Pandemııa kezinde zardap shekken basqa salalardan aıyrmashylyǵy sol, jýrnalıstıkaǵa suranys asa qatty tómendegen joq. Kerisinshe, «Nılsen» kompanııasy keltirgen derekterge súıensek, daǵdarys kezinde úıde otyrý medıa ónimderin tutynýdyń shamamen 60 paıyzǵa óskenin kórsetip otyr. Shynynda da, AQSh-ta buqaralyq aqparat quraldaryn tutyný 2020 jyly eń joǵary deńgeıge jetti. Ásirese, jańalyqtar bólimin qaraǵandar sany artty.
Dál osyndaı úrdis búkil álemde baıqalady. Pandemııa kezinde Soltústik Azııadaǵy búkil buqaralyq aqparat quralyna júrgizilgen zertteýge súıensek, Japonııada onlaın jańalyq kózderin paıdalanýdyń kúrt óskeni anyqtaldy. О́ıtkeni koronavırýsqa qatysty alańdaǵan jurt saıttarǵa úńilgen. Taıvan men Ońtústik Koreıada jańalyq taratatyn arnalarda telekórermender sany kóbeıgen.
Suranystyń ósýine qaramastan, kiristiń azaıýyna baılanysty 2020 jyl kóptegen jergilikti redaksııaǵa ońaıǵa soqqan joq. Frılanser jýrnalıst Kaamıl Ahmed byltyrǵy kóktemde atap ótkendeı, shyǵyndardyń artqany sonshalyq, buqaralyq aqparat quraldarynyń aqyry bastalýy múmkin. Ol damýshy elderdegi jaǵdaı týraly sóz qozǵaǵan. Biraq mundaı qaýip AQSh sııaqty damyǵan memleketterde de kún tártibinen túsken joq.
Áıtse de, jaqsy jańalyq bar. Áriptesterimmen birge Konrad – Adenaýer atyndaǵy qordyń tapsyrysymen birlesip jasaǵan jańa zertteýimiz kórsetkendeı, kóptegen elde qolǵa alynǵan bastamalar redaksııalardy nyǵaıtýǵa kómektese alady. Bul baǵyttaǵy jumys tórt sanatqa bólingen. Jeke qarjylandyrý, memlekettik sýbsıdııalar, jańa bıznes modelder jáne tehnologııalyq platformalardyń qoldaýy. Barlyǵy paıdaly. Degenmen uzaq merzimde keıbireýiniń basqalarǵa qaraǵanda mańyzy joǵary.
Jeke qarjylandyrý turǵysynan kelsek, Google News Initiative, Pýlıtser ortalyǵy jáne Internıýs sııaqty uıymdar, sondaı-aq memlekettik organdar pandemııa kezinde jedel kómek qorlaryn qurdy. Mundaı kómekke júgingenderdiń kóp ekenin eskersek, jeke granttar jetkiliksiz bolyp otyr. Sondaı-aq jýrnalıstıkaǵa keń kólemdi, jan-jaqty jáne halyqaralyq baǵyttaǵy strategııany qamtıtyn jahandyq «Marshall jospary» qajet.
Keıbireýler muny moıyndaıdy. Medıany damytý salasynyń tanymal sarapshylary donorlardy úılestirýge, qarjylandyrýdy keńeıtýge jáne BAQ ınstıtýttary men basylymdaryna qoldaý kórsetýge kiristi. Mysaly, Halyqaralyq medıaǵa kómek kórsetý ortalyǵynyń qyzmetkeri Mark Nelson jáne BBC Media Action ókilderi Djeıms Dın men Maha Takı quny mıllıardtaǵan dollardy quraıtyn Qoǵam múddesi halyqaralyq medıa qoryn nasıhattap júr. Atalǵan bastama ońtústik jarty shardaǵy elderdiń jýrnalıstıkasyn damytýǵa úkimettiń kómegin kórsetýine arnalǵan.
