MELBÝRN. Covid-19-ǵa qarsy vaksınalar qoldanysqa engizile bastady. Endi, saıasatkerler ony tez jáne ádiletti túrde qalaı bólý kerek degen máselege «bas qatyryp» otyr. Densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerleri birinshi kezekte vaksına alýy kerek. Buǵan bári kelisedi. Sebebi olar vırýstyń kesirinen naýqastanǵandardyń ómirin saqtap qalýy úshin kúresýge tıis. Biraq odan keıin kimge vaksına egý kerek degen másele tóńiregindegi pikirtalas qyzyp tur.
Derekterge súıensek, 65 jastan asqandardyń koronavırýs ınfeksııasynan qaıtys bolý yqtımaldylyǵy jastarǵa qaraǵanda joǵary. Al 75 jastan asqandarǵa múldem qaýipti.
Kelesi derekter bylaı deıdi. AQSh-ta jáne basqa da birqatar memlekette múmkindigi shekteýli túrli násil men etnos ókilderiniń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy áldeqaıda tómen. Sondyqtan olardyń arasynda 65 jastan asqandar sany az. Eger vaksına egýde biz qarııa kisilerge basymdyq bersek, joǵaryda aıtylǵan azshylyqtyń jalpy halyqpen salystyrǵandaǵy praporsııasy az bolmaq. Osyndaı az ult ókilderiniń kezigip júrgen qıyndyqtarynyń bárin eskersek, mundaı nárse ádiletsizdik sekildi.
Osyndaı ádiletsizdikke jol bermeý maqsatynda AQSh-tyń Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń (CDC) qoǵamdyq densaýlyq saqtaý qyzmetkeri Ketlın Dolıng basqasha áreket etýdi usynyp otyr. CDC-nyń Immýndyq tájirıbe jónindegi konsýltatıvtik komıtetine jasaǵan prezentasııasynda Dolıng mynandaı bastama kóterdi. Onyń aıtýynsha, «negizgi jumysshylar» – shamamen 87 mıllıonǵa jýyq adam 65 jastan asqan 53 mıllıon amerıkalyqtan buryn ekpe alýǵa tıis. Tipti, mundaı qadam ólim-jitim kórsetkishin 0,5 paıyzdan 6,5 paıyzǵa deıingi aralyqta qaldyratynyna qaramastan, ol osyny aıtyp otyr (Mundaı boljam jasaýymyz vaksınanyń qanshalyqty koronavırýstan qorǵaıtynyn, ekpe qabyldaǵan adamnyń naýqastanbaıtynyn nemese SARS-CoV-2 vırýsyn tasymaldamaıtynyn áli kúnge tolyqqandy bilmeýimizge baılanysty).
Egde jastaǵy amerıkalyqtardy vaksınany kóbirek kútýge májbúrleý saıasaty mynaǵan baılanysty. Aq násildi amerıkalyqtar násildik turǵyda basqalarǵa qaraǵanda kóbirek. Sondyqtan násildik jáne etnostyq azshylyqqa basymdyq beretin ádiletsizdikke jol bermeý úshin olar óz ómirin qurban etýge bar. Biraq másele munymen bitpeıdi. Koronavırýstan qaıtys bolǵan 65 jastan asqan adamdar arasynda mundaı násildik jáne etnostyq azshylyqtyń sany kóp emes. Mettıý Iglesıas pen Iаscha Moýnk sııaqty birneshe sarapshynyń aıtýynsha, «negizgi qyzmetkerlerge» basymdyq berý ádiletti emdeýdi qajet etetin azshylyq qaýymdastyqtardyń ólim-jitimine ákeledi.
CDC konsýltatıvtik komıteti barlyq «negizgi qyzmetkerlerge» basymdyq berý týraly usynysty qabyldamady. Onyń ornyna birinshi bolyp vaksına qabyldaıtyndar tizimin 30 mıllıonǵa deıin azaıtyp, ony «tótenshe jaǵdaıdyń aldyn alý, muǵalimder jáne azyq-túlik dúkenderiniń qyzmetkerleri» sııaqty «aldyńǵy qatarly mańyzdy jumysshylar» dep bekitti. Sonymen qatar 75 jastan asqan adamdarǵa birdeı basymdyq usyndy.
