DÝBLIN. Koronavırýs 2020 jyly álemdi asty-ústine túsirdi. Sondaı-aq indet jahandyq syn-qaterlerge qarsy turý úshin saıası turǵyda ortaq mámile qajet ekendigin kórsetti. Osylaı birlesip áreket etkende ǵana adamdardyń tapqyrlyǵy men jańashyldyǵynyń arqasynda tabysty bola alamyz.
Biz buryn-sońdy bolmaǵan jyldamdyqpen koronavırýsqa qarsy tıimdi birneshe vaksına jasadyq, synap kórdik jáne egý jumystaryn bastap kettik. Endi adamzatqa qaýip tóndirip turǵan taǵy bir túıtkilmen – klımattyń ózgerýimen kúresýge qatysty sheshim qabyldaýymyz kerek. О́tken aıda BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh atap ótkendeı, «bizdiń bolashaqtaǵy qaýipsizdigimiz ben órkendeýimiz klımattyń jylynýyna qarsy batyl sharalar jasaýymyzǵa baılanysty».
Soǵan qaramastan, taıaýda, 12 jeltoqsanda ótken Klımat ambısııalar sammıtinde kóptegen eldiń basshylary tıisinshe mindetteme alǵan joq. Osylaısha, máselemen kúresýdegi ujymdyq áreket jetkiliksiz kúıde qaldy. Áıtse de Eýropalyq odaq, Ulybrıtanııa jáne basqa da klımattyń jylynýynan qatty zardap shegetin memleketter 2030 jylǵa deıingi parnıkti gazdardy azaıtý mindettemesin aıtarlyqtaı arttyrdy. Biraq AQSh, Japonııa, Qytaı jáne basqa da kómirqyshqyl gazyn kóp shyǵaratyn elder áli de mindettemesin oryndaýy kerek. Ásirese bıylǵy qarasha aıynda Glazgoda ótetin BUU Klımat konferensııasyna deıin úlgerýi qajet. Keleshektegi daǵdarysqa jol bermeýdi kózdesek, mindettemeni oryndaýdy keshiktirýge nemese beıjaı qaraýǵa keshirim joq.
Bes jyl buryn, uzaq jáne muqııat kelissózderden keıin álem elderi Parıj klımat kelisimin jasaý úshin bas qosty. Bul sońǵy jyldardaǵy kópjaqty dıplomatııanyń eń úlken jeńisteriniń biri desek artyq aıtqandyq emes. Biraq oǵan qol qoıý bólek te, oryndaý bólek áńgime. Jahandyq jylynýǵa qarsy is-áreketke uqyptylyqpen qaramasa, Parıj kelisiminiń múldem oryndalmaı qalý qaýpi bar.
Keıingi bes jyldaǵy oqıǵalar Parıjge jınalǵandardyń aqyl-oıyna kirip shyqpaǵan múldem jańa geosaıası landshaft qalyptastyrdy. Sol kezde koronavırýs nemese «Breksıt» sózderi kópshilikti mazalaı qoımaıtyn. Qazirgi tańda bul eki termın álemniń túkpir-túkpirindegi memleketterdiń basshylary men saıasatkerleriniń erekshe nazarynda tur.
Biraq bul oqıǵalardyń kún ótken saıyn ózektiligi artyp kele jatqan klımattyń jylynýyna qarsy is-qımylǵa, ásirese osy saladaǵy jobalardy qarjylandyrýǵa kedergi keltirýine jol bere almaımyz. Osydan on shaqty jyl buryn álemdegi eń baı elder jahandyq jylynýǵa beıimdelý jáne onyń saldaryn azaıtý sharalaryna kómektesý úshin 2020 jylǵa qaraı kedeı memleketterge jylyna 100 mıllıard dollar qarjy bólýge ýaǵdalasqan-dy. Bul merzim ótip ketti, biraq berilgen ýáde áli oryndalǵan joq.
