– Elnýra Ázilhanqyzy, konsaltıngtik qyzmetti keńes berý dep qana túsinetinder kóp. Bul pikirmen kelisýge bola ma?
– Joq. Konsaltıngtik qyzmet keńes berýden ǵana turmaıdy. Muny keshendi túrde qarastyrý kerek. Onyń ishinde marketıngtik jospar, bıznesti damytý baǵyttary, qujattardy saýatty toltyrý, bári bar. Ári-beriden keıin elge ınvestısııa tartý degen úlken júktiń belgili bir salmaǵy dál osy konsaltıng naryǵyndaǵy oıynshylardyń ıyǵyna túsedi. Bul salada adamdarmen til tabysýdyń róli erekshe, ıaǵnı emosıonaldy ıntellekt, psıhologııa mańyzdy. Sheteldik ınvestorlar kez kelgen memlekettegi konsaltıngtik kompanııalardyń ókilin sol eldiń bet-beınesi retinde qabyldaıdy. Sondyqtan bul jerde memlekettiń abyroı-bedeli de jatqanyn umytpaý kerek.
– Investısııa tartý týraly aıtyp qaldyńyz. Bizdiń el sheteldik ınvestorlarǵa nesimen tartymdy?
– Álbette, sheteldikterdi tabıǵı resýrstar qyzyqtyrady. Olar Qazaqstandy shıkizat kózi retinde qarastyrady. Biraq bul sektorǵa qarjy salatyn álemniń alpaýyt kompanııalary bizdiń naryqqa áldeqashan kelip qoıǵan. Endi ınvestorlardy shaǵyn jáne orta bızneske, qaıta óńdeý sektoryna tartý kerek. Qazaqstannyń bul jaǵynan da múmkindigi mol. Osy baǵytta úlken jumys atqarylyp jatqanyna kýámin.
Jalpy, ınvestısııa tartý – óte kúrdeli is. О́ıtkeni ınvestısııaǵa ıek artpaıtyn memleket joq. Tipti alpaýyt AQSh-tyń ózi qarjynyń syrtqa ketpegenin qalaıdy. Sondyqtan ınvestor ondaǵan memlekettiń ishinen bizdi tańdap, elge qarjy quısa, qýaný kerek. Al onyń qandaı jolmen keletinin sol prosestiń ishinde júrgender ǵana jaqsy túsinedi. Bul ońaı sharýa emes. Basqasyn aıtpaǵanda, ár eldiń ýaqyt beldeýiniń ózin mysalǵa alsaq jetkilikti. Máselen, AQSh-taǵy ınvestormen tildesý úshin jumysta tún ortasynan aýǵansha otyratyn kezder bolady. Al Japonııamen baılanysqa shyǵý úshin tańmen talasa jumysta otyrýyń kerek. Ýaqytpen sanaspaı jumys júrgizý lázim. Sondyqtan mundaı qyzmetti tańdaǵandardyń boıynan elge degen súıispenshilik, tabandylyq tabylýy shart. Keıde bir ınvestordy elge ákelý úshin eki-úsh jyl ýaqyt ketedi jáne buǵan birneshe mekeme atsalysatynyn da umytpaǵan jón.
– Bizdiń eldegi konsaltıng naryǵy qalaı, qaı baǵytta damyp keledi, az-kem sholý jasap ótseńiz?
– Naryqtyń durys baǵytta damyp kele jatqanyn otandyq konsaltıngtik kompanııalardyń kóbeıýinen-aq ańǵarýǵa bolady. Ras, sheteldik kompanııalar kóp. Biraq olarǵa básekeles bola alatyn otandyq kompanııalar da kóbeıýde. Shetelge tanylyp úlgergen oıynshylar da barshylyq. Qalaı desek te, suranys bar. Demek, Qazaqstan bıznesi konsaltıngtik qyzmettiń qanshalyqty paıdaly ekenin túsindi jáne soǵan beıimdele bastady.
