilmegenniń bolashaǵy joq degen sóz jıi estilip qalady. Eldiń ótken jolyn baǵamdap, baǵalaý da kelesheginiń damýyna yqpaly mol. Abaıdyń ákesi Qunanbaı atqa mingende Shyńǵystaýdy jaılaǵan bir atanyń tórt balasy bir-birine jaý bolyp, buryndary erkin jaılaǵan qonysy tarylyp jer úshin qyrqysqan zaman ótti. Jan alysty, jan beristi. Otarlap kelgen eldiń zańyn qabyldap qana, rý basshylary ózderiniń qundylyǵynan da ajyrap qalmaýǵa baryn saldy. Buryn-sońdy el bıleý  tájirıbesinde bolmaǵan  úrdisterdi qabyldady. О́zgeristerge tez ıkemdelip, ózim degen otarshy eldiń basshylaryn da moıyndatty. Abaıdy óz jolynan jańyldyrmaǵan bala kezinen alǵan bilimi, ortasy men dinı bastaýlary dep tolyq senimmen aıta alamyz. Jaratylysy erekshe bıik talǵamymen dinniń dánegin aıalap kútip, órken jaıǵyzyp kóktete aldy.

Abaı ómirbaıanynyń alǵashqy nusqasynda Muhtar Áýezov Turashtyń Muqyr oqıǵasyna baılanysty  ákesi týraly aıtqan myna esteligin keltiredi: «Barsha jamandyqtan jamandyq týady, jaqsylyq týmaıdy, men jasymda «qarǵaǵanymdy jer qylamyn,  alǵanymdy zor qylamyn» dep ashýǵa da, aılaǵa da  shyraq jaǵyp túnegendeı bolǵanmyn. Dushpanyn jeńýge kelgende  joly bolǵan adamnyń birine qosylamyn... sol jigitek qanshalyq eldikten ketip kedeı bolyp, torǵaıdaı tozsa da búgin astymda jatyp aıaǵymdy shaınaýǵa jarady. Bul jamanshylyqtan týǵan jamanshylyq dep bilińder. «О́lemiz», «óltiremiz, bitim joq» degen sóz durys emes. Men bul bitimsizdikti qostamaımyn dep eldi toqtatty» deıdi. Bul Abaı danalyǵynyń bir dáleli ǵana.

   Orys mádenıeti de qyr balasynyń dúnıege kózqarasyn ózgertti. Áp degennen, otarlyqtyń qazyǵy qaǵylǵan Abaıdyń otany Semeı qalasy orys mádenıetiniń úlken ortalyǵyna aınaldyrylǵany belgili. Ony abaıtanýshy

Asan Omarov: «Abaı sol kezdegi kózqaraspen qaraǵanda óte kóp bilimdi aldy.  Ol zamanda Semeıde úlken kitaphana bolǵan. Ol jerde  grek oıshyldarynyń,  orystyń aqynjazýshylarynyń kitaptarynan bastap álemdik deńgeıdegi úlken kitaptardyń qory bar edi. Abaı jastaıynan sol kitaptardy oqyp ósti. Keıin elden jyraqqa shyqqan, qajylyqqa barǵan tatar dostary shyǵystyń aıtýly ǵulamalary men aqyndarynyń kitaptaryn alyp keletin.   Shyǵystyń Nızamı, Naýaı, Saǵdı, Qoja Hafız, Fızýlı sııaqty uly ǵulama, klassık aqyndaryn oqydy. Men bala kezimde Semeıdiń meshitindegi qabyrǵaǵa jaǵalaı jınalǵan kóp       kitaptardy óz kózimmen kórgenmin. Ol 1970 jyldar bolatyn.Keńes zamany kelip, kitaptardyń bárin qurtqan kez edi. Al Abaı zamanynda onyń qandaı bolǵanyn elestetip kórińiz. Osynsha kitaptyń arasynda otyrǵan Abaıǵa Semeıden uzap shshyǵýdyń qajeti de joq edi» deıdi.

Ras, aqyndyq órligimen keı sátterde Jaratýshynyń ózimen de saıysqa túskendeı bolady. Alaıda, jazmysh basqasha alyp keldi. О́miriniń sońǵy jarty jylynda kóziniń aǵy men qarasyndaı úmit etken balalary kókteı solyp qaıǵyǵa batqanda sherli júregimen jaratýshysyn tanydy. Aýyr synaq. Alaıda jer betinde aqyn rýhyn syndyratyn synaq bar ma?! Tipti ólimniń ózi óshire almaıdy.

