MADRID. Keı jyldar tarıh kitaptarynda sırek aıtylady. Endi birine arnaıy taraý arnalady. Byltyrǵy jyl osynyń sońǵysy sekildi. 1918-1920 jyldardaǵy Ispan tumaýy sekildi Covid-19 da uzaq jyldar halyq esinde saqtalatyny sózsiz. Biraq kez kelgen jyldy mańyzdy etetini onyń qalaı ótkeni emes, álemdi qalaı ózgertkeni bolmaq. Álem úshin ádettegideı óte shyqan jyl tarıhı turǵyda asa mánge ıe emes. Al úlken ózgerister men adamzat dáýiriniń jańa qadamynyń bastaýyna aınalatyn jyl umytylmaıdy. 2020 jyl qaısyna jatpaq?
Álem 2020 jyly kúrdeli ózgeristi bastan ótkerdi dep oılaýǵa tolyq negiz bar. Atap aıtqanda, keıingi 12 aıdaǵy oqıǵalar shartarapta, ásirese Batystaǵy lıberaldy demokratııadaǵy memleket pen qoǵamnyń qarym-qatynasyn túbegeıli qaıta qurýǵa jáne teńestirýge jol ashýy múmkin.
Qyrǵı-qabaq soǵys aıaqtalǵannan beri Batys demokratııasyndaǵy áleýmettik jáne ekonomıkalyq modelderdiń tepe-teńdigi buzyldy. Buǵan deıin lıberaldy demokratııany nyǵaıtýdyń qýatty quraly retinde qaralǵan erkin naryq (quqyǵyn talap etetin orta tap qurý arqyly) maqsatqa aınaldy. Endi ony shyǵynǵa qaramastan qoldaý mindetti.
Onyń shyǵyny da joǵary boldy. Erkin naryqqa suranys joǵarylaǵan saıyn, jahandaný kapıtaldy baqylaýǵa, shekara talaptaryn jıi jeńildetýge, keń aýqymdy jekeshelendirýge jáne memlekettik basqarýdan bosatýǵa ákeldi. Basqarý shekteýli, tehnıkalyq áreketke aınaldy. Yqpaldy jeke tulǵalar barǵan saıyn qoǵamdyq róldi ıelene bastady.
Osylaısha, korporasııalar eń qýatty jahandyq oıynshylardyń birine aınaldy. El bılikteri olarǵa salyq salyp, baqylaý jasaýy qıyndaı tústi. Keıbir mańyzdy salalarda – áleýmettik jelidegi jalǵan aqparattyń taralýynan bastap, ekologııalyq turaqtylyqqa deıingi máselelerde korporasııalar derbes áreket etti.
Qoldan sýsyp ketken baqylaýdy qaıtarýǵa áreket jasalǵan. Alaıda oǵan talpynǵan memleketterdiń bıligi emes, basqa oıynshylar edi. Ekologııalyq, áleýmettik, basqarýshylyq korporatıvti esep pen tirkeýge umtylý – sonyń bir mysaly. Qoǵamdyq qysym men ınvestorlar qyzyǵýshylyǵynyń artýy saldarynan kompanııalar «Ekologııalyq, áleýmettik, basqarýshylyq» modeline saı ekenin dáleldeýge umtyldy. Biraq bul máselede ashyqtyq pen naqtylyqqa qatysty suraq kóp. Osyndaıda memlekettiń joqtyǵy anyq ańǵarylady.
Qarapaıym azamattardyń kóbinde bılik keıingi onjyldyqta, teńsizdik kúsheıgen kezde de ózin jeke qyzmet kórsetýshi retinde ustady degen kózqaras qalyptasqan. Memleket bıligi qarjy júıesin nyǵaıtyp, taǵy bir kúıreýge jol bermeý úshin jartylaı sharalar qabyldaǵan 2008 jylǵy jahandyq qarjy daǵdarysynyń saldary lıberaldy demokratııa turaqtylyq pen órkendeýdiń kepili degen ıdeıany buzdy. Sonymen qatar Qytaı bılik ortalyqqa shoǵyrlanǵan, naryqqa baqylaý jasaıtyn básekege qabiletti modelin qalyptastyryp, jahandyq alańdarda túrli pikirtalasqa jol ashty.
