Jyl saıyn aıtylyp júrgen máseleni bıyl da jasyryp qalý múmkin bolmady: daǵdarysqa qarsy jospar jáne onyń aıqyn maqsattary jetkilikti qarapaıym ári túsinikti bolatyn. О́kinishke qaraı, birqatar aımaqta qarjyny únemdeýge arnalǵan bastamalardyń jalǵasy jańa jyldyń atrıbýttaryna mıllıondap qarjy bólýmen túıindelgenin aqparat quraldary jazdy. Bıýdjet ıgerilmeı, qarjy ońdy-soldy jumsalatyn «jeltoqsan sındromy» 2020 jyly da baıqaldy. Keıbir óńirlerde ebedeısiz eskertkishter ornatylyp, keıbir lottarda qarapaıym qalamsap baǵasy bastapqy qunynan qymbattap ketti. Qysqasy, artyq shyǵynǵa jol bermeý úshin aqshany ekonomıkaǵa baǵyttaýdyń tetikterin qarastyrý kerek. Talaıdan beri aıtylyp kele jatqan eskertpe bul joly da qaperge alynbady. 2020 jyldyń bıýdjetine 39 túzetý engizildi. 3 túzetý zań jobasynyń mátinine, 36 túzetý respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵys bóligine qatysty boldy. Bir sózben aıtqanda, Ulttyq qordan 4 trln 770 mlrd teńge alynyp, keıbir baǵyttarǵa jumsalatyn qarjy qysqardy.
Árıne, bıýdjettiń ár tıynyna deıin tolyq ıgerý múmkin emes, bul óte qıyn sharýa. Alaıda, daǵdarys kezinde bıýdjet qarjysyn meılinshe ıgerý – basty mindet. 5-10 mlrd emes, 122 mlrd teńgeniń ıgerilmeı qalýy aqylǵa syımaıtyn shyndyq.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
2003-2012 jyldary Esep komıtetin basqarǵan Omarhan О́ksikbaev Qazaqstanda bıýdjetten bólingen qarjyny ıgerýdiń naqty tetikteri qalyptaspady dep ókpeleýdiń qajeti joǵyn aıtady. Jyldyń basynda qarjy bólingen kezde qarjy naqpa-naq eseptelip, mınıstrler men ákimder ár teńgeniń qajetti baǵyttarǵa baǵyttalǵanyn dáleldep esep beredi.
O.О́ksikbaev aıtyp ótkendeı, elde bıýdjettiń atqarylý qyzmetin qadaǵalaıtyn arnaıy zań bar. Ol zańda bıýdjet qarjysyn qalaı jáne qandaı maqsatta jumsaý kerektigi anyq kórsetilgen. Utymdy jumsaý úshin tenderdi keshiktirmeı ótkizý, qarjyny kópke sozbaı bólý kerektigi aıqyn jazylǵan. Másele bıýdjettik tapsyrys beretin tulǵalardyń jaýapkershiligine, tapsyrystyń tııanaqtylyǵyna baılanysty. Eger jaýapkershilik jaǵyn tııanaqtasaq, tolyqqandy bolmasa da belgili bir deńgeıde nátıjege jetýge bolar edi. Bıýdjetke baılanysty qoldanysta júrgen zańdardyń ózinde tapsyrys berýshi tulǵalardyń jaýapkershiligin aıqyndaıtyn tetikter joq. O.О́ksikbaevtyń pikirinshe, qarjyny ıgerýge tejeý salyp turǵan jalǵyz faktor osy.
