Qazaq eli dúnıege azattyǵyn pash etip, álemdik qoǵamdastyqqa tolyqqandy múshe bolǵaly, birligi men berekesin, tatýlyǵy men turaqtylyǵyn basty tuǵyry etip, táýelsiz memleket retinde derbes damýdyń dańǵylyna túskeli 22 jyl boldy. Táýelsiz Qazaqstan óziniń kezekti azattyq meıramyn jyldaǵy daǵdysynsha jarqyn kóńil, jasampaz isterimen jaıdary qalypta qarsy aldy. Alǵash azattyǵyn alǵan tusta Qazaq elin etnosaralyq, konfessııaaralyq arazdyqtyń oshaǵy bolady degen san sáýegeıdi sansyratyp, kerisinshe, tatýlyqtyń tal besigine aınalǵan jurttyń kúlli tabysynyń kilti – kemeńger basshysynyń keleli bastamalaryn barsha halyq bolyp qoldaýynda.
Ekinshi qazynamyz: El birligi. Biz týǵan elimizdi beıbitshiliktiń besigine aınaldyra bildik. Tynyshtyq arqyly turaqtylyq, tatýlyq arqyly tutastyq tórimizge ozdy.
N.Á.NAZARBAEV,
Táýelsizdik kúnine arnalǵan saltanatty
jıynda sóılegen sózden.
Qazaq eli dúnıege azattyǵyn pash etip, álemdik qoǵamdastyqqa tolyqqandy múshe bolǵaly, birligi men berekesin, tatýlyǵy men turaqtylyǵyn basty tuǵyry etip, táýelsiz memleket retinde derbes damýdyń dańǵylyna túskeli 22 jyl boldy. Táýelsiz Qazaqstan óziniń kezekti azattyq meıramyn jyldaǵy daǵdysynsha jarqyn kóńil, jasampaz isterimen jaıdary qalypta qarsy aldy. Alǵash azattyǵyn alǵan tusta Qazaq elin etnosaralyq, konfessııaaralyq arazdyqtyń oshaǵy bolady degen san sáýegeıdi sansyratyp, kerisinshe, tatýlyqtyń tal besigine aınalǵan jurttyń kúlli tabysynyń kilti – kemeńger basshysynyń keleli bastamalaryn barsha halyq bolyp qoldaýynda.
El táýelsizdiginiń 22 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýelsizdiktiń tartýy retinde elimizdiń jeti qazynasyna aınalǵan basty qundylyqtarymyzdy atap kórsetti. Oı-tolǵaý osy qazynalarymyzdyń ekinshisi, ıaǵnı birinshi qazyna – Máńgilik Eldiń myzǵymas irgetasy – El birligi qaǵıdasyna toqtalyp, onyń mańyzyn asha túsýdi kózdeıdi.
Elbasy aıtqandaı, Táýelsizdik – táýekeli jetkenderdiń ǵana peshenesine jazylatyn baq. Azattyq bizge ǵaıyptan buıyryp, aspannan túse salǵan joq. Ol babalardyń qanymen, analardyń jasymen sýarylǵan san ǵasyrlyq kúres arqyly keldi. Altaı men Atyraýdyń, Arqa men Alataýdyń arasyndaǵy altyn eldiń jylnamasy – azattyq úshin arpalystyń aıqyn kýási. Uly babalarymyz altyn taqqa minip, aıdarynan jel esken sátter de, bodandyq qamytyn kıip, basyna bult úıirilgen kezeńder de bolǵan. Qaı zamanda da halqymyz azattyq rýhyn alasartpaı, júreginiń tórinde saqtaı bildi. Táýelsizdik eń uly qundylyq retinde ǵasyrlar boıy halyqpen birge jasasyp keldi. Endeshe, Qazaqstannyń táýelsizdigi – qazaq halqyna, onyń memlekettiligine, tili men mádenıetine baılanysty tarıhı ádilettiliktiń saltanat qurýy.
Prezıdenttiń bastamalaryn qoldaýshy da, ony jasampazdyqpen júzege asyrýshy da – halyq. Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen beri qarapaıym qazaqstandyqtar Elbasynyń tiregi bolyp keledi. Onyń álemge tanymal alyp tulǵaǵa aınalýynyń bir qyry onyń týǵan halqynyń qapysyz qoldaýyna ıe bolýynyń nátıjesi desek, tıisinshe eldiń búgingi shat-shadyman, berekeli tirligi birtýar ulynyń halqyna degen shynaıy qamqorlyǵynyń, eli úshin etken ólsheýsiz eńbeginiń arqasy. Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń: «Sadaǵań keteıin, aınalaıyn halqym! Seniń múddeń jolynda boıdaǵy qýat, oıdaǵy nárdiń bárin sarp etýge beıilmin», degen sózderi Elbasynyń eline degen rııasyz perzenttik peıiliniń kórinisi. Eń bastysy, bul peıil árdaıym naqty ispen órilip, eren tulǵaly Elbasy eki tizgin, bir shylbyrdy ózine senip tapsyrǵan elin asqar asýlarǵa bastaýda.
