Álem • 14 Qańtar, 2021

Ekonomıkany qalpyna keltirýdiń qıyndyǵy

60 ret kórsetildi

Jańa 2021 jyl AQSh-taǵy Kapıtolııdi basyp alý túrli saıası oqıǵalarmen bastaldy. Degenmen, qazirgi tańda álem elderin bir ǵana másele mazalap tur:  «Koronavırýs pandemııasynan zardap shekken ekonomıkany qalaı qalpyna keltiremiz?». Boljam boıynsha, bıyl ishki jalpy ónim baıaý óspek. Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» basylymy jarııalaǵan maqalalar toptamasynda osy suraqtarǵa jaýap berilgen.

Nıý-Iork ýnıversıtetiniń Stern bıznes mektebiniń ekonomıka professory Nýrıel Rýbını qazirgi álemdegi ahýalǵa sholý jasaǵan. Onyń paıymdaýynsha, koronavırýsqa qarsy vaksınany jappaı egý bastalǵanymen, ekonomıkanyń qalpyna kelýi qıyn. О́ıtkeni damýdy toqyratqan budan basqa da sebepter jeterlik. Aıta keterligi, avtordyń boljamy eń nashar ssenarııge negizdelip jasalǵan.

Irlandııanyń burynǵy prezıdenti, BUU Adam quqyǵy jónindegi joǵarǵy komıssary qyzmetin atqarǵan, búginde The Elders tobynyń tóraǵasy Merı Robınson óz maqalasynda Parıj kelisimi týraly áńgimeleıdi. Onyń aıtýynsha, álem elderi jahandyq jylynýǵa jol bermeý úshin óz mindetterin adal oryndaýy kerek. Ásirese koronavırýs daǵdarysy shartaraptyń tize qosyp áreket etýi qajet ekenin kórsetti.

Esterińizge salaıyq, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.

NIý-IORK. Qarjy naryqtaryndaǵy aksııalar quny, ásirese AQSh-ta 2020 jyldyń sońyna taman qaıta ósti. Bul koronavırýsqa qarsy vaksına ekonomıkany V (ekonomıkalyq kórsetkish belgisi) tárizdi qaıta qalpyna keltirýge jaǵdaı jasaıdy degen úmitti oıatty. Álemniń damyǵan elderindegi negizgi ortalyq bankter óte tómen paıyzdyq nesıe usynyp, dástúrli emes aqsha-kredıt saıasatyn ustanýy aksııalar men oblıgasııalardyń odan ári kúsheıýine ákeldi.  

Biraq mundaı úrdister Wall Street (qar­jy bırjalary) pen Main Street (qa­ra­paıym halyq) ara­syn­daǵy aıyrmashylyqty úlkeıtip, naqty ekonomıkanyń K (ekonomıkalyq kórsetkish belgisi) tárizdi qaıta qalpyna kele­tinin ańǵartty. Úıden jumys istep, jınaǵan qory jetkilikti «aq jaǵa­lylar» úshin bári jaqsy ótip jatyr. Al ju­myssyz nemese jalaqysy tómen jumys­ty atqaryp, jartylaı jumys istep júr­genderge qıyn tımek. Sondyqtan pandemııa 2021 jyly áleýmettik narazylyq dánin seýip jatyr.

Koronavırýs daǵdarysy bastalǵanǵa deıingi sońǵy jyldary AQSh-taǵy aksııa naryǵy baılyǵynyń 84 paıyzy ak­sıo­nerlerdiń 10 paıyzyna tıesili edi (Halyqtyń 50 paıyzyna jýyǵynda ak­sııa bar). Qalǵan 50 paıyzy múldem aksııa almaǵan. AQSh-taǵy eń baı 50 mıl­lıar­der­diń baılyǵy qalǵan halyqtyń 50 paıyzynyń tabysynan kóp (bul shamamen 165 mıllıon adam). Koronavırýs baılyqtyń shoǵyrlanýyn jyldamdatyp jiberdi. Sebebi Main Street úshin jaman nárse Wall Street úshin jaqsy. Jalaqysy jo­ǵary qyzmetkerlerdi jumystan shy­ǵa­ryp, keıinnen frılanstardy, jartylaı jumys isteıtinderdi nemese saǵatpen jumys isteıtinderdi jaldaǵan soń, bıznes ókilderi tabysyn ulǵaıtyp, aksııa qunyn ósire alady. Mundaı úrdis ýaqyt ótse da jalǵasa bermek. Jasandy tehnologııa men tehnologııalyq úırenýdiń (AI/ML) jappaı qoldanysqa enýi jáne jumysshyny almastyratyn, tabysqa negizdelgen, sheberlikke negizdelgen ózge de tehnologııalar buǵan jol ashady.