Naryqtaǵy oń dınamıkaǵa kóz jetkizgen soń, men de konsaltıngtik kompanııanyń negizin qalaǵandy jón kórdim. Al oǵan deıin konsaltıngtik qyzmet boıynsha táýelsiz sarapshy retinde jumys istedim jáne qazir de osy sharýamen aınalysyp júrmin. Otandyq, sheteldik birneshe kompanııany «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna tirkedim. Máselen, sońǵy jobalarymnyń biri ıslamdyq qarjylandyrýǵa qatysty boldy. Islamdyq qarjylandyrý – bizdiń el úshin tyń baǵyttyń biri. Ony órkendetýge úles qosý kerek.
– Sonda kompanııalardy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna tirkeýmen aınalysasyzdar ma?
– Budan basqa da qyzmet túrlerin usynamyz. Meniń konsaltıng naryǵyna kelýim «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵymen tikeleı baılanysty. Qarjy ortalyǵynda birneshe jyl jumys istedim. Sheteldik kompanııalardyń Qazaqstanǵa kelýine, ortalyqqa tirkelýine septigimiz tıdi. Biraq kezinde ózim kómektesken kompanııa ókilderi, olardyń tanystary habarlasyp, jıi keńes suraıtyn boldy. Sóıtip konsaltıngtik qyzmette baq synap kórý týraly sheshim qabyldadym. Meniń jáne ózim negizin qalaǵan kompanııadaǵy mamandardyń basty artyqshylyǵy – qarjy ortalyǵynda qyzmet atqarǵanymyz, ıaǵnı kompanııalardy tirkeý jumysynyń qalaı júretinin jaqsy biletinimiz, úsh tilde erkin sóıleýimiz jáne aǵylshyn quqyǵynan habardar bolýymyz. Konsaltıng kompanııasynyń negizin qalaǵanda jobalarǵa buryn birge qyzmet etken, 10-15 jyldyq tájirıbesi bar, shetelde bilim alǵan kásibı mamandardy tarttym. Olar usynysymdy qabyl alyp, kompanııany odan ári birge damytamyz degen úmittemin.
Qarjy ortalyǵynyń bıznesti damytý departamentinde jumys istegendikten, bul taraptyń da talaby maǵan jaqsy tanys. Osylaısha, kompanııalarǵa qarjy ortalyǵynan lısenzııa, sertıfıkat alý, olardy tirkeý jumystarymen aınalysa bastadym. Qazir bizdiń kompanııa basqa da bıznes konsýltasııalarymen qatar, osy baǵytta da qyzmet atqarady. Jalpy, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy – úlken júıe, úlken múmkindik. Ortalyqtyń standarttary óte joǵary deńgeıde jasalǵan. Osyny memlekettiń damýyna tıimdi paıdalaný kerek.
– Konsaltıng naryǵynda qandaı kedergiler bar?
– Istiń yńǵaıyn bilgen kásibı mamanǵa, bilikti kompanııaǵa kedergisi joq. Tek aragidik ózine ne kerek ekenin bilmeıtin klıentter kezdesedi. Bul – bir. Ekinshiden, konsaltıngtik qyzmetti kóbinese iri kompanııalar paıdalanady. Mundaı qyzmet shaǵyn jáne orta bızneske de kerek. Alaıda kóp jaǵdaıda konsaltıngtik qyzmetti alýǵa shaǵyn bıznestiń shamasy jetpeı jatady. Osyny eskerý kerek. Máselen, bizdiń kompanııa shaǵyn jáne orta bızneske qyzmet kórsetýge basymdyq berip otyr. Olarǵa da qyzmet usynatyn orta bolýy kerek. Biz osy bir olqylyqtyń ornyn toltyrsaq deımiz. Bul qaı tarapqa bolsyn tıimdi dep oılaımyn. Bir jaǵynan kompanııanyń iskerligi artady, ekinshi jaǵynan bızneske kómektesý arqyly eldiń damýyna úles qosasyń.
– Qazir bul naryq qalaı retteledi? Jalpy, ondaı tetik bar ma?
– Konsaltıng naryǵyna memleket tarapynan eshqandaı retteýdiń qajeti joq. Iá, ortaq máselelerdi talqylap, ózara tájirıbe almasatyn, konsaltıngtik kompanııalardyń basyn biriktiretin qaýymdastyqtardyń bolǵany jaqsy. Biraq ol qaýymdastyq ta jumysty qıyndatyp jibermeýi qajet. Sertıfıkat, basqa da dúnıeler talap etilgen jerde naryqtyń damýy da tejeledi. Qazaqstannyń konsaltıng naryǵyndaǵy otandyq kompanııalar damýdyń jolyna endi tústi. Ony baǵytynan jańyldyryp almaý óte mańyzdy.
