Shyny kerek, qoǵam talqysynan, dálirek aıtqanda, ǵalymdardyń belsendiliginen keıin jaǵdaıdyń túzelgen túri osyndaı. Áıtpese buǵan deıingi dál osy sekildi Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda ǵylym tipti «Joǵary, joǵary bilimnen keıingi jáne ǵylym» degen taqyrypta ǵana «tóbe kórsetip», jetim qozynyń kúıin keshkendeı edi. Bul – ǵylymǵa degen kózqarastyń qanshalyqty deńgeıde ekeniniń aıqyn kórsetkishi.
Jaqynda senator Murat Baqtııaruly joǵary bilim men ǵylym salasyn Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen bólek alyp, jeke vedomstvo retinde qurýdy usyndy. Osy jerde «Aqsha jasaýdyń amaly» degen ýáj de aıtyldy. Biraq kóbi M.Baqtııarulynyń «Shtatty kóbeıtpeı, Bilim mınıstrligi men Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstrligi dep bólgen jón», degen sózin aınalyp ótti. Shtatty kóbeıtpeý – bıýdjetke salmaq salmaý degen sóz. Degenmen senatorǵa osy máselemen arnaıy habarlasqanymyzda ǵylymdy damytý baǵytynda shtatty qazirgiden de qysqartýǵa bolatynyn aıtty.
– Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jaýapkershiliginde balabaqsha, mektep, qosymsha bilim berý uıymdary, ınternattar, balalar úıleri, kolledjder, joǵary oqý oryndary, ǵylym, ǵylymı ınstıtýttar men ortalyqtar bar. Shynynda, bul – tym aýyr da aýqymdy júkteme. Mundaı júkteme basqa vedomstvolarda joq. Jumys júıeli jáne jemisti bolý úshin yqshamdy, shaǵyn, basqarýǵa, baqylaýǵa tıimdi bolatyndaı etip eki mınıstrlikke bólgen jón. Ǵylym men joǵary bilim birge júrýi kerek. Joǵary bilim beretin oqý oryndary ǵylymǵa kadrlardy daıarlap qana qoımaıdy, ondaǵy mamandar irgeli zertteýlermen de aınalysady ǵoı. Mınıstrlikti ekige bólgendegi maqsat – adam sanyn kóbeıtý emes. Tipti shtatty qysqartýǵa da bolady. Qosymsha ǵımarattyń da, jańadan maman alýdyń da qajeti joq. Onyń ústine qazir mınıstrlikke bólinip jatqan bıýdjet kólemi de naqtylanyp, ǵylymǵa qarastyrylatyn qarjy jeke vedomstvoǵa berilýimen «óz enshisin» alar edi. Búginde Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarastyrylǵan qarajattyń negizgi bóligi orta bilim beretin mektepterge bólinedi, – deıdi senator.
M.Baqtııarulynyń oıynsha, mınıstrlikke qarasty Ǵylym komıtetiniń mamandaryn elimizdegi ýnıversıtetterge taratý kerek. Bul shtat sanyn artyq kóbeıtpeýge jáne JOO-da ǵylymnyń damýymen júıeli aınalysatyn jaýapty adamnyń bolýyna jaǵdaı jasaıdy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta dıplom satýmen aınalysyp ketken ýnıversıtetterdi synaǵan bolatyn. Ras, sońǵy ýaqytta otandyq joǵary oqý oryndary tek bilim berýmen aınalysady. Al álemde ǵylym dál sol ýnıversıtetterdiń janyndaǵy zertteý ınstıtýttary men ortalyqtarynda, zerthanalarynda jasalyp jatyr. Buǵan koronavırýsqa qarsy ekpeni ázirlep, synaqtan sátti ótkizgen AQSh-taǵy Garvard, Ulybrıtanııadaǵy Oksford ýnıversıtetteri dálel bola alady. Bizdegi keıbir qoǵam ókilderi joǵary bilim salasyn ǵylymmen birge bir mınıstrlikke biriktirýge, ıaǵnı jalpy qazirgi mınıstrlikti ekige bólýge qarsy. Biraq qarsylyq tanytýshylar Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy talqylanyp jatqanda qarap qalǵan syńaıly. Sebebi atalǵan qujatta otandyq ýnıversıtetterdi zertteý baǵytyna beıimdeý kerektigi jáne onyń belgilengen jyldarda júzege asyrylýǵa mindetti maqsatqa jatqyzylǵany taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen.
