NIý-IORK. Qarjy naryqtaryndaǵy aksııalar quny, ásirese AQSh-ta 2020 jyldyń sońyna taman qaıta ósti. Bul koronavırýsqa qarsy vaksına ekonomıkany V (ekonomıkalyq kórsetkish belgisi) tárizdi qaıta qalpyna keltirýge jaǵdaı jasaıdy degen úmitti oıatty. Álemniń damyǵan elderindegi negizgi ortalyq bankter óte tómen paıyzdyq nesıe usynyp, dástúrli emes aqsha-kredıt saıasatyn ustanýy aksııalar men oblıgasııalardyń odan ári kúsheıýine ákeldi.
Biraq mundaı úrdister Wall Street (qarjy bırjalary) pen Main Street (qarapaıym halyq) arasyndaǵy aıyrmashylyqty úlkeıtip, naqty ekonomıkanyń K (ekonomıkalyq kórsetkish belgisi) tárizdi qaıta qalpyna keletinin ańǵartty. Úıden jumys istep, jınaǵan qory jetkilikti «aq jaǵalylar» úshin bári jaqsy ótip jatyr. Al jumyssyz nemese jalaqysy tómen jumysty atqaryp, jartylaı jumys istep júrgenderge qıyn tımek. Sondyqtan pandemııa 2021 jyly áleýmettik narazylyq dánin seýip jatyr.
Koronavırýs daǵdarysy bastalǵanǵa deıingi sońǵy jyldary AQSh-taǵy aksııa naryǵy baılyǵynyń 84 paıyzy aksıonerlerdiń 10 paıyzyna tıesili edi (Halyqtyń 50 paıyzyna jýyǵynda aksııa bar). Qalǵan 50 paıyzy múldem aksııa almaǵan. AQSh-taǵy eń baı 50 mıllıarderdiń baılyǵy qalǵan halyqtyń 50 paıyzynyń tabysynan kóp (bul shamamen 165 mıllıon adam). Koronavırýs baılyqtyń shoǵyrlanýyn jyldamdatyp jiberdi. Sebebi Main Street úshin jaman nárse Wall Street úshin jaqsy. Jalaqysy joǵary qyzmetkerlerdi jumystan shyǵaryp, keıinnen frılanstardy, jartylaı jumys isteıtinderdi nemese saǵatpen jumys isteıtinderdi jaldaǵan soń, bıznes ókilderi tabysyn ulǵaıtyp, aksııa qunyn ósire alady. Mundaı úrdis ýaqyt ótse da jalǵasa bermek. Jasandy tehnologııa men tehnologııalyq úırenýdiń (AI/ML) jappaı qoldanysqa enýi jáne jumysshyny almastyratyn, tabysqa negizdelgen, sheberlikke negizdelgen ózge de tehnologııalar buǵan jol ashady.
Jańa qalyptasqan naryqtar men damýshy elder úshin koronavırýs pandemııasy resessııa ǵana emes, Dúnıejúzilik bank «pandemııalyq depressııa» dep ataǵan ahýalǵa jetkizip, 100 mıllıonnan astam adamdy qaıyrshylyq shegine túsirdi (kúndik tabysy 2 dollardan az).
2020 jyldyń alǵashqy jartysynda toqyraǵan álem ekonomıkasy úshinshi toqsanda qaıtadan qalpyna kelip, V pishindi nátıje kórsete bastady. Munyń basty sebebi kóptegen el karantındik sharalardy jeńildetýimen baılanysty. Tórtinshi toqsanda Eýropa men Ulybrıtanııa W (ekonomıkalyq kórsetkish belgisi) pishindegi daǵdarysty bastan ótkerip, qatań karatınniń saldarynan ekinshi márte ekonomıkasy turalady. Pandemııalyq shekteýlerge saıası turǵyda asa qumar emes AQSh-tyń ózinde úshinshi toqsandaǵy 7,4 paıyzdyq ósim 2020 jyldyń sońǵy toqsanynda 0,5 paıyzǵa ǵana ósti. 2021 jyldyń birinshi toqsanynda da osyndaı jaǵdaı saqtalmaq.
Amerıkalyqtar arasynda indet juǵýy qarqynynyń qaıta órshýi shyǵyndy azaıtýǵa ıtermeledi. Nátıjesinde, jaldamaly jumys, óndiris kólemi men kapıtaldy shyǵyndar azaıdy. Korporatıvti saladaǵy jáne turǵyndar arasyndaǵy qaryzdyń kóptigi zaem kóleminiń tómendeýine ákeledi. Sonyń saldarynan shyǵyndar azaıyp, defoltty kóbeıtedi. О́z kezeginde sońǵysy nesıe daǵdarysyna ıtermeleıdi. О́ıtkeni jabylmaǵan nesıeler bank balansyn buzady.
Álemdik deńgeıde jeke jáne memlekettik qaryz 2019 jyly ishki jalpy ónimniń 320 paıyzynan 2020 jyldyń sońynda ishki jalpy ónimniń 365 paıyzyna deıin ósti. Ázirge jeńil aqsha saıasaty fırmalar, úı sharýashylyqtary, qarjy ınstıtýttary, jekemenshikterdi, tipti memleketterdi defolt tolqynynan saqtap qaldy. Biraq demografııalyq qartaıý men Qytaı-AQSh teketiresi saldarynan týyndaǵan taýar tapshylyǵy ınflıasııanyń joǵarylaýyna ákeledi.
