VAShINGTON/LONDON – Amerıkanyń negizgi demokratııalyq seriktesterimen qarym-qatynasy jańa saılanǵan prezıdent Djo Baıden qyzmetine kiriskennen keıin qaıta jandana bastaıdy. Eýropadaǵy jáne Azııadaǵy odaqtastar Amerıka prezıdentiniń óz elinde demokratııalyq dástúrlerdi ustanýǵa, shetelde strategııalyq mindettemelerdi oryndaıtynyna jáne yntymaqtastyqta jumys isteıtinine úmit bildiredi.
Álemdik demokratııa arasyndaǵy yntymaqtastyq, ásirese Qytaıǵa qarsy turý kezinde óte mańyzdy. О́tken aptada Eýropalyq odaqtyń atalǵan elmen ınvestısııalyq kelisimge qol qoıý týraly sheshimi eki taraptyń arasynda kelispeýshilik bar ekenin kórsetedi. Baıdenniń komandasy EO-ny kelisimnen bas tartýǵa úgittegenimen, oǵan qol qoıyldy (endi ratıfıkasııalanýy kerek).
Shynynda, Qytaıdyń birbetkeı áreketi álemniń demokratııalyq bóligin birlesip, oǵan qarsy turýǵa ıtermeleıtini anyq. Degenmen, Qytaıdyń geosaıası áleýetiniń kúsheıýi, saýda jáne ınvestısııalyq múmkindigi kóptegen eldi, tipti demokratııaly memleketterdi de qyzyqtyryp otyr. Soǵan baılanysty D.Baıden prezıdenttik qyzmetke kirise sala, úsh qaǵıdany basshylyqqa ala otyryp, Qytaıǵa qarsy birtutas demokratııalyq maıdan qurý úshin kúsh-jiger biriktirýdi bastaýy kerek.
Birinshiden, Amerıka Qurama Shtattary rıtorıkadan bas tartyp, Qytaıǵa myzǵymas dushpan emes, qorqynyshty básekeles retinde qaraǵany jón. AQSh-tyń qatań oqshaýlaý nemese agressıvti keri qaıtarý strategııasy Eýropada da, Azııada da qoldaýǵa ıe bolmaıdy. Kerisinshe, strategııalyq turǵyda keri áserin tıgizedi.
Áńgime Qytaıǵa qarsy qatań saıasat ustanýǵa kelgende Demokrattar da, Respýblıkashylar da bir-birinen asyp túsýi múmkin. Eger sheteldik seriktesteri Baıdendi teketiresti odan ári órshitýge beıim dep sanasa, AQSh álemdegi iri demokratııalardy biriktirýden góri bólinýine jaǵdaı jasaıdy. Qytaı qazirdiń ózinde Azııada jáne odan tys jerlerde aıtarlyqtaı geosaıası jáne ekonomıkalyq yqpalǵa ıe. Ásirese «Bir beldeý – bir jol» bastamasy, onyń jahandyq ınfraqurylym men kommersııalyq damýdaǵy aýqymdy ınvestısııalyq baǵdarlamasy ózekti bolyp tur. Jyndy bótelkeden shyǵarǵannan keıin, qaıta ishine kirgize almaısyń.
AQSh-tyń Qytaıǵa qatysty strategııasy qatań túrde emes, pragmatıkalyq realızm arqyly basqarylýy tıis. Árıne, AQSh tóze almaıtyn máselelerde, ásirese Taıvannyń avtonomııasy men Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda júzý erkindigi týraly sóz qozǵalǵanda óz pozısııasyn aıqyn kórsetýi kerek. Biraq AQSh pen Qytaı aımaqta ortaq kóshbasshylyqty kózdegeni jón. Bul – Qytaı men AQSh arasyndaǵy kıkiljińnen qaýiptenip otyrǵan amerıkalyq taraptyń odaqtastaryn sabyrǵa shaqyratyn strategııalyq maqsat.
Ekinshiden, AQSh pen onyń negizgi odaqtastary Qytaı men saýda jáne ınvestısııasyna qarsy tize qosqany abzal. Ekonomıkalyq turǵyda shekteý jasaý múmkin emes. Qytaıdyń álemdik ekonomıkaǵa baılanysy óte joǵary. Soǵan qaramastan, osy elden ákelinetin ımporttyq taýarlardan jáne ádiletsiz saýda básekelestik sońǵy jıyrma jyl ishinde damyǵan elderdegi mıllıondaǵan jumys ornynyń jabylýyna ákelip soqty. Qytaımen aradaǵy básekelestik jaǵdaıdy teńestirýge kúshteý eldegi ekonomıka úshin tıimdi bolmaq.
Amerıka men onyń odaqtastary tıimdilikti arttyrý úshin mámilege kelýi tıis. Prezıdent Donald Tramp sııaqty birjaqty áreket etý jáne EO-nyń taıaýdaǵy sheshimi sekildi áreketter Qytaıdy kúsheıtip qana qoımaı, álemdegi demokratııalyq kúshterdi teńestirip, yntymaqtasý arqyly sheshim qabyldaýdy qıyndatady. Tramptyń tarıfteri Qytaı naryǵyn yryqtandyrýǵa áser etken joq, biraq AQSh-tyń taýar tapshylyǵyn tómendetti.