Senat depýtatynyń usynysyna qarsy pikir aıtqandardyń biri – burynǵy Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Murat Ábenov. Ol óziniń Facebook jelisindegi paraqshasynda: «Joǵary oqý oryndary boıynsha jańa mınıstrlik qurýǵa qarsymyn! Kerisinshe Senattyń ózinen bastap qysqartý kerek», dep jazdy. Biz pikir ıesine vedomstvony nelikten bólýge bolmaıtynyn, osyǵan qatysty oıyn, naqty ýájin surap habarlastyq. M.Ábenov salmaqty suraq ekenin aıtyp, keıindeý qońyraý soǵýdy surady, biraq dáleldi argýmenti bolmady ma, jaýap bermedi. M.Baqtııarulyndaı «Joǵary oqý orynynda istegenmin, ýnıversıtetterdiń ishki ashanasyn bilemin, sondyqtan aıtyp otyrmyn. Bul máseleni buǵan deıin de (Prezıdentimiz Q.Toqaev Senat spıkeri bolyp turǵanda da) kóterdim», dep tym bolmasa óz tájirıbesinen eshteńe aıtpady. Qosh, birinshi sóıleminiń ózinen-aq qarsy kózqarastaǵy M.Ábenovtiń ǵylym salasynyń «toqaldan týǵandaı» kúıdegi jaıyn eskermegenin uǵýǵa bolatyndaı. Sebebi onyń sózinde ǵylym týraly birde-bir sóz joq.
Desek te óz pikirin qorǵaı alatyn azamattar, mańyzdysy maıtalman mamandar bar. Japonııadaǵy Sýkýba ýnıversıtetiniń professory Qýanysh Tastanbekova ǵylymnyń damýy mınıstrlikti ekige bólýge tirelip turmaǵanyn jetkizdi.
– Japonııada ǵylym men bilim salasy bir mınıstrlikke qaraıdy. Alaıda vedomstvo «Bilim», «Ǵylym», «Sport», «Mádenıet», «Tehnologııa» dep birneshe departamentke bólingen. Ár departamenttiń óz bıýdjeti, jaýapty sheneýnikteri, mamandary bar. Menińshe, bólý-bólmeý degen másele joq. Bul jerde negizgi nárse – «Ár salany basqaryp otyrǵandar óz isiniń sheberi, kásibı mamany ma? О́zi basqaryp otyrǵan salany damytýǵa bilimi men tájirıbesi jete me?» degen suraq. Biz Reseıdiń tájirıbesine súıenip «Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstrligi» retinde qaıta quraıyq, biraq óz salasynyń bilgiri bolmasa, ǵylym sol kúıinde qalady. Munda taǵy bir mańyzdy másele bar, Qazaqstanda bilim men ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi óte az. Ǵylymy men bilimi damyǵan, aldyńǵy qatarly elderde atalǵan salaǵa (ishki jalpy ónimniń paıyzyna shaqqanda) qarastyrylatyn qarajat Qazaqstandaǵy kórsetkishten 2-3 esege kóp. Al elimizdegi mańyzdy qos salaǵa bólingen qarajatty basqarý, baqylaý, ıgerý mehanızmderi – tıimsiz. Aqshanyń qaıda ketkenin biz bilmeımiz, sol salyqty tólep otyrǵan halyqtyń ózi habarsyz. Sondyqtan máselege osy qyrynan qaraý kerek, – deıdi professor.
Halyqaralyq deńgeıdegi sarapshynyń sózin bıolog-ǵalym, Fransııadaǵy Strasbýrg ýnıversıtetinde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵan Ásel Musabekova tolyqtyrdy. Onyń oıynsha, joǵary bilim men ǵylym salasyn orta bilim berý júıesinen bólek mınıstrliktiń jaýapkershiligine berý bir qaraǵanda durys kórinýi múmkin. Degenmen mektep pen ǵylym arasynda baılanys bolýy kerek. Al bul baǵyttaǵy jumysty júıeli júrgizý negizinen ǵylymı kommýnıkasııaǵa baılanysty. Buǵan mektep pen ǵalymdardy baılanystyratyn búkilhalyqtyq is-sharalar uıymdastyrý arqyly qol jetkizýge bolady.
