Álem • 20 Qańtar, 2021

Merkelsiz Germanııa ustanymy

67 ret kórsetildi

Eýropadaǵy bıylǵy jyl birqatar saıası oqıǵamen bastaldy. Birinshisi – Ulybrıtanııa aqyry Eýropalyq odaq quramynan shyqty. Tumandy Albıon bul uıymmen túbegeıli at quıryǵyn kesispegenimen, endigi jerde ekonomıkalyq turǵyda eshkimge baǵynyshty emes. Ekinshisi – Germanııadaǵy Hrıstıan-demokratııalyq odaǵynyń kóshbasshysyn tańdaý. Iаǵnı saıası turǵyda kansler Angela Merkeldiń izbasary anyqtaldy. Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» basylymy jarııalaǵan maqalalar toptamasynda osy eki oqıǵa keńinen talqylanady.

Ulybrıtanııanyń Lordtar palatasynyń múshesi Robert Skıdelskıı óz maqalasynda Breksıttiń sebepterine úńilip kórgen. Avtordyń paıymdaýynsha, Tumandy Albıonnyń odaq quramynan shyǵýy ýaqyt enshisindegi ǵana sharýa edi. О́ıtkeni tarıhtaǵy oqıǵalar Breksıttiń búgin bolmasa, erteń bastalatynyn kórsetken.

Stenford ýnıversıteti Gýver ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Iozef Ioffe Hrıstıan-demokratııalyq odaǵynyń jańadan saılanǵan tóraǵasy Armın Lashettiń aldaǵy saıasatyna kóz júgirtken. Maqala avtory jańa tóraǵa kansler Angela Merkeldiń ustanǵan saıasatynan aýytqymaıdy dep esepteıdi. Sondyqtan ol Germanııa keleshekte «Merkel mınýs Angela» saıa­satyn, ıaǵnı Merkel baǵytyn Angela hanymnyń ózinsiz-aq jalǵastyra beretinin aıtady.

Esterińizge salaıyq, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.

GAMBÝRG. Eýropalyq partııanyń basshysyn tańdaý ádette úlken jańalyq emes, sebebi Eýropalyq odaqta mundaı 200-ge jýyq partııa bar. Biraq EO-daǵy eń úlken ári eń baqýatty eldegi áleýetti saıası kúsh týraly sóz qozǵalǵanda áńgime bólek.

О́tken aptada Germanııadaǵy Hrıs­tıan-demokratııalyq odaǵy (CDU) Armın Lashetti tóraǵa etip saı­lady. Ol Soltústik Reın-Vest­falııa aımaǵynyń qara­pa­ıym, jyly júzdi premer-mı­nıstri qyzmetin atqaratyn. Alaı­da álemdik arenaǵa tanymal saıa­satker emes. Áıtse de, endi onyń esimin este saqtańyz. Sta­tıs­tıkaǵa súıensek, aldaǵy kans­ler saılaýynda Hrıstıan demo­krat­tardyń shoqtyǵy bıik bolmaqshy.

Soǵystan keıin saılanǵan 8 kanslerdiń beseýi osy CDU-dan shyqqan. Konrad Adenaýerden bastap, qazirgi kansler Angela Merkelge deıin. Oǵan qosa, Mer­keldiń partııasy búginde jalpy­ulttyq saýalnamada qara úzip tur. Iаǵnı aldaǵy qyrkúıektegi jalpy saılaýdyń nátıjesi boıynsha konservatorlar tarapynyń ókili Merkeldiń izin basatynyna bás tikseńiz, qatelespeısiz.

Lashetti alda eki kezeń kútip tur. Birinshisi – CDU-dyń tór­aǵalyǵy, ekinshisi – kanslerlikke úmitkerlik. Ádette dástúrli túrde partııa atynan onyń tóraǵasy úmitkerlikke usynylady. Biraq basqalardyń óz baǵyn synaýyna kedergi joq. Úmitkerdi anyqtaý bıylǵy naýryzǵa josparlanǵan.

Degenmen, kúrdeli máseleni talqylamas buryn Lashettiń ózine oralaıyq. Ol partııaishilik saılaýda utylady degen boljam jasalǵan-dy. Áıtse de, onyń kútpegen jeńisi Lashetti kans­ler laýazymyna basty úmitker etip otyr. Endeshe, ol kelesi úkimetti jasaqtaıdy dep elestetip kóreıik. Aldan ne kútemiz?