Onyń ornyna Qytaıdyń zııandy saýda tájirıbelerine, onyń ishinde memlekettik sýbsıdııa men zııatkerlik menshikti urlaýyna qarsy turý úshin jahandyq qysym qajet. Keń kólemde ekonomıkasyn shekteý múmkin emesine qaramastan, AQSh demokratııalyq odaqtastarymen birigip, jartylaı ótkizgishter men jasandy ıntellekt sekildi mańyzdy tehnologııalardy Qytaıǵa satýdan bas tartýy qajet. Jańa eksporttyq baqylaýdy engizý, sheteldegi qytaılyq ınvestısııalardy tekserip, retteý, 5G jelilerin qurý máselesinde Huawei-den aýlaq bolý jáne joǵary deńgeıli óndiristi elge qaıtarýda da muqııat bolǵan jón.
Bul qadamdar Baıden ákimshiligi men kóptegen basqa demokratııalyq elderdiń bıliginiń kóbirek jumys oryndaryn ashyp, orta tapqa joǵary jalaqy tóleýine jaǵdaı jasap, osy baǵyttaǵy bastamalaryn júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Basty maqsat – ekonomıkalyq ósý men saýdadan túsken tabystyń neǵurlym kóbeıýin qamtamasyz etý. Infraqurylymǵa, bilim berý men qaıta daıarlaýǵa, ǵylymı-zertteý jumystary men jańartylatyn energııaǵa jumsalatyn qarajat demokratııalyq elderge Qytaımen básekelesýine kómektesedi.
Úshinshiden, AQSh pen onyń demokratııalyq seriktesteri adam quqyǵy týraly áńgime qozǵalǵanda sózderi bir jerden shyǵýy tıis. Qytaı bıliginiń azamattaryna erkindik bermeýge talpynýyn batyl aıyptaý el basshylyǵyn halyqaralyq pikirtalas barysynda qorǵanýyna ıtermeleıdi. Bul amerıkalyqtardyń Tramp kezindegi moraldyq bedeliniń buzylýyn qalpyna keltirýge kómektesedi.
Demokratııalyq kóshbasshylar Shyńjańdaǵy az ult uıǵyrlardy basyp-janshyp, Gonkongke qysym kórsetkenderge sanksııa salý arqyly Qytaı bıliginiń shyǵyndaryn odan ári arttyra alady. Qytaı adam quqyqtaryn saqtamaǵany úshin ózin synaǵan Aýstralııada sekildi elderdi jazalaý úshin ekonomıkalyq qysym jasaǵanda, álemdegi demokratııalyq memleketter buǵan qarsy jaýap berýi qajet.
Osy úsh qaǵıda tóńireginde ortaq mámilege qol jetkizý Baıden ákimshiliginiń seriktesterimen tize qosa jumys isteýge nıetin ǵana bildirmeıdi. Bul Qytaıǵa qatysty másele aıtylǵanda Amerıkanyń oń jambasyna keletin odaqtastaryna áser etedi.
Qytaıdyń jalǵyz áriptesi bar – Soltústik Koreıa. Al AQSh-tyń shartaraptyń túkpir-túkpirinde adal seriktesteri kóp. Qytaı ekonomıkasy aldaǵy onjyldyq sońynda eń úlken ekonomıkaǵa aınalmaq. Ishki jalpy ónimi álemdegi negizgi demokratııalardyń jalpy kóleminiń úshten bir bóligine teńesedi. Alda-jalda álemdik demokratııalyq elderi birlesip, geosaıası jáne ekonomıkalyq áleýetin biriktirse ǵana Qytaıdy degenge kóndirýge múmkindik bar.
Baıden Qytaıǵa qatysty úılesimdi kózqaras qalyptastyrý úshin búkil bilgenin sarp etýi tıis. Biraq ol Qytaımen jasaǵan saýdadan kóbirek paıda tabýdy oılaǵanymen, Eýropa men Azııadaǵy demokratııalyq memleketter Qytaıdyń túpki nıetine alańdaýshylyq bildiredi. Bul Baıden úshin taptyrmas múmkindik. Atalǵan elder odaqtastardy qurmetteıtin jáne Qytaımen qarym-qatynas jasaý úshin komandalyq jumys isteý qajettiligin baǵalaıtyn AQSh prezıdentin qýana qarsy alady.
Charlz KÝPChAN,
Bıll Klınton jáne Barak Obama prezıdenttigi kezinde ulttyq qaýipsizdik keńesiniń múshesi boldy. Djordjtaýn ýnıversıtetiniń halyqaralyq qatynastar jónindegi professory, halyqaralyq qatynastar keńesiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri,
Pıter TRÝBOVIS,
Halyqaralyq qatynastar professory jáne London ekonomıka mektebindegi AQSh ortalyǵynyń dırektory, Chatham House-tyń dosenti
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
