Oıyl ózeniniń ornyn sıpap qalmaıyq

Qurǵaǵan Oıyl

О́ıtkeni sońǵy jyldary elimizdiń kóptegen dalalyq ózenderiniń sý deńgeıi kúrt tómendep, arnalarynyń jyldan jylǵa qurǵap bara jatqany tabıǵat janashyrlarynyń erekshe alańdaýshylyǵyn týǵyzdy. Bul ǵasyrlar boıy dala ózenderiniń jaǵasynda tirshilik keshken aýyl adamdarynyń turmysyna da jaǵymsyz áser etip otyr. О́ıtkeni, sý joǵalsa, tirshiligi malmen baılanysty adamy ol jerden kóshse – turǵyny ketken aýyldyń tútini óshedi.

Bastaýyn kári Muǵaljar taýynyń bıik shoqysyndaǵy Qyzylbulaqtan alatyn, uzyndyǵy 800 shaqyrymǵa sozylǵan Oıyl ózeni Aqtóbe oblysyndaǵy Muǵaljar aýdanynyń 27 shaqyrymyn, Temir aýdanynyń 130 shaqyrymyn, Oıyl aýdanynyń 366 shaqyrymyn kesip ótip, ári qaraı Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdanynyń 280 shaqyrymynan taǵy sozyla aǵady. Osylaısha Muǵaljar aýdanynyń Taldysaı, Eńbek, Qyzylbulaq eldi mekenderi men Temir aýdanynyń Qaıyńdy, Altyqarasý, Babataı, Sartoǵaı, Qopa aýyldaryn, Oıyl aýdanynyń Amangeldi, Kósembaı, Shıqudyq, Aqshataý, Qıpy, Qarakemer, Dobyr, Mıkól, Oıyl, Qarasý, Kóptoǵaı, Quljabaı bı aýyldaryn jaǵalaı aǵyp, Qyzylqoǵa aýdanynyń qatar ornalasqan jeti aýylynyń ústinen ótip, Taısoıǵan qumyna baryp joǵalady. Ejelgi zamanda sýy mol kári Oıyl Jaıyqqa baryp quıǵan desedi. Qazir oǵan jetetin sý qalmaǵan.

Qobda aýdanynyń ortasyn qıyp aǵatyn Qıyl ózeni – Oıyldyń eń úlken saǵasy. Qıyldyń Ashy Oıyl, Keńjal degen jińishke salalary da qosyla kele Oıylǵa quıady. Qıyl qysqa ózen bolsa da, onyń boıynda jerasty sý kózderimen jalǵasqan júzdegen bulaq kózderi bar. Jaýyn-shashyn az túsken qýańshylyq jyldary ózen túbi men jaǵalaýyndaǵy sansyz bulaqtar Oıyl ózeniniń deńgeıin birqalypty ustap turǵan.

Qımen bitelgen bulaqtar

«Bala kezimizde Oıyl aýdany­nyń «Qara­kemer» keńsharyna qarasty Kishi Ashy­lysaı, Jumyrtqaly, Sorkól aýy­lynyń úlkenderi kóktem men kúz­de ketpen-kúrekterin ustap, jastardy sońda­ryna ertip alyp, ózen bo­ıyn shóp-shalam­nan tazartyp, bulaq kózderin arshı­tyn. Biz osylaısha jastaıymyzdan aýyl úlkenderiniń ózen boıynyń tazaly­ǵyna erekshe mán beretinin kórip, tárbıe­lendik. Bul kezde aýyl adamdary qora­larynda tek saýyndy sıyr ustap, basqa maldy alysqa jiberetin. Aýyldyń aına­lasyna da, ózenge de mal jolatpaıtyn. Sýatqa atyn sýarýǵa kelgen adamǵa jaǵalaýda jylqysyn baılaýǵa da ruq­sat joq. Kóktemde ne kúzde qyr­qymǵa aıdap ákelgen qoı otaryn sýar­ǵan bo­ıy aıdap ketedi. О́ıtkeni ózen boıyn­daǵy quraqty maldyń tuıaǵy taptap, qıy sýdy búldirmeýi kerek», deıdi aqtóbelik ta­bı­ǵat janashyry, dáriger Nurlan Esenǵazy.

