Koronavırýs • 08 Qańtar, 2021

Koronavırýs jáne memleket

26 ret kórsetildi

Bıyl halyqaralyq arenadaǵy eki birdeı mańyzdy oqıǵa álem nazaryn ózine aýdartyp otyr. Birinshisi – AQSh prezıdentiniń aýysýy. Buǵan deıin tórt jyl el basqarǵan Donald Tramp kútpegen sheshimderimen shartarapty sharq urǵyzǵan edi. Onyń Parıj kelisiminen, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynan shyǵý jónindegi qadamy halyqaralyq qoǵamdastyqty alańdatty. Osy oraıda, demokratııalyq kózqarastaǵy Djo Baıdenniń Aqúı tizginin ustaýy álem úshin aqjoltaı jańalyqqa aınaldy. Ekinshisi – bir jyl boıy jer-jahandy ábigerge salǵan koronavırýsqa qarsy vaksınalar ázirlenip, jappaı qoldanysqa ene bastaýy.

Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» basylymy jarııalaıtyn búgingi maqalalar toptamasynda jaryq kórgen «Qytaıdyń strategııasy Amerıkanyń odaqtastaryn biriktiredi» atty maqalada avtorlar Aqúı tizginin ustaǵan Djo Baıdenniń negizgi mindeti týraly oı qozǵaıdy. Olardyń paıymdaýynsha, jańa prezıdent óziniń odaqtastaryn biriktirip, Qytaıdyń kúsheıip bara jatqan geosaıası yqpalymen kúresýge tıis.

Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri Ana Palasıo óz maqalasynda 2020 jylǵa sholý jasaı otyryp, ótken jyl tarıh qoınaýyna qalaı enedi degen suraqqa jaýap izdeıdi. Avtordyń aıtýynsha, halyqaralyq qoǵamdastyq ótkennen sabaq alsa ǵana «indet jyly» ózgeris kezeńine aınalmaq.

Aıta keteıik, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaý Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.

 

MADRID. Keı jyldar tarıh kitaptarynda sırek aıtylady. Endi birine arnaıy taraý arnalady. Byltyrǵy jyl osynyń sońǵysy sekildi. 1918-1920 jyldardaǵy Ispan tumaýy sekildi Covid-19 da uzaq jyldar halyq esinde saqtalatyny sózsiz. Biraq kez kelgen jyldy mańyzdy etetini onyń qalaı ótkeni emes, álemdi qalaı ózgertkeni bolmaq. Álem úshin ádettegideı óte shyqan jyl tarıhı turǵyda asa mánge ıe emes. Al úlken ózgerister men adamzat dáýiriniń jańa qadamynyń bastaýyna aınalatyn jyl umytylmaıdy. 2020 jyl qaısyna jatpaq?

Álem 2020 jyly kúrdeli ózgeristi bastan ótkerdi dep oı­laýǵa tolyq negiz bar. Atap aıt­qanda, keıingi 12 aıda­ǵy oqıǵalar shartarapta, ásire­se Batystaǵy lıberaldy demo­kratııadaǵy memleket pen qo­ǵamnyń qarym-qatynasyn túbegeıli qaıta qurý­ǵa jáne teńestirýge jol ashýy múmkin.

Qyrǵı-qabaq soǵys aıaqtal­ǵannan beri Batys demokra­tııasyndaǵy áleýmettik jáne ekonomıkalyq modelderdiń tepe-teńdigi buzyldy. Buǵan deıin lıberaldy demokratııany nyǵaıtýdyń qýatty quraly retinde qaralǵan erkin naryq (quqyǵyn talap etetin orta tap qurý arqyly) maqsatqa aınaldy. Endi ony shyǵynǵa qaramastan qoldaý mindetti.

Onyń shyǵyny da joǵary boldy. Erkin naryqqa suranys joǵarylaǵan saıyn, jahandaný kapıtaldy baqylaýǵa, shekara talaptaryn jıi jeńildetýge, keń aýqymdy jekeshelendirýge jáne memlekettik basqarýdan bosatýǵa ákeldi. Basqarý shekteýli, teh­nı­kalyq áreketke aınaldy. Yqpaldy jeke tulǵalar barǵan saıyn qoǵamdyq róldi ıelene bastady.

Osylaısha, korporasııa­lar eń qýatty jahandyq oıynshy­lardyń birine aınaldy. El bılikteri olarǵa salyq salyp, baqylaý jasaýy qıyndaı tústi. Keıbir mańyzdy salalarda – áleýmettik jelidegi jalǵan aqparattyń taralýynan bastap, ekologııalyq turaqtylyqqa deıingi máselelerde korporasııa­lar derbes áreket etti.

Qoldan sýsyp ketken baqy­­laýdy qaıtarýǵa áreket jasal­ǵan. Alaıda oǵan talpyn­ǵan memleketterdiń bıligi emes, basqa oıynshylar edi. Ekolo­gııalyq, áleýmettik, basqarý­shylyq korporatıvti esep pen tirkeýge umtylý – sonyń bir mysaly. Qoǵamdyq qysym men ınvestorlar qyzyǵýshylyǵynyń artýy saldarynan kompanııalar «Ekologııalyq, áleýmettik, basqarýshylyq» modeline saı ekenin dáleldeýge umtyldy. Biraq bul máselede ashyqtyq pen naqtylyqqa qatysty suraq kóp. Osyndaıda memlekettiń joqtyǵy anyq ańǵarylady.