Saltanatty jıynda Elbasy atap ótken táýelsizdiktiń taǵy bir tartýy, qaıtalasaq artyqtyǵy joq, qundy qazynasy – El birligi. Taǵdyrdyń jazýymen ótken ǵasyrda san túrli ulys ókilderiniń mekenine aınalǵan qazaq jerin talaı sáýegeı etnosaralyq arazdyq pen qaqtyǵystardyń oshaǵyna balaǵany kúni keshe ǵana bolatyn. Sol kezde Memleket basshysy: «Kóp ulttylyq – bizdiń kemshiligimiz emes, artyqshylyǵymyz», degen edi. Búginde álemniń eń damyǵan azýly elderiniń ózderi Qazaqstannyń etnosaralyq qatynas saıasatyn muqııat zerttep, ózderine úlgi etýge umtylyp otyrǵany aıtýǵa bolatyn naqty fakt.
Qazaqstandaǵy barlyq etnostyq toptar el ıesi – qazaq halqynyń mańyna shoǵyrlanyp, «Bir el – bir taǵdyr» qaǵıdasyna uıydy. Olar tynyshtyq arqyly turaqtylyqqa, tatýlyq arqyly tutastyqqa qol jetkize otyryp, tegi bólek bolǵanymen tilegi bir, qany bólek bolǵanymen jany bir tutas halyqqa aınaldy. Elbasynyń sózimen aıtqanda, «kez kelgen memlekettiń mereıi – myǵymdyǵynda, myǵymdyǵy – tatýlyǵynda» ekenin bek túsindi. Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen qurylǵan qoǵamdyq kelisimniń biregeı tetigi – Qazaqstan halqy Assambleıasy órkenıetter únqatysýynyń teńdesi joq eýrazııalyq úlgisine aınaldy. Ol – búginde konstıtýsııalyq mártebesi bar, ishki saıası múddelerden joǵary turatyn jalpyhalyqtyq kelisim ınstıtýty. Assambleıa jumysynyń aýqymyn tek osy jyldyń ózinde elimizdiń 3,5 mıllıon turǵyny qamtylǵan 10 myńnan astam respýblıkalyq jáne aımaqtyq shara ótkizip, myzǵymas birlikti jarasymdy tirliktiń ózegi etýge úles qosýynan baǵamdaýǵa bolady.
Elimizdiń shyn mánindegi ómir saltyna aınalǵan qoǵamdyq kelisim men el birligi Qazaqstan halqyn jańa ǵasyrda jańa belesterge bastaıtyn «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń da basty ózegi. Tarıhı qujatta elimizdiń etnosaralyq qatynas salasyndaǵy alys bolashaqqa baǵyttalǵan strategııalyq baǵyty aıqyndalyp berildi. Qazaqstan 2050 jyly odan keıingi uly maqsattarǵa da qazirgideı bir baǵdarmen aıaq basatyn, judyryqtaı jumylǵan, úlgili ulttyq memleket bolady. Al qoǵamdyq kelisim halyq pen memlekettiń, azamattyq qoǵam ınstıtýttary men saıası partııalardyń, dinı konfessııalardyń birtutas ómirlik qaǵıdasy ári Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamynyń qalypty sıpaty bolyp qala beredi. Eshkimdi basyndyrmaý da mańyzdy, eshkimdi ashyndyrmaý da mańyzdy ekenin árbir azamaty túsinetin qoǵamnyń árdaıym aldy ashyq, mańdaıy jazyq. Osynaý uly maqsattardyń aıasynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń mereıtoılyq 20-sessııasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy»: bir memleket – bir halyq – bir taǵdyr» degen taqyrypta ótýi zańdylyq. Qoǵam damyp, bıik maqsattarǵa umtylǵan saıyn El birligi qaǵıdasynyń ózektiligi arta túspek. Sol sebepti de Elbasy: «HHI ǵasyrda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń mıssııasy tarylmaıdy, kerisinshe, keńeıe túsedi», dep aıryqsha atap ótti.
