Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Tozǵan jol taıaýda jóndelmeıdi
Kezinde 150-ge jýyq úı tútin tútetken Qarynsaldyda qazir qyryqqa jeter-jetpes otbasy turyp jatyr. Aýyl kúre joldan shalǵaı jatqandyqtan aýdan, oblys ortalyǵyna aparatyn Arqalyq – Amangeldi baǵytyndaǵy taqtaıdaı tasjolǵa jetkenshe 44 shaqyrym qara jolmen júrý kerek. Bul jolmen jıi júretin turǵynnyń biri – aýyl poshtashysy Sáýlegúl Bekmaǵambetova.
– 15 jyldan beri poshtada jumys isteımin, sondyqtan joldyń jaǵdaıyn jaqsy bilemin. Ábden tıtyqtatyp jiberdi. Ásirese, kóktem, kúz kezderinde qatty qınalyp ketemiz. Qaraýsyz qalǵandyqtan, greıderimiz jańbyr tıse saz balshyqqa aınalyp ketedi. Qysta endi oı-shuqyrdy qar basyp, jol júrý biraz jeńildeıdi. Osy mańaıǵa egin egetin sharýashylyqtardyń júk kólikteri kóktemde tuqym, janarmaılaryn, kúzde eginderin tasıdy. Sol kezde joldy ezip-ezip, saı-saı ǵyp tilgilep tastaıdy. Odan keıin jeńil kólik turmaq, jaıaý adamnyń ózi aıaq alyp júre almaı qalady. Osy aýyldyń jigitteri bıyl kúzde jınalyp, osy jaqtan traktor, kólik shyǵaryp, úlken oıyqtardy bitep, betin tegistegen boldy. Biraq ol kópke shydamady, – dedi poshta qyzmetkeri.
Buryn Qarynsaldy men kórshi jatqan Gornıak eldi mekeni qosylyp, ekeýi derbes aýyldyq okrýg sanalatyn. Bir-eki jyldan beri bul ákimshilik qurylym joıylyp, Qarynsaldy 60 shaqyrym shalǵaı jatqan Tasty okrýgine qarap qaldy. Sodan beri turǵyndar tildeı qaǵaz alý úshin Tastyǵa barýǵa májbúr. Qarynsaldyǵa birde-bir avtobýs qatynamaıdy. Kóligi bar turǵyndar jeke taksı qyzmetine shyǵýǵa qulyqsyz. О́ıtkeni jol sapasy nashar bolǵandyqtan tıimsiz ekenin biledi.
Aýylda 20 shaqty úıde telefon bar. Turǵyndar telefonnyń, jaryqtyń aqysyn osy jerden 117 shaqyrym jerde jatqan aýdan ortalyǵy Amangeldige baryp tóleıdi. Kóktem, kúz mezgilinde turǵyndar aýdanǵa jetpek túgili, aýyldan shyǵa almaı qalady. Al «Qazposhta» mamandary qońyraý shalyp, telefondy ajyratyp tastaımyz, toǵyńdy qııamyz dep álekke salatyny taǵy bar. Áıtpese, Qarynsaldy – naǵyz el qonǵyzatyn jer. Bul aýylda turmysy tómen otbasy joq. Ár úıdiń qorasy toq. О́riste maly shurqyrap, qazany ottan túsip kórmegen berekeli aýyldyń berekesinen aıyrylýy – áleýmettik ınfraqurylymnyń joqtyǵynan. Aýyl turǵyndary aýyz sýdy jer astynan alady. Bul jerdiń sýy da bal tatıdy. Aýyl aınalasynda 7-8 bulaq búlkildep jatyr. Jeri shuraıly, shóbi qalyń ári qunarly. Mysaly, osy óńirdegi ózge aýyldyń maly qoradan shyqqan soń bir súrleýmen 5-6 shaqyrym shańdatyp baryp, shańdatyp qaıtsa, bul aýyldyń maly qoradan shyǵa salysymen otqa bas qoıady. Mundaǵy jurt baý-baqsha egip, baǵbandyqpen de aınalysady. Jabaıy búldirgeni jazdaı terseń de taýsylmaıtyn qunarly topyraqqa qandaı dán ekseń de eki aıdan soń ónim berip, yryzdyqqa keneltedi.
Qarynsaldynyń topyraǵyn qazsań, 60-70 santımetrden keıin taza qum shyǵady. Turǵyndar kezinde bul jerde tabıǵı tas alatyn úlken karer bolǵan desedi. Aýylda sol tabıǵı tastan qalanǵan ǵımarattar áli kúnge deıin tur. Bul jerde mal sharýashylyǵyn ǵana emes, qurylysqa qajetti qıyrshyq tas, qum, tabıǵı shaqpaq tas óndirisin ashýǵa da bolatyn sııaqty. О́ıtkeni osy mańaıdaǵy Shaqpaq, Tasty dep atalatyn jer ataýlaryna qaraǵanda, daıyn tabıǵı qurylys materıaldarynyń baı qory jatqan sekildi. Arqalyq ta óte alys emes, ıaǵnı óndiris ashylsa, ónimdi temirjol arqyly qurylysy qarqyndy júrip jatqan iri eldi mekenderge jóneltýge múmkindik bar.
Endi jol máselesine qaıta oralaıyq. Amangeldi aýdany ákiminiń orynbasary Malshybaı Qalasovtyń aıtýynsha, Qarynsaldyǵa aparatyn greıder jolǵa jyl saıyn qarjy bólinip, aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgiziledi eken.
– Byltyr Aqsaı, Baıǵabyl, Úrpek eldi mekenderiniń kireberis joldary kúrdeli jóndeýden ótti. Bıyl Tasty, Úshtoǵaı aýyldaryna kiretin joldardy jóndeý josparlanyp otyr. Qazir qajetti jobalyq-smetalyq qujattamalardy daıyndap jatyrmyz. Al Qarynsaldy týraly qazirshe eshteńe aıta almaımyn. Ol jolǵa jyl saıyn qarjy bólinip, aǵymdaǵy jóndeý júrgizemiz. Bıyl 6 mln teńge bólip otyrmyz. Al kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin qyrýar qarjy kerek. Qarynsaldyda halyq az bolǵandyqtan, bul ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz. Máselen, 1 shaqyrym joldy jóndeý úshin 40 mln teńge qarjy ketedi. Al Qarynsaldyǵa deıingi 44 shaqyrymdy óńdeý úshin 1,5 mlrd teńgeden astam qarjy kerek. Mundaı aqshany bizge eshkim bermeıdi, – dedi ákim orynbasary.
Al Qarynsaldynyń turǵyny, buryn ózi de aýyl ákimi bolǵan Meıram Ábdihalyqovtyń aıtýynsha, turǵyndardy qajytqan 44 shaqyrymdy asa kóp qarjy shyǵyndamaı-aq jóndep alýǵa bolady.
– О́ıtkeni bul kóterme joldyń tabany myqty. Kezinde sý aǵatyn jerleriniń bárine tegis qubyr tóselgen. Bári daıyn. Al Qarynsaldynyń mańynda qum aralas qıyrshyq tas alatyn jer bar. Aýdan ákimdigi tehnıka shyǵarýdyń jolyn tapsa, alystan arbalamaı-aq, tabanymyzdyń astynda jatqan tegin qıyrshyq tas pen shaqpaqty tóseýge bolady. Sonda kóp dúnıe únemdeledi. Aýyl iri eldi mekenderden qashyq jatqandyqtan jol óte qajet, – deıdi aýyl turǵyny.
Aýyl mektebi jabylyp qalýy múmkin
Qarynsaldydaǵy toǵyz jyldyq mektepte oqıtyn bala sany jyl sanap kemip barady. Muǵalimderdi aýyldaǵy jalǵyz mektep jabylyp qala ma degen jalǵyz oı mazalaıdy. Oqý jylynyń basynda bul bilim oshaǵynda 41 bala bar edi. Byltyr 3 otbasy kóship ketip, mektep oqýshylary 7 oqýshyǵa kemidi. Ustazdardyń kóbi basqa jaqta turatyn týystarynyń balalaryn surap alyp, úıine jatqyzyp oqytyp jatyr. Mekteptiń jaǵdaıy osy.
– Bıyl 3 oqýshy toǵyzynshy synypty bitiredi. Kelesi jyly birinshi synypqa 5 bala keledi. Sonda kelesi oqý jylyn 34 balamen qarsy alaıyn dep otyrmyz. Osynda 20 jyl jumys isteımin. Mektepte barlyq pánder boıynsha muǵalim jetkilikti. Balalar sapaly bilim alyp jatyr. Muǵalimderdiń kóbi óz balalaryn oqytyp otyr. Bala sany azaıyp bara jatqandyqtan alańdap otyrmyz. Mektep jabylyp qalsa, bul aýylda bolashaq qalmaıdy. Saqtyqta qorlyq joq, osy mektepte jumys isteıtin 16 muǵalimniń teń jartysy aqyryndap «Turǵyn úı qurylys jınaq bankinen» depozıt ashyp, aqsha jınap basqa jaqtan úı alyp, kóship ketýdiń qamyn qarastyryp jatyr. Qazirdiń ózinde Arqalyqtan úı alyp qoıǵandar bar. Jalpy bári qamdanyp jatyr. О́ıtkeni qazir jumys istep jatqanymyzben, erteńgi kún bulyńǵyr, ne bolatynyn bilmeımiz. Báriniń bala-shaǵasy bar, mektep jabylyp qalsa olar qaıda barady? – dedi qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Jeńisgúl О́mirzaqova.