Búginde Oıyldyń arnasy kemip, keı jerinde úzile-úzilip, shalshyqqa aınalyp barady. Sońǵy eki-úsh jylda Aqtóbe oblysyndaǵy Or, Yrǵyz, Oıyl, Temir ózenderiniń sýy tym azaıyp, Jemniń qurǵap ketýi sebebin quzyrly mekeme basshylary qysta jerge tońnyń qatpaýy men jaýyn-shashynnyń, ásirese qysta qardyń az túsýinen kóredi. Al shyndyǵyna kelgende, dala ózenderiniń beıshara kúıge túsýine ózen boıyn zańsyz túrde bógep jatqan sharýa qojalyqtarynyń jyrtqyshtyq áreketteri de áser etti. Búginde jurt tabıǵatqa ábden salaq. Sonyń bir kórinisi – ózen jaǵalaý­larynyń qystan shyqqan kúl-qoqys pen maldyń qıyn tógetin orynǵa aınalýy desek qatelespeımiz. Sharýa qo­jalyqtary ózekterdi óz qalaýynsha buryp, bóget jasap, baqsha sýarady. Qoıy men jylqysy sý jaǵasynda qysy-jazy ıirilip jatady. Jyldar boıy ózek boıyndaǵy úıilgen maldyń qıy men tezegi qalyńdaı kele bıiktep, sý kózderin bitep tastady. Bulaq kózderi de osylaısha joǵaldy. Qojalyq ıeleri ózenniń memleket menshigi ekenin umy­typ qalǵan, olardyń zańsyz áreke­tine ne aýyl ákimi, ne aýdan ákimi qar­sy shyqqan emes. Tabıǵat qorǵaý meke­meleriniń tipti sharýasy joq. «О́zen arnalary maldyń qıymen lastanyp, bulaq kózderi kómilip qalǵan» dep dabyl qaqqan aqtóbelik dáriger Nurlan Esenǵazynyń pikirin Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynyń turǵyndary da rastaıdy.

О́tken jyly tabıǵat janashyrlary Oıyl ózeniniń arnalary tym taıazdanyp, shalshyqqa aınaldy, sýy borsydy, balyqtary qyryldy dep dabyl qaqty. Tabıǵatqa beıjaı qa­ra­maıtyn azamattar 15 qyrkúıek kúni onlaın-konferensııa ótkizip, oǵan tá­ji­rıbeli sý mamandaryn, aýmaq­tyq memlekettik organdar basshyla­ry men ekologterdi shaqyrdy. Kon­ferensııadan soń tabı­ǵat janashyr­lary Aqtóbe oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Jaqsyǵalı Imanqulovqa Oıyl ózeniniń taıazdanǵan tustaryndaǵy bó­likterin tekserýge usynys jibergen. Osy basqarmanyń tapsyrmasymen Batys Qazaqstan oblysyndaǵy bir JShS-na qarasty laboratorııa ózen sýynan synamalar alyp, quramyna tekserý júrgizgen. Sebebi Aqtóbe oblysynda sý sapasyn tekseretin mamandar bolmaǵan. Tym ústirt jáne qazirgi jaǵdaımen múlde sáıkes kelmeıtin taldaýmen jurt kelisken joq. О́ıtkeni tekserýshiler jaǵdaıdy tolyq zerdelemegen, tipti ózen arnasynyń tereń­digin ólshegende de alshaqtyq kóp deıdi tabıǵat janashyrlary.