Mereıtoılyq sessııada Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ǵana emes, barsha halyqtyń aldynda turǵan ıdeologııalyq mindetterdi aıqyndap berdi. Bul turǵydaǵy basty maqsattardyń biri – el birligi úrdisindegi qazaq halqynyń rólin arttyryp, ony barlyq etnostyq jáne áleýmettik toptardy uıystyratyn qýatty ıadroǵa aınaldyrý. Bul úrdis óz boıyna birlikti, sabyr-salıqalylyq pen patrıottyqty negiz etedi.
Ultymyzdy uly maqsattarǵa uıytatyn taǵy bir tetik – Qazaqstannyń til salasyndaǵy saıasaty. Qazaq tili – qaı ulttyń ókili ekenine qaramastan, Qazaqstandy meken etken barsha halyqty biriktiretin qudiret. Qazaq elin ózimniń Otanym dep tanıtyn árbir azamat memlekettik tildi bilý qasıetti paryzy ekenin jan júregimen sezinýi qajettigin uǵyndyrý jolynda da Assambleıa tynymsyz eńbek etýde. Strategııada Elbasy atap ótkendeı, 2025 jylǵa qaraı memlekettik til qoǵam ómiriniń barlyq salasynda ústemdikke ıe bolyp, kez kelgen ortanyń basty qatynas tiline aınalýy úshin Assambleıa janyndaǵy «Tildaryn» jáne «Lıngva» til ortalyqtary men etnomádenı birlestikter jemisti jumys isteýde. Búgingi tańda qazaq tilin jedeldetip oqytýdyń tıimdi ádistemesi – «Tildaryn» boıynsha A1 jáne A2 deńgeıine arnalǵan eki oqý-ádistemelik keshen ázirlenip, shyǵaryldy. Bul ádistememen bıyl 23 kýrs jáne 12 semınar uıymdastyrylyp, onda 1314 tyńdaýshy oqyp shyqty.
Assambleıa jumysynyń eń basty qyrlarynyń biri – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń rýhanı ózegi bolyp tabylatyn Jańa qazaqstandyq patrıotızm. Patrıotızmge jańa qazaqstandyq dep sıpattama berilýiniń ózi Qazaqstan halqynyń jańa ǵasyrda jańa bıikterge umtylýyna jańa rýhanı serpilis berý kerektiginen týyndaǵan izgi qadam. Bul basymdyqtyń strategııada kórinis tapqan basqa baǵyttardyń túıini retinde bólekshe atalýynyń da ózindik máni bar. Sebebi, Jańa qazaqstandyq patrıotızm – táý eter táýelsizdigimizdi nyǵaıtyp, ortaq Otanymyzdy damyta túsýdiń negizgi tuǵyry.
Adam janynyń eń názik eki qylynyń birinshisi onyń ulttyq bolmysy desek, ekinshisi, árıne, dinı senimi. Qazaqstan zaıyrly memleket, elimizde dinı senim bostandyǵyna Ata Zańmen kepildik berilgen. Násiline, ultyna, dinı nanymyna nemese basqa da jaǵdaıǵa baılanysty eshkimdi kemsitýge bolmaıdy. Sonymen birge, dinniń ústemdigine de, dindi mansuqtaýǵa da jol berilmeıdi. Din salasyndaǵy memlekettik saıasat konfessııaaralyq sabyr-salıqalylyq pen tatýlyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Bul salada da elimiz zor jetistikke jetti. Qazaqstan basshysynyń eshkimmen salystyrýǵa kelmeıtin mámilegerlik qabiletin, dinaralyq túsinistikti ornatýdaǵy teńdessiz tájirıbesin kúlli álemniń moıyndaǵanyn ár joly qatysýshylarynyń sany eselep óse túsken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderine dúnıeniń túkpir-túkpirinen keletin mártebeli meımandardyń sapalyq quramyna qarap-aq baǵamdaýǵa bolady.
