Ásirese, qaıyn jurty Seıfýllınder áýletiniń jurtqa beımálim jaılaryn osy Qarpyq aǵaıdan estigende keshegi zulmat zamannyń qurbany bolǵan Sákenniń qıly-qıly taǵdyry jan tebirentip, kitaptarǵa jazylmaǵan alýan-alýan syrlar eriksiz bas shaıqatyp, ýhilete shertiletin edi. Álbette, Sáken ómiriniń kóp shyndyǵy – bizge áli de bolsa ashylmaı jatqan tuńǵıyq syr. Meni kóbinese Sáken ánderiniń hıkaıasy qyzyqtyratyn-dy. Sol ánderdiń ishinde elge Birjan sal, Aqan seri ánderindeı keń taraǵan «Taý ishinde» dep atalatyn áni.
Án Sáken aqtalǵannan keıin alǵash ret ánshi Lázzat Súıindikovanyń oryndaýynda radıodan berile bastaǵanda, aqyndy ańsaǵan eldiń yqylasynda shek bolmady. Káýsar ánniń lebi qazaq dalasyn jibek jelmen jelpidi. Bul án jóninde neshe túrli ańyz aıtyldy. Bireýler Sáken aqtalǵannan keıin bul án jóninde neshe túrli ańyz-áńgime tarata bastady. Bireýler óz qııalymen dolbarlap áńgimeler jazdy. Sonda Sákenniń eli, Jańaarqa jurty ondaı qaýesetterdiń birde-birine ılanǵan joq.
Áli esimde, bul – 1964 jylǵy mamyr aıy, Sákenniń 70 jyldyq mereıtoıynyń qarsańy edi. Májıt aqsaqaldyń úıine sonaý Jańaarqadan biraz aǵaıyndary keldi. Solardyń ishinde Ázimhan degen qarııanyń áńgimesine jurt sútteı uıyp den qoıdy. Sol ár qıly áńgimelerdiń arasynda «Taý ishinde» áni de sóz boldy. Otyrǵan jurt osy áńgimeni qaıta-qaıta surap, kóńilderi bosap, ýhilep otyrdy. Osy bir sát meni ár kez eleńdete berdi. Buǵan deıin aıtyla bastaǵan hıkaıalar kókeıime qonbaı qoıdy. Bir joly ádettegideı Qarpyq aǵaıdyń úıinde qonaqta boldym. Rymjan apaı jany qalmaı óbektep, Qarpyqqa «Taý ishinde» ániniń mán-jaıyn aıtqyzyp, ózi qosarlana sóılep, Jańaarqada turatyn áıgili ánshi Igilik Omarov oryndap jazdyrǵan bir aýdıokasetany tyńdatty. Igiliktiń jan júrekti tebirentetin lırıkalyq úni bir ǵajaıyp mahabbat jyry bop qııalymyzdy kókke órletti. Osy áserde otyryp, Qarpyq aǵaı:
– Bloknotyń bar ma? – dedi jaılap qana.
– Bar, – dedim sál ańyryp.