Jańa qalyptasqan naryqtar men damýshy elder úshin koronavırýs pandemııasy resessııa ǵana emes, Dúnıejúzilik bank «pandemııalyq depressııa» dep ataǵan ahýalǵa jetkizip, 100 mıllıonnan astam adamdy qaıyrshylyq shegine túsirdi (kúndik tabysy 2 dollardan az).

2020 jyldyń alǵashqy jartysyn­da toqyraǵan álem ekonomıkasy úshinshi toqsanda qaıtadan qalpyna kelip, V pishin­di nátıje kórsete bastady. Mu­nyń basty sebebi kóptegen el karan­tındik sharalardy jeńildetýimen baılanys­ty. Tórtinshi toqsanda Eýropa men Uly­brıtanııa W (ekonomıkalyq kórsetkish belgisi) pishindegi daǵdarysty bastan ót­kerip, qatań karatınniń saldarynan ekin­shi márte ekonomıkasy turalady. Pan­de­mııalyq shekteýlerge saıası turǵyda asa qumar emes AQSh-tyń ózinde úshinshi toq­sandaǵy 7,4 paıyzdyq ósim 2020 jyldyń sońǵy toqsanynda 0,5 paıyzǵa ǵana ósti. 2021 jyldyń birinshi toqsanynda da osyndaı jaǵdaı saqtalmaq.

Amerıkalyqtar arasynda indet juǵýy qarqynynyń qaıta órshýi shyǵyndy azaıtýǵa ıtermeledi. Nátıjesinde, jaldamaly jumys, óndiris kólemi men kapıtaldy shyǵyndar azaıdy. Korporatıvti saladaǵy jáne turǵyndar arasyn­daǵy qaryzdyń kóptigi zaem kóleminiń tómendeýine ákeledi. Sonyń saldarynan shyǵyndar azaıyp, defoltty kóbeıtedi. О́z kezeginde sońǵysy nesıe daǵdarysyna ıtermeleıdi. О́ıtkeni jabylmaǵan nesıe­ler bank balansyn buzady.

Álemdik deńgeıde jeke jáne mem­le­ket­tik qaryz 2019 jyly ishki jalpy ónim­niń 320 paıyzynan 2020 jyldyń so­ńynda ishki jalpy ónimniń 365 paıyzyna deıin ósti. Ázirge jeńil aqsha saıa­saty fırmalar, úı sharýashylyqtary, qar­jy ınstıtýttary, jekemenshikterdi, tip­ti memleketterdi defolt tolqynynan saq­tap qaldy. Biraq demografııalyq qar­taıý men Qytaı-AQSh teketiresi saldary­nan týyndaǵan taýar tapshylyǵy ınflıa­sııanyń joǵarylaýyna ákeledi.

Damyǵan elderde W nemese U (ekono­mı­kalyq kórsetkish belgileri) tárizdi qalpyna keltirý baıqalsa da, onyń sal­dary uzaqqa sozylady. Kapıtaldy shy­ǵyn­dardyń qysqarýy ónim kólemin azaıtady. Al uzaq ýaqyt jumyssyz otyryp qalǵan nemese jumyssyz júrgender keleshekte jumys taýyp ketýi qıyn. Bul jaǵdaılar saýda, kóshi-qon, jahandaný jáne lıberaldy demokratııany odan ári álsiretip, jańa «prekarıattyq» saıası daǵdarysqa ulasady.

Koronavırýs vaksınalary álemdegi 7,7 mıllıard adamǵa tez jáne teń dáre­jede egilse de, bul qıyndyqty jeńil­det­peıdi. Logıstıkalyq talaptardy (sal­qyndatqyshty qosqanda) jáne «vaksına ultshyldyǵy» men jalǵan aqparattan týyndaǵan vaksınadan qorqý qaýpiniń artýyn eskersek, mundaı ssenarııdiń ózine qol jetkizý qıyn. Sonymen qatar qazirgi vaksınalardyń tıimdiligi 90 paıyzdan asqanymen, zertteý nátıjesi áli tolyq emes. Ǵalymdardyń aıtýynsha, koronavırýs vaksınalarynyń alǵashqy toby jyl saıynǵy tumaýǵa qarsy vaksınalar sekildi 50 paıyzdyq tıimdilikti kórsetse, jolymyzdyń bolǵany. Shynynda, keı ǵalymdar 90 paıyz tıimdilikke kúmánmen qaraıdy.

Qaýiptisi, 2021 jyldyń sońynda vırýs juqtyrǵandar sany qaıta kóbeıýi múmkin. О́ıtkeni ekpe alǵan adamdar (olar áli de juqpaly jáne ımmýnıteti qalyptaspaýy múmkin) maskasyz jabyq jerde jınalýy yqtımal. Qalaı degenmen, eger Pfizer vaksınasy qutqarylýdyń kilti bolsa, nege onyń bas dırektory óziniń synaq nátıjelerin jarııalaǵan kúni mıllıondaǵan dollarlyq aksııany satylymǵa shyǵardy?