Qarjylyq daǵdarystyń kesirinen qoǵamda popýlızm men natıvızm qanat jaıyp, Batystyń kóp bóligin qamtydy. Teńsizdik ósip, halyq pen memleket arasyndaǵy qatynasty jaqsartýǵa umtylmaý saldarynan túrli ınstıtýttarǵa kózqaras ózgerdi. Onyń bári negizinen sezim arqyly jasalyp, túbegeıli ózgeristerdi talap etti.
Koronavırýs pandemııasy kezinde memleket qaıtadan kúsheıe bastady. Ekonomıka toqtap qalǵanda el bıligi memleket bıýdjetiniń úlken kólemin jeke óndiristi damytýǵa jáne jumystan shyǵarýdy shekteýge baǵyttady. Eýropada Next Generation EU dep atalatyn qalpyna keltirý qory qurylyp, buryn-sońdy bolmaǵan 750 mıllıard eýro bólindi.
Sondaı-aq jetkizý tizbeginiń buzylýy da qoǵamǵa qajetti negizgi zattardy qamtamasyz etýge degen talapty kúsheıtti. Osylaısha, óndiristi qaıta jandandyrýǵa suranys artyp qana qoımaı, strategııalyq taýarlardy óndirýge táýelsiz bolýdy talap etetinder sany artty.
Sol sekildi, keıingi kezeńde alǵash ret memleketter basshylyǵy baqylaýshylyq qabiletin kúsheıtti. Ásirese tehnologııalyq alpaýyt kompanııalarǵa qatysty talap artty. Jaqynda Eýropalyq Komıssııa osy fırmalardyń kúshin azaıtý úshin mańyzdy erejelerdi – Sıfrly qyzmetter týraly jáne Sıfrly naryq týraly zań qabyldady. Sondaı-aq básekelestikke negizdelgen is-sharalar josparyn jarııalady. AQSh-ta Federaldy saýda komıssııasy men shtattar Alphabet-ke (Google-dyń bas kompanııasy) jáne Facebook-ke básekelesterinen asyp túsý maqsatynda túrli áreketke barǵany úshin monopolııaǵa qarsy sot isin bastady. Osy mega-fırmalardy taratýǵa úndeıtinder sany artty.
Pandemııa qoǵamdyq múddelerdi qorǵaýdy bylaı qoıǵanda, negizgi taýarlardy jetkizýdi naryqtyń «kórinbeıtin qolyna» senip tapsyrýǵa bolmaıtynyn kórsetti. Memlekettiń kórinetin qoly tıimdi ınstıtýttar men tıimdi basqarý arqyly jumys isteýi kerek.
Eń bastysy, densaýlyq pen qaýipsizdik sharalary keıingi jyldary bar-joǵy bilinbeı ketken memlekettiń bolmysyn fızıkalyq turǵyda eske salmaq. Keıbireýler ortaq jaýapkershilikti eskerip, muny qoldaıdy, endi biri oǵan senbeıdi. Biraq bári de memlekettiń rólin túsinedi. Jaǵdaı ózgerip keledi. Bul – lıberaldy demokratııalyq modeldiń jańarýyna alǵyshart bolmaq.
Árıne, 2020 jyl ýaqytsha problemaǵa aınalýy múmkin. Jappaı vaksınasııa pandemııany toqtatyp, adamdar, korporasııalar men úkimetter pandemııaǵa deıingi jaǵdaıyna qaıta oralýy yqtımal. Buǵan deıingi ókpe-renishter odan ári órship, elder burynǵydaı shatasyp júre beredi.
Mundaı jaǵdaıda pandemııa taǵy bir tragedııalyq oqıǵa retinde tarıhta qalmaq. Ásirese óte qaýipti, qorqynyshty oqıǵa retinde. Eger 2020 jyl indet úkimet pen basqarylatyndar arasyndaǵy qatynastarǵa tereńirek úńilýge, lıberaldy-demokratııalyq ınstıtýttardyń shynaıy nyǵaıýyna ákelse, onda naǵyz ózgeris núktesine aınalady.
Ana PALASIO,
Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, Dúnıejúzilik bank tobynyń burynǵy vıse-prezıdenti jáne bas keńesshisi
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