– Men óziń kórgen Ázimhan aqsaqaldyń «Taý ishinde» áni jóninde aıtqan hıkaıasyn qaz-qalpynda aıtyp bereıin. Jaz... bul osy kúnge deıin aıtylmaǵan shyn aqıqat sóz, basqa ýájdiń qajeti joq. Iá, bul meniń sózim emes, Sáken aǵanyń qııamettik dosy, rýlas aǵaıyny, bala kezinen birge ósken Ázimhan aqsaqaldyń sózi. Bul sózdi Sáken aǵanyń toıy qarsańynda kelgen saparynda Májıt atamnyń úıinde emin-erkin otyryp aıtyp edi. Sodan beri bul áńgimeni qyzǵyshtaı qoryp, jan bitkenge aıtqam joq. Kóńil túkpirinde jata berdi. Ony ózińe ǵana aıtýym – talaı ándi tiriltip, baǵyn ashyp júrsiń. Kóńil ditimdi túsinip otyrǵan shyǵarsyń, «Taý ishinde» ánin amanat ettim ózińe. Endi sol Ázimhan aqsaqaldy sóıletip kóreıin:
– E, Qarpyqjan, seni bala kezińnen bilem ǵoı, qarııa sózdi kisilerdi kóp tyńdadyń, sol qasıetińe tántimin... 1919 jyly Sáken Omby túrmesinen qashyp shyǵyp, Baıanaýylda boı tasalap júrip, sáýir aıynda jasyryn túrde Jańaarqaǵa keledi. Qasynda naǵashysy bar. Zamana naızaǵaıy oınap, qubylyp turǵan qaterli kúnder. Sáken birden jurt kózine kórine almaıdy. Ebin taýyp óziniń otbasymen jalǵasady. Daladaǵy eski mazarlarǵa jasyrynyp jatady. Sákenniń kelgenine sener-senbesin bilmeı ábirjigen aǵaıyn asa saqtyqpen jalǵasyp, oǵan kıim-keshek, kórpe-tósek, tósenish ákep berip, kóz baılanyp tún bolsa, kúndelikti tamaǵyn jetkizip berip turady. Sáken eldegi jaǵdaıdy estip-bilip otyrady. Bir kúni Sáken ózimen baılanysyp júrgen jandardan meniń úılenetin jaǵdaıymdy estipti. Oı, shirkin, Sáken-aı... meniń myna jańalyǵyma tebirene qalyp: «Baram! Ázimhanǵa barmaǵanda kimge baram!? Toıy bola ma, qudalyǵy bola ma, bárine baram! Tiri júrip kór ishinde túnegenim jeter endi! Shyǵam, myna jaryq dúnıege! О́lsem de eldiń ishinde óleıin. Aıtyńdar Ázimhanǵa, bir jaqsy at daıyndap qoısyn!», depti. Myna sózdi estip, Sákenniń din amandyǵyna kózimiz jetip, birese jylaımyz, birese ishteı býlyǵyp, máz bolamyz ózimizshe. Birde boıymyzdy qorqynysh ta bıleıdi. Sáken qaıta ustalyp kete me dep, záre joq. Biz sol kúnderi ózimizdiń jaz jaılaýymyz Eskenede otyr edik. Kóp sozyp neǵylaıyn, Qarpyqjan, Sáken toıdan eki kún buryn qasynda eki-úsh aýyl adamy bar, bizdiń úıge kelip túse qaldy. О́ń men tús sekildi osy sát... jylasyp-syqtasyp, al kóris... Sol kúni bizdiń úıde úlken dýman boldy. Eskenede shyrqalǵan ánder alty qyrdan asyp jatty.
Sonyń erteńinde Sáken qymyz iship otyryp:
– Ázimhan, attyń jaıyn bilýshi ediń ǵoı, sálemim de jetken shyǵar, men bir jaqsy atqa mineıin, – dedi.
Sákenniń osy sóziniń ózine júregim ısinip, únim dirildep:
– Atyń daıyn, – dedim, kózime ystyq jas kilkildep.
Endi qara, Qarpyqjan, Sáken aq boz attyń ústinde sylań qaǵyp, Eskene taýyna qaraı ketip barady... jalǵyz ózi!
Jupar ıisi ańqyp, saǵym oınaǵan dalada sansyz kókek úni suńqyldap, qyrmyzy gúlderi qulpyrǵan jer-dúnıe baýyrdaı balbyrap, aspanda aqsha bulttar mamyrlaı qozǵalyp, haqqa múlgigen tabıǵattyń ısinip, ıip turǵan shaǵy bul. Biz erteńgi toıǵa alas-kúles ázirlik ústinde tyrbanyp jatyrmyz. О́zim anda-sanda jaltaq-jaltaq etip, munartyp turǵan Eskene jaqqa qarap qoıamyn. Esil-dertim Sáken... ne kerek, baǵana tańerteń ketken Sáken besin aýa aqboz atty sylań qaqtyryp kele qaldy. Keldi de:
– Qymyz bar ma? – dedi, esik aldynda jatqan jalpaq tasqa otyra ketip. Syrly tostaǵanmen meıirlenip qymyz ishti.