Abaı taǵdyryn shyǵysymen, ıslamııatqa qatysy turǵysynda qarap alǵanymyzda, osyndaı oıymyzben bólise aldyq. Aýyr taǵdyrymen pendelik jaratylysymyzǵa jaqyndaı tústi. Odan da ǵıbrat kórdik.  Búginde bir kezderi, aǵymdaǵy jaıǵa qaraı Áýezov qyzǵyshtaı qoryp jaqyndata almaǵan, Qoja Ahmet Iаssaýı, Sopy Allaıar men Baqyrǵanıdyń óleń qurý úlgileriniń Abaı shyǵarmalaryndaǵy kórinisterin tolyq senimmen rastaı alamyz. Ol týraly sońǵy jyldary birneshe eńbekter jazylyp, oqyrmandarymen jańa Abaıdy qaýyshtyrdy. Bul da Abaıtanýdyń altyn bastaýlarynyń úlken salasy bolyp izdeýshilerin kútip tur.  Aqynnyń shyn tulǵasyn «Abaıdyń adam kórmegen janqııarlyǵy men eren kubylys sanalardaı ereksheligi - otarshyl kemsitýshilik bar jerde bolmaı qoımaıtyn taısalýdyń ornyńa taıtalasty, jırenýdiń ornyna úırenýdi, jaramsaqtyktyń ornyna jarastyqty, mansap qýǵan baqqumarlyqtyń ornyna bilim qýǵan básekeni sińistirip, ultymyzdyń rýhanı qaısarlyǵyn atymen jańa qasıetterimen baıqatqandyǵy» dep Elbasy N.Nazarbaev osydan shırek ǵasyr buryn dál taýyp aıtqan edi.

Al,  aqynnyń 175 jyldyǵynda el Prezıdenti Q.Toqaev «Qazaq eli barda Abaı esimi asqaqtaı beredi. Onyń asyl sózderin rýhanı baılyǵymyz retinde joǵary ustasaq, týǵan elimizdiń álem aldyndaǵy abyroıy arta bereri sózsiz. Abaı murasy – bizdiń ult bolyp birlesýimizge, el bolyp damýymyzǵa jol ashatyn qasterli qundylyq. Jalpy, ómirdiń qaı salasynda da Abaıdyń aqylyn alsaq, aıtqanyn istesek, el retinde eńselenemiz, memleket retinde muratqa jetemiz» dep Abaı jylyn qorytyndylaǵan edi.

Bul degenimiz taǵy da Abaı murasynyń ult aldyndaǵy atqarar taǵy bir jańa mejesin bildiredi. Oǵan qol jetkizý úshin Abaıdyń júrip ótken jolyna qarap qaıratymyzdy janyp jasymaýdyń, ystyq júrek pen aqyldyń úlgisin kóremiz. Hákim murasy bizdi bilim ataýlyǵa ǵashyq bolyp, bir orynda turyp qalmaı alǵa ozýǵa, jalpy adamzattyq ıgilikterge qol sozýǵa jeteleıdi.

 Abaıdaı zor tulǵanyń ómir jolynyń bastaýynda qyrdaǵy dinı bilimniń oryny bolǵanyna kóz jetkizdik. Barsha qundylyqtardyń osy dinmen ushtastyryp qana ıgilikterge jetetinimizdi shákirt Abaı úlgisinen baıqadyq.

Búkil dalanyń bıliginiń bir basy qolynda tursa da, ardan attatpaǵan, bizdińshe osy bilimniń, senimniń qudireti. Halyqty halyq etip, adamdy óz jolynan azdyrmaıtyn qudirettiń dánegi bilim men ilimnen, izdenispen kelgenin túsiný bizderdi Abaıǵa jaqyndata túsedi, jan-tánimizben Abaısha oılap Abaısha toqtaýǵa shaqyrady. Aqynnyń ózi de: «Mundaı bolý qaıda dep, Aıtpa ǵylym súıseńiz» degen joq pa edi?!

Búgingi qazaq Abaıdyń jolyn tańdap, ósıet etken ilimin kókiregine túıip izine erse adaspasy anyq. Abaı murasy ilimniń shamshyraǵy. Ol ilim keleshekte de ultty alǵan baǵytynan adastyrmaı, qazaqqa jol silteı beretin bolady.

 

Amangeldi Keńshilikuly,

synshy

Sońǵy jańalyqtar

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar