GAMBÝRG. Eýropalyq partııanyń basshysyn tańdaý ádette úlken jańalyq emes, sebebi Eýropalyq odaqta mundaı 200-ge jýyq partııa bar. Biraq EO-daǵy eń úlken ári eń baqýatty eldegi áleýetti saıası kúsh týraly sóz qozǵalǵanda áńgime bólek.
О́tken aptada Germanııadaǵy Hrıstıan-demokratııalyq odaǵy (CDU) Armın Lashetti tóraǵa etip saılady. Ol Soltústik Reın-Vestfalııa aımaǵynyń qarapaıym, jyly júzdi premer-mınıstri qyzmetin atqaratyn. Alaıda álemdik arenaǵa tanymal saıasatker emes. Áıtse de, endi onyń esimin este saqtańyz. Statıstıkaǵa súıensek, aldaǵy kansler saılaýynda Hrıstıan demokrattardyń shoqtyǵy bıik bolmaqshy.
Soǵystan keıin saılanǵan 8 kanslerdiń beseýi osy CDU-dan shyqqan. Konrad Adenaýerden bastap, qazirgi kansler Angela Merkelge deıin. Oǵan qosa, Merkeldiń partııasy búginde jalpyulttyq saýalnamada qara úzip tur. Iаǵnı aldaǵy qyrkúıektegi jalpy saılaýdyń nátıjesi boıynsha konservatorlar tarapynyń ókili Merkeldiń izin basatynyna bás tikseńiz, qatelespeısiz.
Lashetti alda eki kezeń kútip tur. Birinshisi – CDU-dyń tóraǵalyǵy, ekinshisi – kanslerlikke úmitkerlik. Ádette dástúrli túrde partııa atynan onyń tóraǵasy úmitkerlikke usynylady. Biraq basqalardyń óz baǵyn synaýyna kedergi joq. Úmitkerdi anyqtaý bıylǵy naýryzǵa josparlanǵan.
Degenmen, kúrdeli máseleni talqylamas buryn Lashettiń ózine oralaıyq. Ol partııaishilik saılaýda utylady degen boljam jasalǵan-dy. Áıtse de, onyń kútpegen jeńisi Lashetti kansler laýazymyna basty úmitker etip otyr. Endeshe, ol kelesi úkimetti jasaqtaıdy dep elestetip kóreıik. Aldan ne kútemiz?
Úsh sózben aıtqanda, «Merkel mınýs Angela», ıaǵnı múmkindiginshe sabaqtastyqty jalǵastyrý. Lashet eldegi saıasatqa jańa lep ákelýdi kózdemeıdi, sondaı-aq 16 jylǵa sozylǵan Merkeldiń sentrıstik ustanymy men onyń sál solshyl baǵytqa beıimdelgen kózqarasyn buzý oıynda joq. Mundaı beıimdelý koronavırýs pandemııasy kezinde kúsheıe tústi. Búkil elde memlekettik shyǵyndar ósti, qaıta bólisý keń tarady. Trıllıondaǵan eýro jeke adamdarǵa jáne «júıege qatysty» korporasııalarǵa quıylyp jatyr.
Syrtqy saıasatta da «Merkelızm» ózgermeıdi. Partııanyń joǵary laýazymyna talas kezinde Lashettiń eki qarsylasy – Frıdrıh Mers pen Norbert Rettgen germanııalyq múddeni «batystyń» paıdasyna óńgerýge ýáde berdi. Qorǵanys pen NATO-ǵa kóbirek basymdyq berip, Reseı men Qytaıǵa qyryn qaraýdy usyndy. Áıtse de, Lashet Merkeldiń izimen júretinin aıtty.
Muny «dıplomatııalyq sentrızm» desek te qatelespeımiz. AQSh-tyń Germanııany shyǵystaǵy eki alpaýytpen teketireske túsýge ıtermeleýine jol bermeı, Vashıngtonmen qashyqtyqty saqtaý kerek. Eýropanyń júreginde ornalasqandyqtan, Berlınniń ustanymy bárimen birdeı jaqsy qarym-qatynasta bolýǵa tıis.
Kansler retinde Lashet «Soltústik aǵyn-2» qubyryna tyıym salyp, Reseıge tikeleı qarsy shyqpaıdy. Bul qurylys Reseıdiń gazyn tikeleı elge ákelip, Polsha men Ýkraınany aınalyp ótip, Germanııanyń Kremlge energetıkalyq táýeldiligin arttyrady. Sondaı-aq Germanııa baılanys salasyndaǵy 5G tehnologııasyn qoldanýda qytaılyqtarmen qatynasty buzbaıdy.
Keleshektegi basty másele mynada. AQSh prezıdenttigine saılanǵan Djo Baıdenniń ınaýgýrasııasynan úsh apta buryn Germanııanyń kóshbasshylyǵymen Eýropalyq odaq pen Qytaı arasynda Investısııa jónindegi keshendi kelisimge qol qoıyldy. Osy qujattyń qabyldanýymen Baıdenniń Eýropalyq odaqty Qytaıǵa qarsy strategııalyq koalısııa quramyna engizý jónindegi úmitiniń kúli kókke ushty. Rasynda, О́ńirlik keshendi ekonomıkalyq odaqtastyq kelisimimen birge EO men Qytaıdyń mámilege kelýi AQSh-ty dalada qaldyrdy. Ekonomıkalyq odaqtastyq kelisimine ótken aıda qol qoıyldy. Qujat 15 azııalyq memleketti qamtyǵan. Olardyń arasynda Qytaı da bar.
Lashettiń Eýropadaǵy ustanymy da sabaqtastyqty jalǵastyrýdy kózdeıdi. Demek Eýropalyq ortalyq bankke mol múmkinshilik beriledi. Sonymen qatar Eýropalyq odaqtyń saılanbaǵan basqarýshysy – Eýropalyq komıssııanyń shyǵyndar men salyq salý jónindegi quzyreti keńeıtiledi.
Kanslerlik qyzmettegi bastapqy jyldarynda Merkel Eýropalyq odaqqa mol qarajattyń quıylýyna qarsy bar kúshin salyp kúresti. Qazir qaryz jáne aqsha aýdarý uıymyna tyıym salynǵandyqtan, kelesi kanslerdiń kim bolatyny mańyzdy emes. Endeshe, qyzmetinen ketkenine qaramastan, Merkel Eýropalyq odaqtyń keleshegine áser etýin jalǵastyra bermek.
Búkil yqtımaldylyq 26 qyrkúıekte daýys sanalatyn federaldy saılaýdyń nátıjesinde Lashettiń kelesi kansler atanatynyn kórsetkenimen, ol CDU men onyń bavarııalyq enshiles partııasy Hrıstıan sosıalıstik odaǵyn (CSU) biriktirýde qıyndyqqa kezigedi. О́tken aptada sońǵy oryndarda kele jatqan Lashet ekinshi týrda áýpirimdep júrip, 1001 daýystyń 521-in jınap jeńiske jetti.
Oǵan qosa, ulttyq saýalnama nátıjesine súıensek, jaýap bergenderdiń úshten biri ǵana Lashetti kanslerlikke laıyq kandıdat dep eseptegen. Kópshiligi, ıaǵnı 55 paıyzy CSU-diń basshysy Markýs Soderdi qoldaǵan. Kanslerlikke talasta ol Lashettiń basty qarsylasy atanbaq. Shyndyǵynda, Soder jeńiske jetý úshin baryn salyp jatyr.
Endeshe, Soderdiń ustanymy qandaı? Bul suraqty «Soderdiń ustanymy qandaı emes?» dep te qoıýǵa bolady. О́ıtkeni ol óz pikirin ólsheýsiz aýystyryp keledi, ońshyldardan solshyldarǵa baıaý aýysyp, keıin keri júredi. Ishki qorǵanys, ımmıgrasııa, otbasy qundylyǵy, lokdaýn, ónerkásiptik saıasat nemese «Jańa jasyl baǵyttyń» nemis nusqasy sekildi máselelerde ustanymy qubylyp otyrady. Soder Reseıge sanksııa salýdy qyzý qoldady. Biraq Kremlge barǵan saparynda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınmen emen-jarqyn áńgimelesti.
Germanııanyń Hrıstıan demokrattarynyń oń qanatyn basqaryp turǵan kóshbasshylardyń aıyrmashylyǵy bar ma? Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Lashet degenimiz – «Merkel mınýs Angela». Soder – harızma men rýhtyń kúshine súıenetin saıasatker. Áıtse de, onyń ótkeni ózdiginen sheshim qabyldaı almaıtyn nemese úmitshil dep atalatyn tym ıkemdelgishtikti kórsetedi.
Álemniń basqa bóligi úshin aldaǵy naýryzda partııa kimdi usynatyny mańyzdy emes. Germanııanyń kóp partııaly koalısııasynyń saıasaty Barak Obamadan keıin saılanǵan Donald Tramptyń kezindegi AQSh-tyń ustanymy sekildi tez ózgermeıdi. Ol birneshe paıyzǵa solǵa ne ońǵa burylady. Osylaısha, saıasattyń tuńǵıyǵyna súńgip, elektorattyń ózgermeli ustanymyna beıimdele otyryp basqarady.
Lashet pe, álde Soder me? «Merkel plıýs» álde ózin áleýetti saıasatker retinde kórsetetin bavarııalyq pa? Árıne, úshinshi oıynshy da bar. Ol – koronavırýs. Byltyr tártipti nemister pandemııany der kezinde aýyzdyqtaı bildi. Búginde elde qaıta-qaıta lokdaýn jarııalanyp, ınfeksııa juqtyrǵandar sany ulǵaıyp barady. Eger mundaı daǵdarys jalǵasa berse, germanııalyq elektorattyń pikiri ózgerip shyǵa kelýi múmkin. Nátıjesinde, Reın oblysynan shyqqan saıasatkerdiń ornyna Bavarııadan kelgen «patsha» otyrýy ábden múmkin.
Iozef IOFFE,
Stenford ýnıversıteti Gýver ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri.
Ol Germanııadaǵy Die Zeit aptalyǵynyń redaksııa alqasy quramyna engen
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