Taǵy bir aıta keterligi, 2020 jylǵy úlken saıası oqıǵada Djo Baıden AQSh pre­zı­denttigine saılandy. О́kinishke qaraı, bul ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı óz­geris ákelmeıdi, óıtkeni Kongrestegi res­pýb­lıkashylardyń kedergisi AQSh-tyń jaǵdaıǵa qaraı áreket etýine múmkindik bermeıdi. Baıden sondaı-aq «jasyl» ınfraqurylymǵa kóp qarajat jumsaýǵa múmkindigi joq. Korporasııalar men aýqatty adamdar salyqty kótere almaıdy nemese Trans-Tynyq muhıty seriktestigi sekildi jańa saýda kelisimderin jasaı almaıdy. AQSh tarapy Parıj klımattyq kelisimine qaıta qosylyp, odaqtastyqty qalpyna keltirýge talpynǵanymen, jańa ákimshiliktiń qolynan keletin nárse az.

AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysy odan ári órship, Taıvanǵa nemese Ońtústik Qytaı teńizin baqylaýǵa baılanysty áskerı qaqtyǵysqa ákelýi múmkin. Beıjińde nemese Vashıngtonda kim bılik basynda bolǵanyna qaramastan, qalyptasqan, biraq álsiregen gegemon men endi basymdyqqa qol jetkizgen bılik arasyndaǵy qarama-qaıshylyqqa jol ashatyn «Fýkıdıd tuzaǵy» tastaldy. Keleshekte túrli salalardy baqy­laý­ǵa jarys kúsheıgende 5G, AI/ML, úl­ken derekterge súıenetin málimetter, aqparattar jáne qarjy aǵyndary, valıýtalar, tólem platformalary, taýarlar men qyzmetter saýdasy, ınternet saýdasy, kompıýterlik chıpter, opera­sııalyq júıeler jáne basqa da teh­nologııalardaǵy tartys ta artady.

Ýaqyt óte kele álem eki básekeles júıe­ge bólinbek. Birinshisin AQSh, Eýropa jáne birneshe demokratııalyq – damý­shy elder baqylaýyna alsa, ekinshisi stra­te­gııalyq odaqtastaryn (Reseı, Iran jáne Soltústik Koreıa) jáne táýeldi na­ryq­tar men damýshy elderdi kiriptar etetin Qytaıdyń baqylaýynda bolady.

Jahandyq ekonomıkanyń ydyraýy jáne popýlıstik avtorıtarızm men teńsizdiktiń tereńdeýi sekildi turaqty qaýip, jasandy tehnologııaǵa negizdelgen jumyssyzdyq, geosaıası qaqtyǵystardyń artýy jáne jahandyq klımattyń ózgerýi men zoonozdyq pandemııa (janýar­lar ekojúıesiniń buzylýy da bar) sekil­di adamzattyń ózi kináli apattar­dyń jıileýin eskersek, aldaǵy onjyldyq turaq­syzdyq jáne uzaqqa sozylǵan haos kezeńine aınalýy múmkin. 2020 jyl – tek bastamasy ǵana.

 

Nýrıel RÝBINI,

Nıý-Iork ýnıversıtetiniń Stern bıznes mektebiniń ekonomıka professory jáne Roubini Macro Associates tóraǵasy, Klınton ákimshiligi kezinde Aqúıdiń ekonomıkalyq keńesshiler keńesinde halyqaralyq máseleler boıynsha aǵa ekonomıst bolǵan, Halyqaralyq valıýta qorynda, AQSh-tyń Federaldy rezervtik júıesinde jáne Dúnıejúzilik bankte jumys istegen

 

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

 

Sońǵy jańalyqtar

Qyzylordada esirtkige qarsy aksııa ótti

Aımaqtar • Búgin, 16:52

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 16:18

Dollar 9 teńgege arzandady

Qarjy • Búgin, 16:10

Qazaqstanda qus eti qymbattady

Qoǵam • Búgin, 15:43

Munaı baǵasy 1 dollarǵa arzandady

Ekonomıka • Búgin, 12:30

Erteń Úkimet otyrysy ótedi

Úkimet • Búgin, 12:12

«Kanelo»: Golovkındi nokaýtpen jeńemin

Kásipqoı boks • Búgin, 12:08

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady

Aýa raıy • Búgin, 11:46

Bir aptada 3 myńǵa jýyq qylmys jasaldy

Qazaqstan • Búgin, 11:18

Uqsas jańalyqtar