Qarapaıym azamattardyń kóbinde bılik keıingi onjyldyqta, teńsizdik kúsheıgen kezde de ózin jeke qyzmet kórsetýshi retinde ustady degen kózqaras qalyptasqan. Memleket bıligi qarjy júıesin nyǵaıtyp, taǵy bir kúıreýge jol bermeý úshin jartylaı sharalar qabyldaǵan 2008 jylǵy jahandyq qarjy daǵdarysynyń saldary lıberaldy demokratııa turaqtylyq pen órkendeýdiń kepili degen ıdeıany buzdy. Sonymen qatar Qytaı bılik ortalyqqa shoǵyrlanǵan, naryqqa baqylaý jasaıtyn básekege qabiletti modelin qalyptastyryp, jahandyq alańdarda túrli pikirtalasqa jol ashty.

Qarjylyq daǵdarystyń kesirinen qoǵamda popýlızm men natıvızm qanat jaıyp, Batystyń kóp bóligin qamtydy. Teńsizdik ósip, halyq pen memleket arasyndaǵy qatynasty jaqsartýǵa umtylmaý saldarynan túrli ınstıtýttarǵa kózqaras ózgerdi. Onyń bári negizinen sezim arqyly jasalyp, túbegeıli ózgeristerdi talap etti.

Koronavırýs pandemııasy kezinde memleket qaıtadan kúsheıe bastady. Ekonomıka toqtap qalǵanda el bıligi memleket bıýdjetiniń úlken kólemin jeke óndiristi damytýǵa jáne jumystan shyǵarýdy shekteýge baǵyttady. Eýropada Next Generation EU dep atalatyn qalpyna keltirý qory qurylyp, buryn-sońdy bolmaǵan 750 mıllıard eýro bólindi.

Sondaı-aq jetkizý tizbeginiń buzylýy da qoǵamǵa qajetti negizgi zattardy qamtamasyz etýge degen talapty kúsheıtti. Osylaısha, óndiristi qaıta jan­dandyrýǵa suranys artyp qana qoımaı, strategııalyq taýarlardy óndirýge táýelsiz bolýdy talap etetinder sany artty.

Sol sekildi, keıingi kezeńde alǵash ret memleketter basshy­lyǵy baqylaýshylyq qabiletin kúsheıtti. Ásirese tehnolo­gııa­lyq alpaýyt kompanııalarǵa qatysty talap artty. Jaqyn­da Eýropalyq Komıssııa osy fırmalardyń kúshin azaıtý úshin mańyzdy erejelerdi – Sıfrly qyzmetter týraly jáne Sıfrly naryq týraly zań qabylda­dy. Sondaı-aq básekelestikke negizdelgen is-sharalar josparyn jarııalady. AQSh-ta Federaldy saýda komıssııasy men shtattar Alphabet-ke (Google-dyń bas kompanııasy) jáne Facebook-ke básekelesterinen asyp túsý maqsatynda túrli áreketke barǵany úshin monopolııaǵa qarsy sot isin bastady. Osy mega-fırmalardy taratýǵa úndeıtinder sany artty.

Pandemııa qoǵamdyq múdde­lerdi qorǵaýdy bylaı qoıǵanda, negizgi taýarlardy jetkizýdi naryqtyń «kórinbeıtin qolyna» senip tapsyrýǵa bolmaıtynyn kórsetti. Memlekettiń kórinetin qoly tıimdi ınstıtýttar men tıimdi basqarý arqyly jumys isteýi kerek.

Eń bastysy, densaýlyq pen qaýipsizdik sharalary keıingi jyldary bar-joǵy bilinbeı ketken memlekettiń bolmysyn fızıkalyq turǵyda eske sal­maq. Keıbireýler ortaq jaýap­kershilikti eskerip, muny qol­daıdy, endi biri oǵan senbeıdi. Biraq bári de memlekettiń rólin túsinedi. Jaǵdaı ózgerip keledi. Bul – lıberaldy demokratııalyq modeldiń jańarýyna alǵyshart bolmaq.

Árıne, 2020 jyl ýaqytsha problemaǵa aınalýy múmkin. Jappaı vaksınasııa pandemııany toqtatyp, adamdar, korporasııalar men úkimetter pandemııaǵa deıingi jaǵdaıyna qaıta oralýy yqtımal. Buǵan deıingi ókpe-renishter odan ári órship, elder burynǵydaı shatasyp júre beredi.

Mundaı jaǵdaıda pandemııa taǵy bir tragedııalyq oqıǵa retinde tarıhta qalmaq. Ásirese óte qaýipti, qorqynyshty oqıǵa retinde. Eger 2020 jyl indet úkimet pen basqarylatyndar ara­syndaǵy qatynastarǵa tereńi­rek úńilýge, lıberaldy-demo­kratııalyq ınstıtýttardyń shynaıy nyǵaıýyna ákelse, onda naǵyz ózgeris núktesine aınalady.

 

Ana PALASIO,

Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, Dúnıejúzilik bank tobynyń burynǵy vıse-prezıdenti jáne bas keńesshisi

 

Copyright: Project Syndicate, 2020.

www.project-syndicate.org

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 16:18

Qazaqstanda qus eti qymbattady

Qoǵam • Búgin, 15:43

Munaı baǵasy 1 dollarǵa arzandady

Ekonomıka • Búgin, 12:30

Erteń Úkimet otyrysy ótedi

Úkimet • Búgin, 12:12

«Kanelo»: Golovkındi nokaýtpen jeńemin

Kásipqoı boks • Búgin, 12:08

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady

Aýa raıy • Búgin, 11:46

Bir aptada 3 myńǵa jýyq qylmys jasaldy

Qazaqstan • Búgin, 11:18

Koronavırýs juqtyrǵandar kóbeıdi

Koronavırýs • Búgin, 10:29

Kaspıı teńizinde úsh adam qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 10:08

Uqsas jańalyqtar