Damyǵan elderde W nemese U (ekonomıkalyq kórsetkish belgileri) tárizdi qalpyna keltirý baıqalsa da, onyń saldary uzaqqa sozylady. Kapıtaldy shyǵyndardyń qysqarýy ónim kólemin azaıtady. Al uzaq ýaqyt jumyssyz otyryp qalǵan nemese jumyssyz júrgender keleshekte jumys taýyp ketýi qıyn. Bul jaǵdaılar saýda, kóshi-qon, jahandaný jáne lıberaldy demokratııany odan ári álsiretip, jańa «prekarıattyq» saıası daǵdarysqa ulasady.
Koronavırýs vaksınalary álemdegi 7,7 mıllıard adamǵa tez jáne teń dárejede egilse de, bul qıyndyqty jeńildetpeıdi. Logıstıkalyq talaptardy (salqyndatqyshty qosqanda) jáne «vaksına ultshyldyǵy» men jalǵan aqparattan týyndaǵan vaksınadan qorqý qaýpiniń artýyn eskersek, mundaı ssenarııdiń ózine qol jetkizý qıyn. Sonymen qatar qazirgi vaksınalardyń tıimdiligi 90 paıyzdan asqanymen, zertteý nátıjesi áli tolyq emes. Ǵalymdardyń aıtýynsha, koronavırýs vaksınalarynyń alǵashqy toby jyl saıynǵy tumaýǵa qarsy vaksınalar sekildi 50 paıyzdyq tıimdilikti kórsetse, jolymyzdyń bolǵany. Shynynda, keı ǵalymdar 90 paıyz tıimdilikke kúmánmen qaraıdy.
Qaýiptisi, 2021 jyldyń sońynda vırýs juqtyrǵandar sany qaıta kóbeıýi múmkin. О́ıtkeni ekpe alǵan adamdar (olar áli de juqpaly jáne ımmýnıteti qalyptaspaýy múmkin) maskasyz jabyq jerde jınalýy yqtımal. Qalaı degenmen, eger Pfizer vaksınasy qutqarylýdyń kilti bolsa, nege onyń bas dırektory óziniń synaq nátıjelerin jarııalaǵan kúni mıllıondaǵan dollarlyq aksııany satylymǵa shyǵardy?
Taǵy bir aıta keterligi, 2020 jylǵy úlken saıası oqıǵada Djo Baıden AQSh prezıdenttigine saılandy. О́kinishke qaraı, bul ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı ózgeris ákelmeıdi, óıtkeni Kongrestegi respýblıkashylardyń kedergisi AQSh-tyń jaǵdaıǵa qaraı áreket etýine múmkindik bermeıdi. Baıden sondaı-aq «jasyl» ınfraqurylymǵa kóp qarajat jumsaýǵa múmkindigi joq. Korporasııalar men aýqatty adamdar salyqty kótere almaıdy nemese Trans-Tynyq muhıty seriktestigi sekildi jańa saýda kelisimderin jasaı almaıdy. AQSh tarapy Parıj klımattyq kelisimine qaıta qosylyp, odaqtastyqty qalpyna keltirýge talpynǵanymen, jańa ákimshiliktiń qolynan keletin nárse az.
AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysy odan ári órship, Taıvanǵa nemese Ońtústik Qytaı teńizin baqylaýǵa baılanysty áskerı qaqtyǵysqa ákelýi múmkin. Beıjińde nemese Vashıngtonda kim bılik basynda bolǵanyna qaramastan, qalyptasqan, biraq álsiregen gegemon men endi basymdyqqa qol jetkizgen bılik arasyndaǵy qarama-qaıshylyqqa jol ashatyn «Fýkıdıd tuzaǵy» tastaldy. Keleshekte túrli salalardy baqylaýǵa jarys kúsheıgende 5G, AI/ML, úlken derekterge súıenetin málimetter, aqparattar jáne qarjy aǵyndary, valıýtalar, tólem platformalary, taýarlar men qyzmetter saýdasy, ınternet saýdasy, kompıýterlik chıpter, operasııalyq júıeler jáne basqa da tehnologııalardaǵy tartys ta artady.
Ýaqyt óte kele álem eki básekeles júıege bólinbek. Birinshisin AQSh, Eýropa jáne birneshe demokratııalyq – damýshy elder baqylaýyna alsa, ekinshisi strategııalyq odaqtastaryn (Reseı, Iran jáne Soltústik Koreıa) jáne táýeldi naryqtar men damýshy elderdi kiriptar etetin Qytaıdyń baqylaýynda bolady.
Jahandyq ekonomıkanyń ydyraýy jáne popýlıstik avtorıtarızm men teńsizdiktiń tereńdeýi sekildi turaqty qaýip, jasandy tehnologııaǵa negizdelgen jumyssyzdyq, geosaıası qaqtyǵystardyń artýy jáne jahandyq klımattyń ózgerýi men zoonozdyq pandemııa (janýarlar ekojúıesiniń buzylýy da bar) sekildi adamzattyń ózi kináli apattardyń jıileýin eskersek, aldaǵy onjyldyq turaqsyzdyq jáne uzaqqa sozylǵan haos kezeńine aınalýy múmkin. 2020 jyl – tek bastamasy ǵana.
Nýrıel RÝBINI,
Nıý-Iork ýnıversıtetiniń Stern bıznes mektebiniń ekonomıka professory jáne Roubini Macro Associates tóraǵasy, Klınton ákimshiligi kezinde Aqúıdiń ekonomıkalyq keńesshiler keńesinde halyqaralyq máseleler boıynsha aǵa ekonomıst bolǵan, Halyqaralyq valıýta qorynda, AQSh-tyń Federaldy rezervtik júıesinde jáne Dúnıejúzilik bankte jumys istegen
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