– Eń basty másele, osyndaı ózgeris Qazaqstanda jumys isteı me, elge paıdaly bola ma? Osy suraqqa dáleldi jaýap bolýy tıis. Fransııada ýnıversıtetterdiń prezıdentteri, sondaı-aq iri ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń basshylary – ǵylymda úlken jetistikterge jetken adamdar. Men 2011 jylǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Jıýl Hoffmanmen jumys istedim, ol kóptegen jyl boıy iri ǵylymı agenttiktiń basshysy bolǵan. Sóıte tura J.Hoffman zertteý jumysyn eshqashan toqtatqan emes. Fransııadaǵy Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstri – áıgili áıel-ǵalym, genetık jáne molekýlıarlyq bıolog Frederık Vıdal. Al Qazaqstanda qalaı? Bizdiń elde ǵylymdy basqaratyn adamdardyń kópshiligi – tanymal ǵalym bolmaq túgili, qazirgi (jetekshi) ǵylymǵa qatysy joq jandar. Qazaqstanda kóptegen ǵalymnyń plagıat jasaǵany belgili boldy. Olardyń kóbi jalǵan ǵylym medaldary men dıplomdardy satyp alyp júr, ózin ózi joǵary dáıeksózdeý ındeksine ıe. Ǵylymdy damytýdy kózdesek, jańa mınıstrlik qurýdan buryn aldymen bilim men ǵylymǵa qatysty uıymdardy tutas tekserip, plagıat jasaǵan jáne jasandy dıplomdarǵa, medaldarǵa ıe bolǵan barlyq jalǵan ǵalymdy shyǵaryp tastaý kerek, – deıdi Á.Musabekova.
Jalǵan ǵalym demekshi, osyǵan deıin Bilim jáne ǵylym mınıstriniń dál osy joǵary bilim men ǵylym salasyna jaýapty orynbasary oǵan taǵylǵan plagıatqa qatysty aıyptan keıin qyzmetinen ketken edi. Al sol aıypty taqqan mınıstrliktiń burynǵy qyzmetkeri Anar Qaıyrbekova qazirgi mınıstr A.Aımaǵambetovtiń de 2009 jyly jazylyp, qorǵalǵan doktorlyq dıssertasııasyna 10 jyl ótkende (vıse-mınıstrge qatysty daýly oqıǵa kezinde) ózgeris engizilgenin óziniń faktilerimen kórsetti. Biraq mınıstr aıyptaýshyny sotqa bermedi. Osyǵan qaraǵanda, sarapshylardyń «bári de basshylyqqa, kásibı mamandardyń, shynymen de ǵylymdy biletin biliktilerdiń bolýyna baılanysty» degen sózinde jan bar sekildi. Aıtpaqshy, biz akademııalyq erkindik alǵan birneshe ýnıversıtettiń basshylaryna habarlastyq, alaıda jaryǵan jaýap ala almadyq. Oı erkindigi bolmasa, rektorlardyń basqaryp otyrǵan oqý ornyna akademııalyq erkindik alyp bergeni beker eken. Taǵy da sarapshylardyń tujyrymyna tereńdeı túsesiń.
P.S. Dúnıe júzi elderiniń ınnovasııalyq áleýetin anyqtaıtyn Global Innovation Index reıtıngi jyl saıyn jarııalanyp otyrady. Sol derekte Qazaqstan 77-orynda tur. Tizimdegi alǵashqy ondyqta boı kórsetken memleketterdiń ǵylymı-zertteýler men ázirlemelerge bólgen qarajatyn bizdikimen salystyrýǵa da kelmeıtinin kóremiz. Ǵylymnyń kúshi qanshalyqty qaýqarly ekenin túsingen elder oǵan bilimniń shyńy, sońy retinde emes, turaqty da tabysty ekonomıkanyń dińgegi dep qaraıdy. Sondyqtan da ǵylymǵa kóp kólemde qarjy quıady, óıtkeni munyń keleshekte eselep qaıtatyn ınvestısııa ekenin biledi. Osyndaıda bálkim elimizdegi ǵylymǵa degen memlekettik, ıdeologııalyq kózqarasty qaıta qaraý kerek shyǵar degen oıǵa kelesiz. Máselen, kórshi Reseı bıyl «Ǵylym men ınnovasııa jyly» dep jarııalady.
Al Qazaqstanda sondaı aýqymdy isti ilip áketetin, naqty nátıjege qol jetkize alatyn, bastysy balabaqsha men mekteptiń tolastamaıtyn túıtkilderinen mıy bos mınıstr kerek-aq.