Úsh sózben aıtqanda, «Merkel mınýs Angela», ıaǵnı múmkin­diginshe sabaqtastyqty jalǵastyrý. Lashet eldegi saıa­satqa jańa lep ákelýdi kózde­meıdi, sondaı-aq 16 jylǵa so­zyl­ǵan Merkeldiń sentrıstik us­tanymy men onyń sál solshyl baǵytqa beıimdelgen kóz­qarasyn buzý oıynda joq. Mun­daı beıimdelý koronavırýs pan­demııasy kezinde kúsheıe tústi. Búkil elde memlekettik shyǵyn­dar ósti, qaıta bólisý keń tarady. Trıllıondaǵan eýro jeke adamdarǵa jáne «júıege qatysty» korporasııalarǵa quıylyp jatyr.

Syrtqy saıasatta da «Mer­kelızm» ózgermeıdi. Partııa­nyń joǵary laýazymyna talas kezinde Lashettiń eki qarsylasy – Frıd­rıh Mers pen Norbert Rett­gen germanııalyq múddeni «batys­tyń» paıdasyna óń­gerýge ýáde berdi. Qorǵanys pen NATO-ǵa kóbirek basymdyq berip, Reseı men Qytaıǵa qyryn qaraý­dy usyndy. Áıtse de, Lashet Mer­keldiń izimen júretinin aıtty.

Muny «dıplomatııalyq sentrızm» desek te qatelespeımiz. AQSh-tyń Germanııany shyǵys­taǵy eki alpaýytpen teketireske túsýge ıtermeleýine jol bermeı, Vashıngtonmen qashyqtyqty saqtaý kerek. Eýropanyń júre­gin­de ornalasqandyqtan, Ber­lınniń ustanymy bárimen birdeı jaqsy qarym-qatynasta bolýǵa tıis.

Kansler retinde Lashet «Soltústik aǵyn-2» qubyryna tyıym salyp, Reseıge tikeleı qarsy shyqpaıdy. Bul qurylys Reseıdiń gazyn tikeleı elge ákelip, Polsha men Ýkraınany aınalyp ótip, Germanııanyń Kremlge energetıkalyq táýeldiligin arttyrady. Sondaı-aq Germanııa baılanys salasyndaǵy 5G tehnologııa­syn qoldanýda qytaılyqtarmen qatynasty buzbaıdy.

Keleshektegi basty másele mynada. AQSh prezıdenttigine saı­lanǵan Djo Baıdenniń ınaý­gýrasııasynan úsh apta buryn Germanııanyń kóshbasshylyǵymen Eýropalyq odaq pen Qytaı arasynda Investısııa jónindegi keshendi kelisimge qol qoıyldy. Osy qujattyń qabyldanýymen Baıdenniń Eýropalyq odaqty Qytaıǵa qarsy strategııalyq koalısııa quramyna engizý jónindegi úmitiniń kúli kókke ushty. Rasynda, О́ńirlik keshendi ekonomıkalyq odaqtastyq kelisimimen birge EO men Qytaıdyń mámilege kelýi AQSh-ty dalada qaldyrdy. Eko­nomıkalyq odaqtastyq keli­simine ótken aıda qol qoıyldy. Qujat 15 azııalyq memleketti qam­tyǵan. Olardyń arasynda Qytaı da bar.

Lashettiń Eýropadaǵy usta­nymy da sa­baqtastyqty jal­ǵas­tyrýdy kózdeıdi. Demek Eýro­­p­­alyq ortalyq bankke mol múm­kin­­shilik beriledi. Sony­men qatar Eýro­palyq odaqtyń saılan­baǵan bas­qarýshysy – Eýro­palyq komıs­­sııa­nyń shyǵyndar men salyq salý jónindegi quzyreti keńeıtiledi.

Kanslerlik qyzmettegi bas­tap­qy jyldarynda Merkel Eýro­palyq odaqqa mol qarajattyń quıylýyna qarsy bar kúshin salyp kúresti. Qazir qaryz jáne aqsha aýdarý uıymyna ty­ıym salynǵandyqtan, kelesi kanslerdiń kim bolatyny ma­ńyzdy emes. Endeshe, qyzmetinen ketkenine qaramastan, Merkel Eýropalyq odaqtyń keleshegine áser etýin jalǵastyra bermek.

Búkil yqtımaldylyq 26 qyr­kúıekte daýys sanalatyn federaldy saılaýdyń nátıjesinde Lashettiń kelesi kansler atanatynyn kórsetkenimen, ol CDU men onyń bavarııalyq enshiles partııa­sy Hrıstıan sosıalıstik odaǵyn (CSU) biriktirýde qıyndyqqa kezi­gedi. О́tken aptada sońǵy oryn­dar­da kele jatqan Lashet ekin­shi týrda áýpirimdep júrip, 1001 daýys­tyń 521-in jınap jeńis­ke jetti.