Negizgi ólshem tıimdi jumsaý bolýy kerek
2018 jyldyń orta sheninde sol kezdegi Qarjy mınıstri Baqyt Sultanovtyń «bıýdjet qarjysyn ıgermegen ortalyq memlekettik organdar, mınıstrlerdiń orynbasarlary jáne komıtet tóraǵalary deńgeıindegi laýazymdy tulǵalar jaýapkershilikke tartylsyn» degen usynysy anda-sanda qalǵyp ketetin Úkimetti shyrt uıqysynan oıatqanyn áli umytqan joqpyz. O.О́ksikbaev osy tusta, mınıstrler men ákimderge bıýdjettiń ıgerilmeı jatqanyn aldyn ala habarlaýǵa múmkindik berilgenin eske salyp ótti. 2020 jyldyń qarasha aıynda keıbir mınıstrlikter ıgere almaıtyn qarjy kólemi týraly ashyp aıtty. Biraq jyldyń basynda ıgerilmegen aqsha eselenip shyǵa keledi. Munyń sebebi – jaýapkershiliktiń kemshindiginde. Jyldyń basynda bıýdjet naqtylanar kezde keıbir mınıstrler salmaǵyn salyp nemese óz salalary boıynsha qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalardy arqalanyp, «túıe surap, bıe alyp» ketedi. Al jyldyń sońynda esep berer kezde qarjy múldem qatysy joq basqa salalarǵa aýysyp ketedi.
Al táýelsiz sarapshylar bolsa bıýdjettik baǵdarlamalardyń ıgerilmeýine naqty jaýap beretin tulǵalar bolmaǵan soń, onyń tıimdiligine memlekettik deńgeıde mán berilmeıtinin aıtady. Keler jylǵy qazynadan aqsha bólýdiń negizgi ólshemi ótken jyly bólingen qarjynyń qalaı ıgerilgenine qarap ólshenedi degen qatyp qalǵan qaǵıda bar. Jyldyń basynda ótken jyldyń bıýdjetin ıgergen mınıstrlikterge basymdyq beriledi. Sondyqtan birinshi kezekte bólingen qarjynyń jumsalýyna emes, tıimdilikke baǵa berý úrdisin qalyptastyrý kerek degen pikirdi O.О́ksikbaev ta qoldaıdy.
– Bıýdjetten bólingen qarajattyń maqsatyna saı jáne ýaqtyly ıgerilýi ekonomıkalyq damýǵa yqpal etedi. Qarajatty durys paıdalanýǵa jaýapty adamdardyń attary atalyp, jaýapkershilik kúsheıtilgeni jón, – deıdi ol.
Sarapshylar bıýdjettiń oryndalýy josparlaýdan bastalatynyn aıtady. Buryn sanaýly mamandar ǵana bıýdjettiń qurylýy men oryndalýyna qyzyǵa qaraıtyn. Qazir karantın kezinde Ulttyq qordyń mańyzy, bıýdjettiń qurylýy, bólinýi, tıimdi jumsalý, kásipkerlikti qoldaý, bıznes júrgizý isterine nazar aýdaryp jatqandar kúrt ósti. Muny Úkimet kórip-bilip otyr.
Al sarapshylar 1 jyldyq bıýdjetke qaıta oralatyn kez kelgenin osyǵan deıin de aıtyp qalatyn. Dál qazirgideı, pandemııa qos ókpeden qysyp, munaıdyń dáýreni taıǵan ýaqytta bul júıe bizge qajet-aq.
Halyqaralyq reıtıngti baǵalaý agenttikteri aldaǵy birer jylda birqatar elderdiń ekonomıkalyq jaǵdaıy aýyrlaı túsetinin aıtyp otyr. Biraz ýaqytqa deıin daǵdarys qursaýynda qalatyn elderdiń qatarynda Qazaqstan da bar. Sondyqtan ekonomıster bıylǵy bıýdjetti anyqtap alý prosesi pandemııanyń qatal synaǵynan sabaq alýǵa jáne bizge tıimdi strategııany taǵy da bir aıqyndap alýǵa múmkindik beretinin aıtyp otyr.
Sarapshy Aıdarhan Qusaıynov aıtqandaı, memlekettik josparlaý men boljaýdyń dáldigi jáne teńgerimdi bıýdjet búginde sonshalyqty mańyzdy emes. Dál qazir mańyzdysy – memlekettik shyǵystardyń dáldigi. Bıýdjet qarjysynyń durys ıgerilýine osy faktor ǵana áser etedi.
