Osy paryzymyzdy atqarýǵa kelgende tym salǵyrtpyz. Ásirese durys tamaqtanýǵa degen jaýapkershiligimiz tómen.
«As – adamnyń arqaýy» deıtin atam qazaq kóptegen aýrý-syrqaý adamǵa durys tamaqtanbaýdan jabysatynyn ekibastan jaqsy bilgen. Sondyqtan da «aýrý – astan» dep bilgirlikpen dál aıtqan. Muny medısına ǵylymy da qýattaıdy.
Qudaıǵa shúkir, qazir «ne ishemin, ne jeımin?» deıtin zaman emes. Aqshań bolsa, dúkenge nemese tamaqtaný oryndaryna bar da qalaǵanyńdy satyp alyp, óńeshińnen ótkize ber. О́z qalaýyń. Eshkim «munyń ne?» demeıdi. Tek osyndaıda adamǵa az-kem talǵam, kirpııazdyq, asqazanǵa degen aıaýshylyq kerek-aq. Biraq, ókinishke qaraı, syrty jyltyr, túrli zııandy hımıkattardyń qosyndylarymen dámi keltirilgendikten, kómeıge jaǵymdy tıetin, biraq jasyq, qunarsyz, eń jamany – densaýlyqqa zııandy as-sýdyń aldynda osaldyq tanytyp, qý qulqynnyń degeninen shyǵa almaı, sonyń qalaýyna moıynsunyp kete baramyz. Osylaısha, álsizdik tanytýymyzdyń zardabyn barynsha tartyp júrmiz.
Búginde qoǵamymyzda talǵamsyz iship-jeý, qorektený kesirinen japa shegip júrgen aǵaıynnyń qarasy qalyń. Ásirese, tolysyp ketkenderdiń kóbeıip bara jatqany alańdatady. Semizdikten arylýdyń amal-tásiline júginip zyr júgirgender aryqtaýdyń nebir kúmándi tásilin usynyp, paıda taýyp júrgen pysyqaılardyń qaltasyn toltyryp áýre.
«Fast Fýd» dep atalatyn buqtyrylǵan shujyq, tez ázirlenetin kespe, sendvıch, gambýrger, hot-dog, pıssa, gazdalǵan nemese tátti sýsyndardy jáne taǵy basqalaryn tutyný densaýlyqqa zııan ekenin, shamadan tys tolyp ketýdiń sebepshisi ekenin bilsek te, ázirge olardan tartynatyn syńaıymyz shamaly. Opyra jep, qylǵyta iship jatyrmyz. Bul jerde bar kináni as-sýdyń álgi atalǵan túrlerin usynatyn dúkender men tamaqtaný ortalyqtarynan, tamaq óndirisine dendep engen hımııalyq tehnologııalardan izdeıtinder kóp. Biraq taýaryn usynýshynyń kózdegeni – seniń densaýlyǵyńdy qorǵaý emes, aqsha tabý. Sondyqtan olardy jazǵyrǵannan eshteńe ónbeıdi. Bar másele – halyqtyń zııandy ónimderden ózin shekteı bilýinde. Eger suranys azaısa, usynýshy qaıda barady deısiń.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy adamdardy ólimge ákelip soqtyratyn faktorlardyń 60 paıyzyn sapasy nashar, qaýipti qospalarmen ázirlengen taǵamdar quraıtynyn málimdegeli qaı zaman. Alaıda osyny bilsek te tıisti amal-áreket jasaýǵa asyǵar emespiz. Árıne, ne iship, ne jeıtinin árkim ózi biledi. Desek te, halqymyzdy zııandy taǵamdardan qorǵaý, atalǵan máselede durys baǵyt kórsetý sharalary memlekettik deńgeıde qolǵa alynýy tıis. Bul oraıda, birinshi kezekte zııandy taǵamdardyń jarnamasyn shekteý kerek. О́ıtkeni búginde jurt, ásirese balalar qanty mol, tuzdy, maıly, hımııalyq qospalardyń mólsheri kóp ónimder jarnamalarynyń eriksiz kórermeni bolyp otyrǵany jasyryn emes. Osy oraıda senator Aqmaral Álnazarova: «8-10 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 25,7 paıyzynyń teledıdar kórýge eki nemese odan da kóp saǵat ýaqyty ketedi. Kúnine shamamen 13 tamaq jarnamasyn nemese jylyna 4700 jarnama kóredi. Teledıdardaǵy barlyq jarnamanyń 32,8 paıyzy azyq-túlik ónimderiniń jarnamasy bolyp otyr. Eń jıi jarnamalanatyn taǵamdardyń qataryndaǵy quramynda qant bar sýsyndardyń úlesi 22 paıyz bolsa, shokolad pen energetıkalyq batondar úlesi 17 paıyz», deıdi. Buǵan ne deımiz?
Árıne, jarnama tıisti zańdarmen retteledi. Biraq bir áttegenaıy – olarda densaýlyqqa zııandy áser etetin ónimder týraly aqparattyń taralýyn shekteıtin normalar joqtyń qasy. Elimizde balalarǵa arnalyp jarnamalanatyn as-sýdyń shamamen 72 paıyzy DDU tarapynan tyıym salynǵan azyq-túlikke jatady eken. Teledıdarǵa telmirgen urpaqty kózdiń jaýyn alatyn zııandy taǵamdar jarnamasyna qaratqyzyp qoıyp, silekeıin shubyrta jutyndyrý – túsine bilgenge jamandyqqa azǵyrý. Sondyqtan buǵan barynsha shekteý qoıý, qajet jerinde tyıym da salý kerek.
Qoryta aıtqanda, qoldanystaǵy zańnamaǵa zııandy tamaq ónimderiniń nasıhattalýyn shekteıtin ózgerister engizý qajet-aq. Sonda ǵana telearnalardan kórsetiletin zııandy tamaq ónimderi men sýsyndardyń jarnamalaryn shekteýge bolady. Mundaı jarnamadan túsetin aqshaǵa qyzyǵyp júrip, basqany aıtpaǵanda, jasóspirimderdiń densaýlyǵyn qorǵaýdy umytyp ketpeıik.
Iá, halyqty zııandy taǵamnan qorǵaý da – eldik máseleniń biri.
