Týyndylaryndaǵy ıdeıa unamaǵannan talaı jyl eńbekteri «qamaýda» jatty. Alaıda qýǵyn kórgen basqa qazaq zııalylaryna qaraǵanda Shákárim erte aqtaldy. Aqtalǵannan keıin de biraz jyl shyǵarmalaryna jaqyndaýǵa, sóz etýge kóptiń batyly barmady. Abaılap sóılem, alys júrýge tyrysty. Kóptiń jaqyndamaýyna sol kezde ózindik sebebi, keı adamdardyń yqpaly boldy. Bul jerde ol týraly sóz qozǵamaı-aq qoıǵanymyz jón bolar, danyshpannyń dúnıetanymyna toqtalaıyq.
Shákárim fılosofııasyn qozǵaǵan kezde eń aldymen Abaıǵa at basyn buramyz. Abaı inisiniń bilimdarlyǵyn tanyp, baǵyt-baǵdar berip otyrǵany tarıhtan málim. Tipti, ekeýiniń shyǵarmashylyǵyna úndestikti baıqamaý múmkin emes. Abaı Qunanbaıulyny qazaq ádebıetine alyp kelgen bir jańalyǵy – fılosofııalyq lırıka. Osy sarynda jazylǵan óleńderi. Abaı fılosofııalyq lırıkaǵa ómiriniń bir múshelin arnady. Bul 1889–1902 jyldardy qamtıdy. Osy saryndaǵy on shaqty óleńi men birneshe qara sózin tabýǵa bolady. Mysaly, 27-qara sózin alaıyq. «Adam jany qaıdan keldi?» degen suraqqa jaýap izdeýge tyrysady. Bul qara sóz «Sokrat hakimniń sózi» dep berilgen. «Adamnyń denesi óziń júrgen jerdiń bir bıtimdeı qumyna uqsas emes pe? Deneńde bolǵan dymdar jerdegi sýlardyń bir tamshysyndaı emes pe? Já, sen bul aqylǵa qaıdan ıe boldyń? Árıne, qaıdan kelse de, jan degen nárse keldi de, sonan soń ıe boldyń. Bul ǵalamdy kórdiń, ólsheýine aqylyń jetpeıdi, kelisti kórimdigine hám qandaı laıyqty jarastyqty zakonimen jaratylyp, onyń eshbiriniń buzylmaıtuǵynyn kóresiń. Bulardyń bárine tańǵajaıyp qalasyń hám aqylyń jetpeıdi, osylardyń bári de kez kelgendikpen bir nárseden jaralǵan ba, ıakı bulardyń ıesi bir ólsheýsiz uly aqyl ma? Eger aqylmenen bolmasa, bulaısha bul esebine, ólsheýine oı jetpeıtuǵyn dúnıe árbir túrli kerekke bola jaratylyp hám bir-birine sebeppen baılanystyrylyp, pendeniń aqylyna ólsheý bermeıtuǵyn myqty kórkem zakonge qaratylyp jaratyldy», – dep qazaq ǵulamasy Sokrat sózi arqyly óz oıyn jetkizedi [1].
Shákárim de bul taqyrypqa tereńinen boılap, ári qaraı damytqan. Ǵalym Mekemtas Myrzahmetovtiń aıtýynsha, Shákárim – Abaıdyń fılosofııalyq lırıkasyn jalǵastyrǵan birden-bir tikeleı shákirti. Ol 1898 jyldan bastap túp ıeni taný jolynda izdenip, qorytyndylaryn óleń, fılosofııalyq jazba túrinde dúnıege alyp kelgen [2].
Shákárimniń «Taý boıyndaǵy oı» degen óleńinde:
Eı, jastar, qalaı deısiń bul dúnıe?
Muny búıtip jaratqan qandaı nárse?
Bilimsiz maqsutsyzdan shyqqan bolsa,
Maqsut, bilim, oı shyqty munan nege?
Kereksiz jaralǵan bir tozańy joq,
Tártipti, tańǵalarlyq zor mashıne.
Alystan izdemeı-aq, oılasańyz,
Kórý úshin jaralǵan kózińiz de.
Sebebi, tolymdynyń isi tolyq,
Eń túpki jaratýshy — minsiz ıe, - deıdi.
Myna álemniń keremeti sheksiz bolsa, ony jaratqannyń qudiretinde tipti shek joq degendi aıtady. Shákárimniń fılosofııalyq óleńderi oı tereńdigimen, tanym men moraldi sabaqtastyra alǵandymen erekshe. Sh. Qudaıberdiulynyń ómirdi, álemdi, adamdy, jalpy jaratylysty tanýǵa arnalǵan fılosofııalyq lırıkasy bir tóbe, «Úsh anyǵy» bir tóbe.
«Úsh anyq» – álem moıyndaǵan fılosoftardyń eshqaısysynyń yǵyna jyǵylmaı, Shákárimniń óz dúnıetanymymen jazylǵan shyǵarma. Ol – a almaǵaıyp zamanda ómirge kelgen týyndy.