Rasynda da Oıyl ózeni apat aldynda tur. Aldaǵy kóktemde sý taǵy da tasymaıtyn bolsa, ózen arnalaryn árkim ózine qaraı bura berse, birer jyldyń ishinde sý ornynda qum jatýy múmkin. Oıyldyń sýyn taýysqan negizgi sebepter barshylyq. Birinshiden, jeke adamdar ózenge jan-jaqtan quıatyn shaǵyn salalardy zańsyz bógep, bulaqtardy bitep, jasandy sý qoımalaryn jasap alǵan. Olar bulaq sýlaryn ári jurtqa satyp, ári qoldan bógegen toǵandarda balyq ósirip jatyr. Ekinshiden, jeke qojalyqtar jerasty sýlaryn ózen jaǵasyna jaqyn jerlerden óz betinshe burǵylap shyǵaryp, ol sý aıdalaǵa aǵyp jatyr. Bul da baqylaýsyz ketken jaǵdaı. Úshinshiden, sýarmaly egisti órkendetemiz degen maqsatpen baý-baqsha egýshiler ózen sýyn ysyrapsyz paıdalanýda. Tórtinshiden, turǵyndar jeke maldaryn alysqa uzatpaı baǵatyndyqtan, tórt túlik­tiń tuıaǵynan aýyldyń aınalasy ta­qyr­lanyp, ózen jaǵalaýyndaǵy bu­laqtar maldyń qıynan lastanyp bit­ti. Tórtinshiden, sońǵy otyz jyl ishin­de Oıyl ózeniniń gıdrologııalyq jaǵ­daıy tekserilgen joq. О́zendi qo­rektendiretin iri bulaqtar da otyz jyldan beri tazartylmady. Bulaqtyń kózin arshý degendi búginde umytqan.

Sý buzylsa, aýrý kóbeıedi

«Balyqtan juǵatyn túrli bakte­rııalar adam aǵzasyna túskende, odan ary­lý óte qıyn, óıtkeni aǵzany túgel búldiredi, qanǵa sińedi. Ásirese júk­ti áıelge óte qaýipti, óıtkeni shara­naǵa birden áser etedi. Las sý ishken maldan túrli qurt aýrýlary, ásirese ehınokokk aýrýynyń qurt­tary birden taralady. Qoıdyń mıyna túsken qurt ta las sýdan juǵady. Ne­ge ekeni belgisiz, mal dárigerleri eldi mekenniń aınalasyndaǵy sý­lar­ǵa bakterıologııalyq zertteýler júrgizip, ekologter ósimdikter qura­myn tekserýdi talap etpeı otyr. О́ıt­keni 5-6 jyldan beri jaǵasyna mal jaıylǵan ózen arnalary qatty búlingen, sýǵa maldyń qıy ábden shók­ken. Sharýa qojalyqtarynyń shek­ten shyqqany sondaı, ózekterde taý bolyp úıilgen maldyń tezegi men qıyn býldozermen úıip, sý arna­syn bógep jatady. Sońǵy kezde aýyl adamdary qyshyma, teri aýrýla­rynyń kóbeıip ketkenin aıtady. Se­bebi belgili. Teri aýrýlary las sýǵa sho­myl­ǵannan bolady. Aýyldardaǵy qudyqtardyń da sýlary joǵalyp barady. О́ıtkeni jer betiniń sýy azaıǵan soń jerasty sýy da qashatyny anyq. Onyń ústine, ózen boıyndaǵy butalar men aǵashtar aıaýsyz otalyp jatyr. Tamyrlary tereńge ketken alyp báı­terekterdiń jerasty sýyn ózine qa­raı jaqsy tartatynyn eskersek, aǵash­tyń tamyry solǵan soń jerasty sýy da tereńge ketedi. Mine, osyndaı taǵy­lyq áreketterdi túp-tamyrymen joıý úshin tabıǵat qorǵaý uıymdary qazir­gideı áreketsizdik tanytpaı, bel­sendi jumys isteýi kerek. Ázirge, ne tabıǵat qorǵaý prokýratýrasynan da, memlekettik quzyrly mekemelerden de, tipti jeke adamdardan da ondaı janashyrlyq áreket baıqalmaıdy. Biz jaýdyń jerin otap jatqandaı, qaraqshylyqpen búldirip jatyrmyz. Keı kezderi ózimizdiń jerimiz, ózimizdiń tabıǵatymyz ekendigin de umytyp ketemiz. Mundaı jaýyzdyqtyń túp-tamyrynyń qaıdan bastalǵanyn, nege órship ketkenin de túsine almaı otyrmyz. Ishki mádenıetimiz taıaz ba, álde paıdakúnemdiktiń kesiri me, ıá bolmasa, nadanbyz ba? Qalaı bolǵanda da tabıǵatty búldirýshilerge qarsy zańdy qataıtý qajet. Bul jurtshylyq kóp úmit kútip otyrǵan Ekologııalyq kodekstiń tez qoldanysqa enýine de baılanysty bolyp tur.

Aqtóbe oblysy