Degenmen, úmit úzýge áli erte. AQSh prezıdenttigine saılanǵan Djo Baıden Aqúı tizginin ustaı sala Parıj kelisimine qaıta qosylatynyn málimdedi. Amerıkalyq qoǵam Donald Tramptyń 4 jyl boıǵy qyńyr saıasatynan keıin naǵyz kóshbasshyny qajet etedi. 100 mıllıardtyq mindettemeniń óz bóligin oryndaýy úshin AQSh-tyń «Jasyl klımat qoryna» 2 mıllıard dollar tóleýi Parıj kelisimine qaıta qosylar aldyndaǵy tamasha shara bolar edi. Bul qarajat Barak Obamanyń prezıdenttigi kezinde bólingen-tuǵyn. Sondyqtan ony AQSh qazynasynda ustap turýǵa eshqandaı sebep joq.
Sol sekildi, basqa da aýqatty memleketter AQSh-tyń izin qýyp, ózderiniń mindettemesin oryndaýǵa salǵyrt qaramaýy tıis. Germanııa kansleri Angela Merkeldiń taıaýda jahandyq jylynýǵa qarsy áreket qoryna qatysty halyqaralyq jańa bastama kóterýi kóńil qýantady. Biraq keıingi jyldardaǵy oqıǵalardy eskersek, sózge senip, qol qýsyryp otyra berýge áste bolmaıdy.
Oǵan qosa álemniń búkil eli 2021 jyly Parıj kelisimi aıasynda óz mindettemelerin adal oryndaýǵa, memlekettik jarnalaryn jetkilikti tóleýge erikti túrde kirisip, osy qadamǵa beıjaı qaramaıtynyn anyq dáleldeýi tıis.
Yntymaqtastyq pen ádilettilik Parıj kelisiminiń jáne 2015 jyly qabyldanǵan BUU-nyń turaqty damý maqsattarynyń negizinde jatyr. Bul qaǵıdalar men olardyń jaýapkershilikteri burynǵydan da mańyzdy. О́ıtkeni álem koronavırýstan týyndaǵan daǵdarystan keıin turaqty qalpyna keltirýdi josparlap otyr.
Ashy shyndyq sol, Parıj kelisiminen keıingi bes jyldy bosqa jiberdik. Qazirgi mindet – parnıkti gazdardyń shyǵarylymyn azaıtatyn saıasat júrgizý. Olardyń qatarynda qazba otynǵa sýbsıdııa berýdi toqtatý, kómirteginiń qunyn joǵarylatý jáne jańartylatyn energııa kózderine ınvestısııalar bar. Mundaı áreketimiz tıisti deńgeıde oryndalýy tıis. Biraq klımattyq daǵdarys koronavırýs sekildi eshqandaı shekarany saqtamaıdy jáne memleketterdiń egemendigine baılanysty emes.
Byltyr álem nazary vırýsqa aýǵanymen, Aýstralııadaǵy jáne Kalıfornııadaǵy dala órtterinen bastap, Bengal shyǵanaǵyndaǵy surapyl daýylǵa deıingi aýa raıynyń kútpegen qubylystaryna kýá boldyq. Osy apattardyń saldarynan eki mıllıonǵa jýyq adam evakýasııalandy. Sondaı-aq adamzat bolmysynyń óte názik ekenin tereń ári muqııat túsindik. Oǵan qosa shekaralarǵa, urpaqtan-urpaqqa qaramastan, bizdiń ómirimiz bir-birimen baılanysy tyǵyz.
Endeshe, Parıj kelisimimen 2030 jylǵa qaraı qadam basqanda álem kóshbasshylaryn, bıznesmender men qarapaıym turǵyndardy qazirgi jasaǵan (ne jasamaǵan) áreketimizge qarap baǵalaımyz. Bizdiń urpaǵymyz da, planetamyz da ózimshil, qysqa merzimdi áreketke tózbeıtini anyq.
Merı ROBINSON,
Irlandııanyń burynǵy prezıdenti, BUU Adam quqyǵy jónindegi joǵarǵy komıssary qyzmetin atqarǵan, The Elders tobynyń tóraǵasy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