Mektep ujymy byltyr ózge aýyldardan kóp balaly birneshe otbasyn kóshirip ákelip, eden jýýshy, ot jaǵýshy etip jumysqa ornalastyrypty. Biraq olar kóp uzamaı qaıta ketip qalyp jatyr. О́ıtkeni jol men ınternet baılanysy joq. Sondyqtan eshkim kelgisi kelmeıdi. Kelip, osy jerde bir-eki jyl turyp kóship ketkender kóp.
Qazir mektep aldaǵy jańa oqý jylyna ot jaǵýshy izdestirip jatyr. Bıyl tarıh pániniń muǵalimi zeınetke ketedi. Ol kisiniń oryna da tarıhshy maman kerek. Eń bastysy, Qarynsaldy mektebine otbasy bar, bala-shaǵaly muǵalim kerek. О́ıtkeni mektepke bala kerek.
– Buryn eski mektep aýyldyń shetinde edi. Ol mektepte ár synypta pesh boldy. Kádimgi qazaqy pesh, otyn-kómirin ózimiz salyp qoıamyz. Aýdannan kisi keler kezde synypty mektep muǵalimderi ózimiz aqtap alatynbyz. Shelekte ágimiz, shótkemiz bári daıyn turady. Qazir endi jaǵdaıymyz jaqsy. 2009 jyly osy ǵımaratqa kóshtik. Bul ǵımaratty jergilikti kásipker Baqytjan Tileýbaev tartý etken. Kem-ketik jerlerin jóndeýden ótkizdik. Sol kezde aýdan ákimdiginde jumys istegen Sabyrjan Haırýllın degen kisi kóp kómek jasady. Sol jaqtan halyqty uıymdastyryp, jazdygúni avtobýspen ákep turdy. Kelgen jumyskerlerdi osyndaǵy muǵalimder bólip alyp, ózimiz tamaqtandyryp, jaǵdaıyn jasap otyrdyq. Sóıtip el bolyp jabylyp júrip qatarǵa qosylǵan mektep edi. Endi osy mektepti saqtap qalý úlken másele bolyp tur. Eki nemerem osy mektepte oqyp jatyr. Ulym bizben birge turady. Qala jaqqa kóshkisi kelip edi, mektep jabylyp qalmasyn dep eshqaıda jibermeı aýylda ustap otyrmyz, – deıdi geografııa pániniń muǵalimi Gúlbarshyn Ábdihalyqova.
Qarynsaldyda 10 shaqty ózge ult ókilderi otbasy turady. Olardyń balalary da qazaq tilinde bilim alyp jatyr. Kóńilge medet bolarlyq bir nárseni aıta ketý kerek – aýylda mektep jasyna deıingi balǵyndar barshylyq.
Uıaly baılanystan tys qalǵan aýyl
Qarynsaldy turǵyndaryn tyǵyryqqa tirep otyrǵan taǵy bir kúrmeýli másele – aýylda ınternet baılanysy joq. Sondyqtan munda eshkim uıaly telefon ustamaıdy. Mektepte 5 kompıýterge arnalǵan ınternet bar eken. Biraq onyń eki kompıýterge ǵana shamasy keledi. Ol muǵalimderdiń sabaq materıaldaryn tolyqtyryp, kúndelik toltyrýyna ǵana jetedi.
Tasty aýyldyq okrýginiń ákimi Samat Qadyrshınovqa habarlasyp, Qarynsaldyǵa qashan ınternet jetetinin suradyq. «Qazaqtelekom» Tastyǵa keń jolaqty ınternet baılanysyn ornatyp jatqanyn, onyń taıaý kúnderi iske qosylatynyn aıtqan ákim: «Tastydaǵy uıaly baılanys munarasynyń qýaty Qarynsaldyǵa da jetip qalýy múmkin. Bul másele uıaly baılanys operatory jelige qosylǵannan keıin belgili bolady», dedi. Biraq Qarynsaldy turǵyndary Tastydaǵy baılanys munarasynan qaıyr bolmaıtynyn aıtyp otyr. О́ıtkeni eki aýyldyń arasy alys – 60 shaqyrym, onyń ústine Qarynsaldy Tastyǵa qaraǵanda edáýir eńiste jatyr.
Qostanaı oblysy,
Amangeldi aýdany,
Qarynsaldy aýyly