– Daǵdarys pen týrbýlentti kezeńde, ekonomıkada belgisizdik kúsheıgen tusta bıznes pen azamattardyń bolashaǵy kúńgirt bolyp, syn-qaterler kúsheıedi. Bıýdjet pen shyǵyndarǵa qatysty senimsizdik birneshe esege artyp, ekonomıkadaǵy problemalardy kúsheıtedi. Bıýdjet shyǵystarynyń turaqtylyǵy men boljamnyń durystyǵy óte mańyzdy, bul qarjyny tıimdi ıgerýdiń platformasy, – deıdi A.Qusaıynov.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń 1 jyl ishinde bıýdjetke qaıta-qaıta túzetý engize berýi belgisizdik pen senimsizdik sındromyn kúsheıtip jiberedi.
O.О́ksikbaev «1 jyldyq bıýdjettiń tıimdiligi» týraly pikirdi ishinara bolsa da qoldaıtynyn aıtyp ótti. Tıimdiligi – ony tez ıgerýge bolady. Memlekettik deńgeıdegi nemese memlekettik organdar men jekemenshik sýbektiler arasyndaǵy kelisimsharttardyń kóbi qysqa merzimge, ıaǵnı 1 jylǵa jasalady.
Qarjy daǵdarysynyń daýasy – jedel sheshim
Munaıdyń baǵasy bir ósedi, bir túsedi. Qazir de máz emes. Bıýdjettiń kiris bóliginde de aıtarlyqtaı ózgeris bar. Qazyna qarjysy jyl saıyn naqtylanyp, onyń parametrleri bir jylǵa bekitiledi de, qalǵanyn halyq qalaýlylary tek ındıkatıvtik, ıaǵnı úlgi nobaıy túrinde qabyldaıdy. Keler jyldyń bıýdjeti bir-birine sáıkes kelmeı, keıbir baǵdarlamalardyń oryndalýyna qatysty kútpegen jaısyz jaǵdaılar oryn alyp jatady. Jalpy, álemdik ekonomıkanyń qubylyp turǵanyn eskersek, bizge bir jyldyq bıýdjet jobasyn qaıta qarastyrý, qandaı da bir jaǵdaıdyń aldyn alý saqtyq úshin kerek.
– Biraq bes jyldyq nemese úsh jyldyq jospardyń kúni ótti degendi bildirmeıdi. Qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarysty eńsergennen keıin biz uzaq josparlaýǵa qaıta oralatyn bolamyz. Uzaq merzimdi josparlaý strategııalyq baǵdarlamalardy oryndaýǵa múmkindik beredi, – deıdi O.О́ksikbaev.
Mysaly, Reseı úkimetiniń ekonomıkalyq blogy 2017 jyldan bastap úsh jyldyq bıýdjetten bólek, qosalqy bir jyldyq bıýdjet jobasyn daıyndaýǵa kiriskeni belgili. Sebebi kórshi eldiń bıýdjetiniń de negizgi donory – shıkizat. Sondyqtan qosalqy bıýdjet jobasy jyldyń basyndaǵy artyq-aýys baǵa ózge salaǵa shyǵyn keltirmeı túzetý engizýge múmkindik beredi eken.
Kóktemgi qatań lokdaýn, munaı baǵasynyń turaqsyzdyǵy, teńgeniń qubylmalylyǵy, jyl sońyna qaraı ınflıasııanyń yryqqa kónbeı, azyq-túlik baǵasynyń qymbattaýy, el bıýdjetiniń birneshe mıllıard teńgeden aıyrylýy ekonomıkalyq ahýaldyń qaı deńgeıde ekeninen habar beredi. Qarjyger Erlan Ibragım de qosalqy bir jyldyq bıýdjet jobasyna basymdyq berýdiń kezi kelgenin aıtady. Bul faktor qarjygerdiń paıymdaýynsha, Úkimetke tereńirek jumys isteýge jáne túzetýlerdi der kezinde qaraýǵa jáne jan-jaǵymyzdaǵy elderdiń jaǵdaıymen úılestirýge múmkindik beredi. Bıýdjetti bir jylǵa josparlaý aldaǵy ýaqytta tıimdi bola bermeıtinin alǵa tartqan sarapshy Parlamentke úsh jyldyq bıýdjetti qabyldap, arqany keńge salyp júretin kún ótkenin qaperge salyp ótti. Parlament ýaqyttyń tamyryn basyp, saǵat tilindeı kúndiz-túni sartyldap jumys istep, ıgerilmegen qarjynyń artynda kimder turǵanyn memlekettik deńgeıde naqtylap alýy tıis. Pandemııa álemdik ekonomıkanyń baǵytyn 180 gradýsqa buryp jiberdi. Bizdi alda múlde jańa ekonomıkalyq saıasat kútip tur.