– Pandemııa konsaltıng naryǵyna qalaı áser etti?
– Keri áserin sezindik. Birneshe jobamyz toqtap qaldy. Bul tek bizdiń basymyzdaǵy jaǵdaı emes. Naryqtaǵy oıynshylardyń kóbi osyndaı qıyndyqtarmen betpe-bet keldi. Naryqtan múldem ketip qalǵan oıynshylar da joq emes. Baǵyt-baǵdaryn ózgertken kompanııalardy da bilemin. Dese de, tótenshe jaǵdaıdyń bárin tyń múmkindik dep qarastyrý kerek. Sondyqtan qıyndyqtarǵa qaramastan, jumysymyz jalǵasty. Kásibı komandaǵa qashanda suranys tabylady.
– Konsaltıngtik qyzmetti kóbinese qandaı salalar qajet etedi?
– Mundaı qyzmet barlyq salaǵa kerek. Máselen, bizdiń tájirıbede qurylys, turǵyn úı, bilim, zańgerlik, qarjy sekildi salalardaǵy kompanııalarǵa qyzmet kórsetildi. Kóp resýrsyńdy alyp qoıatyn kompanııalar da kezdesedi. О́zderi habarlasyp, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna tirkelý boıynsha konsýltasııa alady da, keıin «habarlasamyz» dep joq bolyp ketedi. Keıbir kompanııalar bıznesterin bastaýǵa daıyn bolmaýy múmkin. Biraq konsaltıng qyzmetine júginbeıtin klıentterdiń bolýy naryqqa tán nárse. Negizi kompanııalar konsýltasııa emes, naqty bir baǵyt boıynsha kómek surap habarlasýy kerek. Konsýltasııa − konsaltıngtik kompanııaǵa júgingenge deıin jasalatyn qadam.
– Kezinde ulttyq, memlekettik, halyqaralyq kompanııalarda jemisti eńbek ettińiz. Bıznestiń negizin qalap, táýekelge bardyńyz. Qandaı qıyndyqtar boldy?
– Adamnyń eń basty maqsaty – áıteýir jetistikke jetý emes. Jetistik úshin bas-kóz joq alǵa umtyla berýge bolmaıdy. Álbette, aqyn Muhtar Shahanov aıtqandaı, «úlken arman» kerek. Biraq ol arman el múddesimen úndesip jatýy kerek. Bul pafos bolyp estilýi múmkin. Biraq shyndyǵynda solaı. Biz úshin eń basty maqsat – ózińe tapsyrylǵan jumysty tııanaqty tyndyrý, óziń turyp jatqan jerdi kórkeıtý, gúldendirý. Sol arqyly elge eńbegiń sińedi, jetistik te ózi izdep keledi.
Iá, úlken kompanııalarda, irgeli mekemelerde jumys istedim. «Bolashaqpen» shetelde eki ret oqydym. El kórdim. Osynyń bárinen uqqanym bıznestiń álippesin mektep qabyrǵasynan bastaý kerek. Bul álem elderine tán tájirıbe. Bizge de kelip jetti. Bala kez kelgen máselege synı jáne kreatıvti turǵydan oılaýdy erte meńgerýi kerek. Qarjy saýattylyǵyn da bala kúninen úırengeni abzal.
Taǵy bir aıtarym, kásipker óz paıdasyn ǵana oılamaýy kerek. Eldiń múddesi qashanda joǵary turýy tıis. Bizdiń kásipkerler bul turǵydan alǵanda qamshy saldyrmaı keledi. Máselen, pandemııa kezinde otandyq kásipkerler dem jetpeı qınalǵan naýqastarǵa, jumyssyz qalǵan jandarǵa barynsha kómektesti. Memleketshildik degen osy. Jalpy, ekonomıkanyń negizi – shaǵyn jáne orta bıznes. Osyǵan kóńil bólý mańyzdy. El Úkimetiniń bul baǵytqa erekshe nazar aýdaryp otyrǵany da sondyqtan dep oılaımyn.
Áńgimelesken
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
