Rýhanııat • 20 Qańtar, 2021

Qazaqy ataýlar jańa jylda arta túsedi

174 ret kórsetildi

Jyldy jabatyn sońǵy otyrysynda Soltústik Qazaqstannyń onomastıkalyq komıssııasy sensasııalyq sheshim qabyldady deý­­ge bolady. Qazaqstan óziniń táýelsizdigin alǵan 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan bergi 29 jylda ózge etnos ókilderi kóp qonystanǵan teristiktegi eldi mekenderdegi tek 321 kósheniń ǵana ataýy ózgertilgen bolsa, sońǵy otyrysta 263 kósheniń ataýy ózgertilip, qaıta atalatyn boldy. Buǵan osydan tórt aı buryn tamyz aıyndaǵy otyrysta ózgertilgen kóshe sanyn qossaq, barlyǵy 336 bolady...

Osy ýaqytqa deıin basqa etnos ókilderiniń úlesi úlken keı­bir eldi mekenderde tipti birde-bir qazaqy ataýy bolmaı­tyn. Ke­ńestik kezeńniń qazaqy ataý­lar­ǵa degen salqyn kózqarasy osy ýaqytqa deıin qalmaı kelgen. Tipti azdaǵan qazaq ataýlarynyń ózin oryssha ınterpretasııasymen atap, qazaqylyqty jolatpaıtyn. Mysaly, Shaǵalaly degen kóldiń jaǵasynda qonystanǵan Shaǵalaly aýylyn «Chaglınka» dep atap ketken. Sóıtip, óziniń jer-sý ataýlary, aýyl-selolary men kóshe-alańdary eshqashan qa­zaqqa jaqyn bolǵan emes. Endi sonyń bárin túzetý qolǵa alyn­ǵa­ny el men jerdiń qazaqtiki ekenin aıqyndaı túsedi. Ázirge 700-deı kóshe ataýy ózgertildi. Sonymen birge birneshe aýyldyq okrýg pen aýyl da qazaqy ataý alatyn boldy.