Oǵan qosa, ulttyq saýalnama nátıjesine súıensek, jaýap ber­genderdiń úshten biri ǵana Lashetti kanslerlikke la­ıyq kandıdat dep eseptegen. Kópshiligi, ıaǵnı 55 pa­ıyzy CSU-diń basshysy Markýs Soderdi qoldaǵan. Kanslerlikke talasta ol Lashettiń basty qar­sylasy atanbaq. Shyndyǵynda, Soder jeńiske jetý úshin baryn salyp jatyr.

Endeshe, Soderdiń ustanymy qandaı? Bul suraqty «Soderdiń ustanymy qandaı emes?» dep te qoıýǵa bolady. О́ıtkeni ol óz pikirin ólsheýsiz aýystyryp keledi, ońshyldardan solshyl­darǵa baıaý aýysyp, keıin keri júredi. Ishki qorǵanys, ımmıgrasııa, otbasy qundylyǵy, lokdaýn, ónerkásiptik saıasat nemese «Jańa jasyl baǵyttyń» nemis nusqasy sekildi máselelerde ustanymy qu­by­lyp otyrady. Soder Reseıge sanksııa salýdy qyzý qoldady. Biraq Kremlge barǵan saparynda Reseı prezıdenti Vladı­mır Pýtın­men emen-jarqyn áńgimelesti.

Germanııanyń Hrıstıan demo­krattarynyń oń qana­tyn bas­qa­ryp turǵan kóshbasshylardyń aıyr­ma­shylyǵy bar ma? Joǵaryda aı­typ ótkenimizdeı, Lashet degeni­miz – «Merkel mınýs Angela». Soder – harızma men rýh­tyń kúshine súıenetin saıasatker. Áıtse de, onyń ótkeni ózdiginen sheshim qabyldaı almaıtyn nemese úmitshil dep atalatyn tym ıkemdelgishtikti kórsetedi.

Álemniń basqa bóligi úshin aldaǵy naýryzda partııa kimdi usynatyny mańyzdy emes. Ger­manııanyń kóp partııaly koa­lısııasynyń saıasaty Barak Oba­madan keıin saılanǵan Donald Tramptyń kezindegi AQSh-tyń ustanymy sekildi tez ózgermeıdi. Ol birneshe paıyzǵa solǵa ne ońǵa burylady. Osylaısha, saıasattyń tuńǵıyǵyna súńgip, elektorattyń ózgermeli ustanymyna beıimdele otyryp basqarady.

Lashet pe, álde Soder me? «Merkel plıýs» álde ózin áleýetti saıasatker retinde kórsetetin bavarııalyq pa? Árıne, úshinshi oıynshy da bar. Ol – koronavırýs. Byltyr tártipti nemister pandemııany der kezinde aýyzdyqtaı bildi. Búginde elde qaıta-qaıta lokdaýn jarııalanyp, ınfeksııa juqtyrǵandar sany ulǵaıyp barady. Eger mundaı daǵdarys jalǵasa berse, germanııalyq elektorattyń pikiri ózgerip shyǵa kelýi múmkin. Nátıjesinde, Reın oblysynan shyqqan saıasatkerdiń ornyna Bavarııadan kelgen «patsha» otyrýy ábden múmkin.

 

Iozef IOFFE,

Stenford ýnıversıteti Gýver ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri.

Ol Germanııadaǵy Die Zeit aptalyǵynyń redaksııa alqasy quramyna engen

 

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 16:18

Qazaqstanda qus eti qymbattady

Qoǵam • Búgin, 15:43

Munaı baǵasy 1 dollarǵa arzandady

Ekonomıka • Búgin, 12:30

Erteń Úkimet otyrysy ótedi

Úkimet • Búgin, 12:12

«Kanelo»: Golovkındi nokaýtpen jeńemin

Kásipqoı boks • Búgin, 12:08

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady

Aýa raıy • Búgin, 11:46

Bir aptada 3 myńǵa jýyq qylmys jasaldy

Qazaqstan • Búgin, 11:18

Koronavırýs juqtyrǵandar kóbeıdi

Koronavırýs • Búgin, 10:29

Kaspıı teńizinde úsh adam qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 10:08

Uqsas jańalyqtar