Qymyz iship bolǵannan keıin maǵan, jáne meniń qasymdaǵy topyrlap turǵan jandarǵa kúlimsireı qarap:
– Qaǵaz, qalam berińdershi, – dedi.
Sóıtti de qońyr kózi oıǵa tunyp, birdeńeni tezdetip jaza bastady.
Erteńinde aıly aspannyń astynda buqar kilemindeı bylqyldaǵan kók sazdyń ústinde meniń úılený toıym bastaldy. Jar-jar, betashar aıtyldy. Úlkender sóılep, batasyn berip jatyr. Dý-dýdyń arasy ánmen shalqydy. Sákenniń:
Shalqyǵan bizdiń jaqtyń kólderi bar,
Aǵashty bıik taýly jerleri bar.
О́zen, sý, kólder jaılap, taý qystaıtyn,
Meımandos berekeli elderi bar.
Dýmandy shalqar kólder-aı,
Erkin dala belder-aı,
Qazdaı qatar myńǵyryp,
Tizilip kóshken elder aı.
A-aı, Saryarqa,
Eliń alys,
Qaldy shalys,
Jat jerde talaı elmen boldyq tanys,
– deıtin ánin aýyl jastary jelpildete shyrqady.
Sáken tolqyp ketti. Jastarǵa qyzyǵa qarap, kúlimsiregende, kirpigine zorǵa iligip turǵan jalǵyz tamshyny kórgendeı boldym. Bir kezde dýyldasqan jurt:
– Sáken aǵa, án... ánińizdi saǵyndyq! Ánińizdi! – desip shýlap qoıa berdi.
Sáken ań alyp toıattaǵan búrkitteı júzi jaırań qaǵyp, qońyr kózinen ushqyn atyp, ún-túnsiz dombyraǵa qol sozdy. Oı, qudaı-aı, sony myna kózim kórdi ǵoı, Qarpyqjan, Sákenniń maqpaldaı jumsaq qońyr úni:
Men kelem taý ishinde túndeletip,
Aımaqty kúńirentip óleńdetip.
Astymda aqboz atym sylań qaǵyp,
Jaltaqtap qulaqtaryn eleńdetip, – dep bir ǵajap hıkaıany bastap bara ma, ózgeni qaıdam, óz júregim soǵady, soqpaıdy. Únim shyqpaı qalar ma edi, qaıter edi, sıqyrlap býyp tastaǵan myna bir káýsar áýez lezde qubyla qalyp:
Aqboz at – meniń tulparym,
Shalqyǵan kóńil suńqarym.
Kókirek kere juttym men
Aýanyń jazǵy juparyn.
Ahaý, súmbil shash, tátti sóziń, qara kóziń,
Bilgeısiń kelgenimdi jalǵyz óziń,
– dep jarqyldatty deısiz, jurttyń delebesin qozdyryp.
Sákenniń salaly saýsaǵy qandaı jumsaq edi, shirkin, perne boıyn bylqyldata basyp, kózinen tań nuryndaı shyraı bilinip, peshenesi jazyla túsip, kerbez kerilip:
Án saldym esip maıda, jaıaýlatyp,
Yrǵaltyp, shyrqap, tolǵap, baıaýlatyp.