Oblystyń onomastıkalyq komıs­sııanyń tóraǵasy, oblys áki­miniń orynbasary Ǵanı Nyǵy­metovtiń aıtýy boıynsha jańa ataý alǵan kósheler pers­pek­tıvasy joǵary aýyl­dar­di­ki. So­nymen birge jóndelip, kútil­gen kóshelerdiń attary ǵana óz­ger­­tilgen. Áıtpese, jaǵda­ıy tó­men kóshelerdiń atyn ózger­te­­ıik dese, turǵyndar «aldymen jóndep almaısyńdar ma, to­zyǵy jetken kósheniń atyn óz­gert­kennen ne paıda?» dep keıis­tik bildirer edi. Sondaı-aq jańa ataý alǵan kóshelerdiń biraz bóligi buryn ıdeologııalyq turǵydan eskirgen attardy ıemdengender. Mysaly, qaptaǵan «Karl Marks», «Frıdrıh Engels», «Kommýnıstıcheskaıa», «Komso­mol­­skaıa», «Sovetskaıa», «Bol­she­vıst­skaıa», t.b. Bulardyń qa­ta­rynda dúnıejúzilik kom­mý­nıstik qozǵalysqa belsene qatysqan sheteldik tóń­keris­shi­lerdiń, terrorıstik aksııa­lar uıymdastyrǵan lań­kes­terdiń attaryndaǵy kóshe­ler de bar. Sondaı-aq esh ma­ǵynasy joq «No­vaıa», «Kırpıchnaıa», «Zaovraj­naıa», «Artıl­lerııs­kaıa» jáne t.b. kóshe ataýlary kóp-tin. Bilmek­ke umtylǵan talaby bar jasqa eshqandaı pat­rıot­tyq úlgi-ónege nemese tanym men bilim bermeıtin osyndaı ataýlar endi qazaqstandyq ǵalymdardyń, ónerpazdardyń, ánshiler men kúıshilerdiń, eńbek ardagerleriniń, aqyndar men jazýshylardyń esimderine almas­ty. Bul qatarda uly Abaıdyń, uly hanymyz Abylaıdyń, azat­tyq jolynda kúresken Kenesa­ry­nyń, batyrlar Quleke men Qulsa­rynyń, Batyr Baıan men Jansúgirdiń, kúı atasy Qur­manǵazynyń, Aqan seri­niń, tuńǵysh ǵalymymyz Shoqan Ýálıhanovtyń, Alash qaırat­kerleri Álıhan men Mirja­qyptyń, Júsipbek Aımaýy­tov­tyń, aqyn-jazýshylar Maǵjan Jumabaevtyń, Sáken Seıfýl­lın­niń, Muhtar Áýezovtiń, Sábıt Muqanovtyń, Ǵabıt Músi­repov­tiń, Jumaǵalı Tileýlınniń, Jumaǵalı Saınniń, ǵalymdar Qanysh Sátbaevtyń, Evneı Bóke­tov­tiń, Murat Aıthojınniń, qaısar qaıratkerler Qaısar Táshtıtovtiń, Smaǵul Sádýa­qa­sov­tyń, Jumabek Táshenovtiń, Keńes zamanyndaǵy batyrlarymyz Baýyrjan Momyshulynyń, Jálel Qızatovtyń, Álııa men Mánshúktiń jáne t.b. esim­deri­men kósheler ataldy. Qa­zir­gi za­man­daǵy qaırat­ke­r­lerimiz qa­ta­ryn­da Erbol Sháı­mer­de­novke, Gerold Bel­ger­ge, Din­mu­hamed Qonaev­qa, Báıken Áshimov­ke, Erkin Áýelbekovke de kóshe attary berilgeni júrekke qýa­nysh uıalatady. Sol sııaqty qazaq­tyń ıisin shyǵaryp, jan-jú­re­gin tanytatyn «Qulager», «Báıterek», «Syrymbet», «Qyzyljar», «Egemen Qazaq­s­tan», «Táýelsizdik» sııaqty ataý­lar da kóshe attaryna be­rilgen. Qazaqstanǵa eńbek si­ńir­­­gen orys esimdi azamat­tar da umyt qaldyrylǵan joq. Olar­dyń qatarynda Eńbek Erleri Gennadıı Zenchenkonyń, Petr Fılıppenkonyń, Keńes Odaǵy­nyń Batyry Ivan Panfılovtyń jáne t.b. esimderi bar. Osynsha qazaq ataýlaryn ıemdengen kó­she­ler endi eshqashan qazaqqa jat bolyp kórinbeıtini haq.

Onomastıkalyq komıssııanyń tóraǵasy Ǵanı Nyǵymetovtiń osy jyldan bastap oblys or­ta­­lyǵyndaǵy ıdeo­logııa­lyq tur­­ǵydan eskirgen ataý alǵan kó­she­ler de jańasha atalatynyn aıtty. «Ol úshin aqparattyq túsin­dirme jumystaryn júrgizip, tur­ǵyndarmen tyǵyz jumys is­teı­tin bolamyz. Zań talaby solaı bolǵan soń biz de bultara almaımyz. Sondyqtan onomastıka boıynsha bizdiń aldymyzda 2021 jyly ulan-ǵaıyr jumystar kútip tur. Aldymen aýystyrýǵa yńǵaıly ataýlardy qolǵa alamyz», dedi ol. Al aýdandardaǵy ataýlardy qazaqylandyrý bu­ryn­ǵy baǵytpen, toqtalmaı jal­ǵasa bermek. Biz de bul ju­mystarǵa sáttilik tiledik. El­dik­ke bastar osyndaı ister teris­tik­tiń ejelden qazaq jeri ekenin aıǵaqtaı túspeı me?

 

Soltústik Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Aq úıdiń alǵashqy meımany

Álem • Búgin, 12:15

ShQO-da mal urylary ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Uqsas jańalyqtar