Traktat: «Adam aqıqatty bas kózimen kórmeıdi, aqyl kózimen kóredi... ólimnen soń bir túrli tirshilik bar. Eki ómirge de kerekti is — ujdan. Ujdan degenimiz — ynsap, ádilet, meıirim», — dep bastalady [3]. Ol bul eńbekke úlken daıyndyqpen kelgen. Onysyn: «Qyryqtan soń ımanym, Otyz jyldaı jıǵanym», - degen jyr joldarynan ańǵaramyz. Bul jerde avtor dál osy «Úsh anyqtyń» jazylýyna qatysty aıtyp otyr. Búginde biz biletin, oqyp júrgen álem fılosoftarynyń oıyna kúmánmen qarap, taldaǵan, synǵa alǵan. Tipti, adamzat sonaý Pıfogor zamanynan adasqan oıdyń jeteginde júrgen degendi alǵa tartady. «Úsh anyqta» «Aqıqat degen ne?», «О́mirdiń máni ne?» jáne taǵy da basqa fılosofııalyq suraqtarǵa jaýap izdeıdi.
Traktatta adamnyń rýhanı kemeldenýine qajet negizgi úsh anyqty atap kórsetedi. Birinshisi – álemdeginiń barlyǵyna sebepti jaratýyshy ıe. Ekinshisi: jaýapty jaratýshy tirige de, tiri emes ke jan beredi, adam bul dúnıeden ótken soń, tazaryp, joǵarylaıdy, óz betimen ómir súredi. Úshinshi anyq: jan joǵarylap, tazara túsýi úshin adam ujdanǵa saı arly ómir súrýge tıis. Shákárim túsinigindegi ujdan – ynsap, meıirim, ádilet. Danyshpan adamdardy osy úsh anyqty tanýǵa shaqyrady.
«... Bul nurdyń jaıyn jazǵandaǵy maqsutym mynaý: nur da ózdiginen bar bolmaı, bir nárseden shyǵatyny, o da qozǵalyp júretini oıda bolsyn. Jáne barlyq álemniń ushy-qıyry joq zor ekeni belgili. Osy úlken bilingen álemge qaraǵanda, bilinbegenderdiń esebin ólsheýge kelmeıtindigi oqýshynyń oıynda bolsyn dedim. Joǵarǵy aıtylǵan barlyqtyń bári ózdiginen jaralyp jatyr, ony bylaı qylaıyn dep bilip jaratqan ıe joq degen boljam áldeqashannan aıtylyp kele jatsa da, ásirese 17-18-19 ǵasyrlarda Eýropa ishine kóbirek jaıyldy. Olardyń dálelderiniń kúshtirek degenderin aıtalyq» dep ejelgi oıshyldardyń aıtqan tujyrymyn synǵa alady[3].
«Bilimdiler nasıhat kóp jazady,
Adam úshin ýaıym jep jazady.
Baıqap oqyp otyrsam, sonyń bári:
Dúnıeni «sum, aldamshy» dep jazady», - degen óleń joldarymen osy oıyn bekite túsedi. Keıde ózin bilimdi sanaıtyn adamdar maqtangerlikke salynyp, sońynan ergen, sengenderdi adastyrýy bek múmkin. Eldi aýzyna qaratqan sheshen bárin durys aıtyp kele jatyp, bir sózdi óz paıdasyna, ne bir basqa maqsatta aıtyp, taǵy da shalys bastyrýy múmkin. Sondyqtan kim qandaı nasıhat aıtsa da, oqyp, tarazylap baryp qabylda degen oıdy Shákárim keremet jetkize bilgen.
Shákárimniń kemel adam, aqyl týraly da tolǵanystary, fılosofııalyq oılary hatqa jazylyp, bizge jetti. Adamnyń janýardan aıyrmashylyǵy – taza aqyly men jany degendi danyshpan alǵa tartady. Onyń oıynsha, adamnyń jany ol týylǵan kezde dán bolyp egilip, keıin kele qolaıly jaǵdaı jasalǵanda (ıaǵnı, bilim alyp, izdengende) jaıqalyp ósip, gúldenedi.
Shákárimniń sońynda qalǵan árbir óleńi – tereń fılosofııa. Onyń taǵdyrly ǵumyry sekildi, ár óleńi men eńbeginiń aıtar oıy ushan-teńiz. Bir qyzyǵy, ony oqyǵan adam ártúrli, óz túsinik paıymyna qaraı qabyldaıdy. Shákárimdi túsiný úshin kóp izdenis qajet.
Ustazy Abaıdyń «О́ldi deýge bola ma aıtyńdarshy, О́lmeıtuǵyn artynda sóz qaldyrǵan?!», - degen joldary dál osy Shákárimge qaratyp aıtylǵandaı. Búgingi urpaǵy áli kúnge deıin ony túsinýge, aıtqysy kelgen oıyn uǵýǵa, qupııasyn bilýge yntyq.
Danat Janataev,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ
professory, dosent
Balǵyn Ádilbaeva,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ
magıstranty