Elbasynyń el birligin nyǵaıtý jolyndaǵy tájirıbesi búginde talaıǵa oı salyp otyr. Qazaqstannyń bastamasymen BUU qabyrǵasynda qolǵa alynǵan mádenıetter úndestiginiń halyqaralyq onjyldyǵynyń aıasynda bıyl etnosaralyq jarasym men qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq modeliniń betashary jasaldy. Nursultan Nazarbaevtyń qoǵamdyq kelisim modeli Birikken Ulttar Uıymynda, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Kopengagende, Varshavada, Venada, Jenevada jáne Nıý-Iorkte ótken iri halyqaralyq forýmdarynda tanystyryldy. Bul model EQYU-nyń Ulttyq azshylyqtar isteri jónindegi Bas komıssary jumysynyń basty baǵyttarynyń birine aınaldy. Tuńǵysh Prezıdent kúnine oraılastyrylyp, beıbitshilik jáne kelisim taqyryptarynda ótken halyqaralyq konferensııa bul saladaǵy Elbasynyń tulǵalyq kelbetin jáne atalǵan taqyrypqa degen álemdik nazardyń aýqymyn aıshyqtaı tústi. Sońǵy jyldary Qazaqstan halqy Assambleıasynyń etnosaralyq jáne dinaralyq tatýlyq salasyndaǵy tájirıbesin zertteý úshin 15 memleketten, atap aıtqanda, Bolgarııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa, Ispanııa, Italııa, Qytaı, Malaızııa, AQSh, Reseı, Túrkııa, Ýkraına, Armenııa sııaqty elderden 60-tan astam ótinishtiń túsýi Qazaqstannyń ulttyq ómir salty – qoǵamdyq kelisimniń halyqaralyq kún tártibinen nyq oryn alǵanyna aıǵaq bolsa kerek.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń atynan halyq qalaýlysy atanǵan azamattar da jemisti eńbek etýde. Halyq ókili mindetin abyroımen atqarý, Assambleıanyń mereıtoılyq 20-sessııasy men ǵylymı-saraptamalyq keńes otyrysynyń sheshimderin oryndaý maqsatynda Assambleıanyń Parlamenttegi ókilderi talqylanyp jatqan zań jobalaryna 1100-den astam ózgerister men tolyqtyrýlar engizdi, 26 derbes, 144 ortaq depýtattyq saýal joldady. Qarapaıym azamattardan kelip túsken 700-den astam hat quzyrly organdarǵa tabystaldy. Assambleıa depýtattary «Nur Otan» partııasynyń kezekten tys XV seziniń sheshimimen «Birlik» baǵytyndaǵy sarapshylar tobynyń belsendi músheleri atandy.
El birligi men qoǵamdyq kelisim máselesi otandyq bilim jáne ǵylym keńistigine de keńinen jol tartty. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Ortalyq Azııada tuńǵysh ret IýNESKO-nyń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq toleranttylyq kafedrasy ashyldy. Odan sál burynyraq osy oqý ornynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kafedrasy ashylyp, aıtýly bilim oshaǵymen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıylǵan bolatyn. Bul – jas urpaqtyń el birligi uǵymyna ǵylymı turǵydan boılap, etnosaralyq qatynastar salasynda bilikti mamandar daıarlaýǵa septigin tıgizetin aıtýly qadam.
Assambleıa qyzmetiniń jańa qyry – jalpyhalyqtyq ókildik mıssııasy onyń kóterer júgi men jaýapkershiligin arttyra túsýde. Ol Assambleıany saıası júıeniń senimdi ózegi ǵana emes, memlekettik basqarýǵa azamattardyń atsalysýyn qamtamasyz etetin ashyq únqatysý alańyna aınaldyrady. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2020 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasyn júzege asyrýǵa arnalǵan is-sharalar jospary osynyń aıqyn dáleli. Tujyrymdamany júzege asyrý úshin Elbasy memlekettiń etnosaralyq qatynas salasyndaǵy saıasatyn jetildirip, Assambleıa ınstıtýtyn nyǵaıta túsý jóninde naqty tapsyrmalar berdi. Qazir ol tapsyrmalar júzege asyrylýda.
Prezıdent Assambleıanyń aımaqtyq qurylymdaryn barynsha jandandyryp, damyta túsý jaıyna basa nazar aýdaryp, bul baǵytta arnaıy aımaqtyq tujyrymdamalar daıyndaý qajettiligin aıtqan bolatyn. Tıisinshe, Almaty, Astana qalalarynda, barlyq oblystarda Qazaqstan halqy Assambleıasyn damytý tujyrymdamalary ázirlendi.