– Máselen, munaıdyń baǵasy bir ósedi, bir túsedi. Qazir túsip ketti. Bul arada aıtý kerek, úsh jylǵa belgilengen oblystarǵa beriletin sýbvensııa ǵana ózgermeıdi. Al Ulttyq qordan alynatyn transfert ózgeredi. Birjyldyq bıýdjet Esep komıtetine de teksergen kezde ońaıǵa tıedi, – deıdi E.Ibragım.
Bıýdjet qarjysynyń ıgerilmeýi – el ekonomıkasyna qajetti qarjylyq júıeniń syr bergendigi ǵana emes, memlekettik qurylymdardyń betimen ketýimen para-par jaıt.
Carapshy Maǵbat Spanovtyń paıymdaýynsha, elimizde bıýdjettiń oryndalýyn baqylaý tym kesh qolǵa alynady.
– Bıýdjetke engizilip otyrǵan baǵdarlamalarǵa jaýapty ákimshilikter ózderiniń osy úshin jaýapty ekendikterin sezinbeıdi, sebebi ol zańdyq deńgeıde bekitilmegen. Iаǵnı oıyńa kelgen baǵdarlamany engiz, júzege aspaı jatsa, sen jaýap bermeısiń degen sóz. Nátıjesinde, bıýdjetti qurý kezinde esh negizsiz tym joǵary shyǵyndar josparǵa engizilip, burynǵy bıýdjettik baǵdarlamalardyń oryndalý nátıjeleri, baqylaýshy organdardyń osynyń aldyndaǵy bıýdjetterdi tekserý kezindegi syndary esepke alynbaıdy. Normalar men normatıvter saqtalmaıdy. Bıýdjet baǵdarlamalaryna basqarýshy sheneýnikterdiń esh negizsiz birdeńelerdi tyqpalaı berýi búgingi kadr daǵdarysynyń aıqyn kórinisi dep bilemin, – deıdi sarapshy.
Bólingen qarjynyń ıgerilmeı qalǵany barlyq nysandar salynyp, joldar tóselip, áleýmettik jaǵdaı tolyq jasalyp qoıdy degendi bildirmeıdi, árıne. Qarjyger Beısenbek Zııabekovpen áńgime barysynda bıýdjettik josparlaý boıynsha ókiletti organdar bıýdjetke engizilgen málimetterdiń rastyǵyn teksere almaıtynyn bildik. Iаǵnı olardyń ondaı ókilettigi joq. Munyń respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarjyny transfertterdiń jergilikti atqarýshy organdarynyń ıgere almaı qoıa salýyna tolyq múmkindik beretini ózinen-ózi túsinikti. Mundaı prosedýralar, árıne, uzaq ýaqyt pen shyǵyndy talap etetini belgili. Nátıjesinde, jaýapkershilik te ekige bólinip, «sen salar da, men salar, atqa jemdi kim salar» degenniń naq ózi bolyp shyǵa keledi. Onyń ústine qarjy da ýaqytynan kesh túsedi.
B.Zııabekov aıtqandaı, kezinde respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýyn baqylaý jónindegi Esep komıteti tarapynan mundaı aqtańdaqtar birneshe ret aıtylǵan-dy. Biraq kemshilikterdi joıýǵa qulshynys baıqalmady. Sondyqtan da bolar, bıýdjet qarjysynyń ıgerilmeýi jáne bul jaǵdaıdyń jyl saıyn qaıtalanýy bireýler úshin kerek te bolar degen oıǵa eriksiz berilesiz.
ALMATY