Bul usynys eń qaýipti toptarǵa basymdyq berýdi de, barlyq negizgi qyzmetkerlerge basymdyq berýdi de qamtıdy. Iаǵnı aldyńǵy qatarda júr me, joq pa oǵan qaramaıdy. Shyn máninde, «negizgi qyzmetkerlerdiń» qaýipsizdigin qamtamasyz etip, olardyń jumysqa barýyna múmkindik berý óte mańyzdy. 75 jastan asqan adamdarǵa osyndaı basymdyq berý vırýstyń saldarynan jalpy qaza tabatyndar sany tómendeıtinin, sondaı-aq az qamtylǵan azshylyq ókilderiniń de qaıtys bolý kórsetkishi azaıatynyn kórsetedi.
CDC usynysy mindetti emes. Sondyqtan ár shtatta sany az etnos pen násil ókilderine teń dárejede qarap, kóp adamnyń ómirin saqtap qalý úshin ony túzetýge múmkindik mol. Illınoıs shtatynyń densaýlyq saqtaý departamentiniń dırektory Ngozı Ezıke jaqynda ótken «Nıý-Iork Taıms» gazetiniń vaksınany taratý týraly dóńgelek ústelde muny qalaı jasaýǵa bolatynyn keńinen áńgimelep berdi. Ol násildik jáne etnostyq azshylyqtardy emdeý jónindegi nusqaýlyq aqtarǵa qoldanylatyn nusqaýlyqtan erekshelenetin medısınalyq jaǵdaılar bar ekenin atap ótti.
Máselen, qýyq asty beziniń qaterli isigi skrınıngi. Bul aýrý aq násildi er adamdarǵa qaraǵanda afroamerıkalyqtarda jıi kezdesetindikten, olardy erterek tekserýden ótkizý usynylady. Sondyqtan negizgi mindet – skrınıng júrgizilýge tıis táýekel deńgeıinde turǵan barlyq adamdardy tekserý.
Eger AQSh vaksınalaýdyń qazirgi basymdyqtaryn saqtap qalsa, biraq táýekel deńgeıi birdeı adamdarǵa teńdeı qaraý prınsıpi qoldanylsa, saıasatkerler afroamerıkalyq, latyn jáne jergilikti amerıkalyq qaýymdastyqtardyń músheleri 75 jastaǵy aq násildi nemese azııalyq amerıkalyqtarmen salystyrǵanda qaı jasta qaýipti shekke jetetinin esepteýi tıis. Sodan keıin násil men etnosty eskere otyryp, kimniń qaı jasta vaksına alýy kerektigin anyqtaýy kerek. Qolymyzda munyń qanshalyqty ózgeshe bolatynyn kórsetetin derek joq. Biraq vaksınany ekinshi tolqynmen alatyndar tizimine, mysaly, 72 jastaǵy afroamerıkalyq er adam kirýge quqyly, al aq násildi 74 jastaǵy er adam enbeýi múmkin.
Keıbireýler muny násilshildikke oralý dep, oǵan qarsylyq bildirýi múmkin. Biraq olaı bola qoımas. Neǵurlym jekelengen dálelder tabylmasa, násil vırýstan zardap shegýdiń ındıkatory retinde qoldanylady. Ártúrli násildik jáne etnostyq toptardyń múshelerine olardyń jalpy qoǵamdaǵy úlesterine proporsııaly túrde vaksına egý kerek degen prınsıp basshylyqqa alynbaıdy. Bul etıkalyq turǵydan mańyzdy emes. Maqsat – kóp adamnyń ómirin saqtap qalý, bul bizdiń basty nazarymyzda bolýy qajet.
Pıter SINGER,
Prınston Ýnıversıtetiniń bıoetıka professory jáne kommersııalyq emes «Siz saqtaı alatyn ómir» uıymynyń negizin qalaýshy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