Memleket basshysy etnomádenı birlestikter men azamattyq qoǵamdy, memleket pen barsha halyqty ortaq maqsattar jolynda jemisti jumys isteýge jumyldyratyn Dostyq úılerin damytýdyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn ázirleýdi de júktedi. Nursultan Nazarbaev: «Dostyq úıleri Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynda bolýy tıis. Bul ońaı sharýa emes, qosymsha qarajat ta talap etiledi. Alaıda, ol aınalyp ótýge bolmaıtyn qajettilik. Beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa qansha qarajat jumsalsa da artyqtyq etpeıdi», dedi. Qazirgi tańda elimizdegi Dostyq úıleri jemisti qyzmet etýde. Olardyń jumys tájirıbeleri barlyq etnomádenı birlestikterdiń basyn qosatyn tıimdi amalǵa aınalǵanyn kórsetti. Búgingi tańda, Astana qalasy men birqatar oblys ortalyqtarynda Dostyq úılerin salý máselesi aıryqsha baqylaýǵa alyndy. Aqmola oblysynda jańa mamandandyrylǵan Dostyq úıi aldaǵy kóktemde paıdalanýǵa beriledi. Assambleıa janyndaǵy Dostyq úılerin aımaqtardaǵy qoǵamdyq kelisim men áleýmettik bastamalardyń ortalyǵy etý úshin olardyń qyzmetiniń tıimdiligin arttyra túsýdi kózdeıtin Dostyq úıleri dırektorlarynyń respýblıkalyq ádistemelik keńesi quryldy. Aımaqtardaǵy túrli áleýmettik kúshter men ınstıtýttardy biriktirip, áleýmettik túıtkilderdiń túıinin birge tarqatýdyń ortaq joldaryn izdeıtin qoǵamdyq kelisim keńesteriniń qurylýy da mańyzdy qadam.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumys tıimdiligin arttyryp, qoǵamdyq kelisim men ulttyq birlik ıdeıasyn árbir azamattyń sanasyna nyq ornyqtyrýdyń taǵy bir tetigi – buqaralyq aqparat quraldary. Qarasha aıynda ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń tuńǵysh halyqaralyq medıa-forýmyna 20-dan astam memleket qatyssa, bul – qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisine álemdik aqparat keńistiginiń qanshalyqty qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn tanytqan aıtýly shara. Bul baǵytta arnaıy jumys isteıtin Jýrnalıster klýby da óziniń tıimdiligin kórsetti. Assambleıanyń qyzmeti bıyl 183 buqaralyq aqparat quraldarynyń betterinen kórinis tapty. Respýblıkalyq jáne etnostyq aqparat quraldarynda etnosaralyq kelisim taqyrybyn nasıhattaıtyn 1100-ge jýyq materıal jaryq kórdi. Onyń ishinde baspasóz betterinde 368 maqala, aqparat agenttikterinde 266 keńeıtilgen aqparat, telearnalarda 456 taqyryptyq saraptamalyq baǵdarlama men keńeıtilgen beınematerıal shyqty. «Teńiz tamshydan quralady» deıdi qazaq. Assambleıa músheleriniń, el birligi taqyrybyna qalam tartqan árbir jýrnalıstiń eńbegi azamattarǵa oı salyp, eń basty baılyǵymyz – qoǵamdyq kelisimniń el ómirindegi teńdessiz rólin sezinýine tıtimdeı bolsa da úles qossa, eńbektiń esh bolmaǵany.
Ǵasyrlar boıǵy toqtaýsyz kúreske qaramastan, Táýelsizdik bir-aq kúnde beriledi. Ol kún biz úshin 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda týdy. Odan keıingi árbir kúnimiz eń qasıetti qundylyǵymyz – Táýelsizdigimizdi saqtap qalý úshin, ony nyǵaıta túsý maqsatynda ótip keledi. Halqymyzdyń birtýar tulǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev azat elge aınaldyrǵan Qazaq memleketi kemeńger basshysynyń tizgin ustaýymen kemel keleshekke bet alyp barady. Elbasy aıtqandaı, «qazirgi býynnyń mańdaıyna táýelsizdiktiń týyn tigý baqyty men ony nyǵaıtyp, baıandy etý mindeti qatar jazyldy». Endeshe, baqytqa masaımaı, mindetti abyroımen atqarý – árbir azamattyń qasıetti paryzy. Ol paryz tek eldiń birligin barsha tirligimizdiń tutqasy ete bilsek qana óteledi. Ádette biz «jerimiz keń-baıtaq bolǵanymen, halqymyzdyń sany az» dep jatamyz. Biraq, az bolǵanmen saz bolý, bilimdi de bilikti, tatý da turaqty qoǵam qurý qolymyzdan keletinin ózimizge de, ózgege de dáleldeı aldyq. Táýelsizdik jolyndaǵy máńgilik kúreste osy qaǵıda árbir azamattyń jadynda nyq oryn alary sózsiz.
Eraly TOǴJANOV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń
orynbasary – Qazaqstan Respýblıkasynyń
Prezıdenti Ákimshiliginiń Hatshylyq meńgerýshisi.