Tolqyndaı myń qubylǵan ánimdi estip,
Tyńdarsyń kirpik qaqpaı oıaý jatyp,
– dep syrly sezimdi qońyr úni tamyljyǵany sondaı, «Myń bir túnniń» mahabbat ertegisin aıtyp otyrǵandaı jan-júrekti eljiretip, dúıim jurtty ózine qadaltty da qoıdy. Arbalyp qaldyq. Kóz aldymyzda álde Birjan sal, álde Aqan seri tur ma, qudaı-aý, dep esim shyqty. Janymda turǵan bireýlerdiń: «Iаpyraı, Sáken aǵanyń myna sózin estigen qyzda ne arman bar eken?», degen sózderin qulaǵym shaldy. Sáken maqpal túnde tolyqsyǵan altyn aıǵa tolǵana kóz tigip:
Uıqyǵa ánimdi estip berilmessiń,
Maýjyrap tósegińde kerilmessiń.
Aqyryn úıden shyǵyp, ýádeli
Jerińe kelýge sen erinbessiń,
– degen sózdi bar janyn salyp, qushtar sezimmen aıtqanda eki kózi ymyrttaı úıirilip, ózi rahatqa batqandaı tamyljydy.
Án aıtylyp bitkende Sáken ózine yntyǵa qaraǵan jurtqa:
− Bul ánniń jaıyn bilgileriń kelse, búgin tańerteń men júrgen soqpaqpen júrip, Eskeneniń bir qoınaýy Naızaqalǵan saı deıtin jerde júregimniń qalaı soqqanyn qoldaryńmen basyp kórseńder, osy án júregimde tepsine týlap turar edi, sol bir sátte – dedi.
Jurt demin ishke tartyp, siltideı tynyp, lám-mım demedi. Sáken tós qaltasynan búktelgen qaǵazdy aldy da, jańa álginde Arqa ánderin, ásirese «Bir kelinshek» ánin syzylta shyrqaǵan jas jigitke berdi. Sol kúnnen bastap Sákenniń «Taý ishinde» áni qoldan qolǵa tıdi, aýyzdan aýyzǵa tarap, birte-birte alys-alys jerlerge qanat qaǵyp kete bardy...
Mine, Qarpyqjan, kózim kórip, bastan keshirgen bul syrdy men aıtpaǵanda, kim aıtady? Sáken ekeýimiz bir aýylda óstik. Jaz jaılaýymyz Eskene, qys qystaýymyz Qarashilik. Bala kezimiz, Sáken Nildide oryssha oqyp júrdi, kanıkýlda oqýdan keledi, aldynan shyǵyp qarsy alatyn men. Demalysy bitken soń oqýǵa qaıtady, shyǵaryp salatyn men. Sákenniń biraz syryn bilem, árıne, biraq jańaǵy «Taý ishinde» áni kimge arnaldy? Esinen ketpeı qoıǵan sol ǵashyǵy kim? Ol jumbaq. Sáken júregindegi qupııa. Jurt jaıyna júrsin, Sákendi qaıdaǵy bir beımálim qyz bitkenge baılanystyra bermesin, tegi. Sáken myna zamannyń qasiretine dýshar bolmaı din aman júrse, kúnderdiń kúninde, bálkim, aıtar edi-aý maǵan, á, beıopa jalǵan, ol tilekke jetkizbedi... taǵy da esińe salam, Qarpyqjan, «Taý ishinde» áni − men úılengen 1919 jyly mamyr aıynda dúnıege kelgen án! Shyqqan jeri – Eskene taýy, Naızaqalǵan saıy! Sákenniń ózi aıtqan sózi bul!
Qarpyq aǵaı aıtqan Ázimhan aqsaqaldyń osy áńgimesi dápterime osylaısha qaz-qalpynda tústi...
* * *
Sulýlyq áleminiń ǵajaıyp syryn bar janymen tebirene jyrlaǵan, jyr suńqary Sáken «Taý ishinde» ánindegi bar qupııany ana dúnıege ózimen birge ala ketipti...
Ilııa JAQANOV,
Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
kompozıtor, óner zertteýshisi