Biraq medıaalańdaǵy úlken ózgeristerdi eskere otyryp, jergilikti jańalyqtardyń ómirsheńdigin saqtaý úshin joǵaryda atalǵan bastamalar qanshalyqty kólemdi bolǵanyna qaramastan, áli de jetkiliksiz. Medıa kásipker Ivonn Leý atap ótkendeı, tehnologııalyq kompanııalar sııaqty, buqaralyq aqparat quraldary ınvestorlardyń aqyr sońynda turaqtylyqqa jetýine kómektesýge daıyn myqty jelilerdi qurýy kerek.
Osyny eskergen «Amerıka úshin esep berý» jobasynyń negizin qalaýshy Stıv Ýoldman Amerıkanyń shamamen 6700 jekemenshik gazetin qoǵamǵa negizdelgen jáne qarjylyq táýelsiz ınstıtýttarǵa aınaldyrýǵa baǵyttalǵan bastama kóterdi. Ol úmitkerlerdiń jarııalanymdaryn anyqtaıtyn jáne olardyń qarjylyq táýelsizdigi men qaýymdastyq qajettine jaýap berýi úshin korporatıvtik qurylymdaryn qaıta quratyn kommersııalyq emes qor qurýdy usyndy.
Jergilikti jýrnalıstıkany qoldaýda tikeleı memlekettik qarjylandyrýdyń da róli bar. Taǵy da erekshe usynystar jasaldy. Aýstralııa, Norvegııa jáne Sıngapýr sekildi elderde jýrnalıstıkany qoǵamdyq ıgilik retinde qarastyrǵan. Pandemııa kezinde BAQ pen frılanserlerge sýbsıdııa berildi. Biraq bul sharalar qajettilikke qaraı berilgendikten, jetkilikti emes.
AQSh-ta táýelsiz jýrnalıstıkany qoldaý álsiz. О́z kezeginde, jýrnalıster de úkimettiń aralasýyn quptaı bermeıdi. Biraq jergilikti jańalyqtar men sapaly reportajdardy qarjylandyrýǵa kómektesetin zań jobasy qazirgi tańda talqylanyp jatyr. Mysaly, ótken shilde aıynda Kongreske engizilgen «Jýrnalıstıkanyń turaqtylyǵy týraly jergilikti zańda» jergilikti gazetterge jazylý quny 250 dollardy quraǵanda qaıtarylmaıtyn salyq jeńildikteri qarastyrylǵan. Zań jobasynda qazirdiń ózinde 78 qosalqy demeýshi kórsetilgen.
Sonymen qatar Free Press-tiń negizin qalaýshy Robert Mak Kesnı «Jergilikti jýrnalıstıka bastamasynyń» jobasyn ázirlep jatyr. Onda jergilikti kommersııalyq emes jýrnalıstıkany qoldaý úshin bir adamǵa 100 dollar qarajat bólý qarastyrylǵan. Osy josparǵa sáıkes, úkimet AQSh-tyń poshta qyzmeti arqyly joǵary tabysty tehnologııalyq kompanııalar satatyn jarnamalarǵa salynatyn az salyq esebinen qarajat jınaıdy. Osylaısha, bul tásil Big Tech-tiń zalal keltirgen salasyn qoldaýǵa qajetti kómekti kórsetedi.
Biraq eń úlken jańalyq – Aýstralııada buqaralyq aqparat quraldary men tehnologııalyq alpaýyttar arasyndaǵy teketiresti tómendetýge arnalǵan jańa bastama usynyldy. Ekonomıst Rod Sıms basqaratyn eldegi básekelestik organy jańa kodeks ázirledi. Eger qujat qabyldansa, Google men Facebook-ten ózderi taratqan jańalyqtarǵa tólenetin aqyny arbıtraj belgileıdi. Afrıkadan bastap, Eýropa men AQSh-qa deıingi memleketter bul bastamany muqııat baqylap otyr.
Qıyn-qystaý kezeńde batyl áreket qajet. Qazirgi tańda jýrnalıstıka úshin «ne bel, ne belbeý ketetin» sát. Biraq jańalyqtar ındýstrııasy pandemııaǵa deıin de qıyn jaǵdaıdy bastan ótkerdi. Eger memleketter qıyndyqqa tózimdi jergilikti jańalyqtar ekojúıesin qurýǵa jáne damytýǵa kórsetiletin qoldaý tásilin ózgertpese, túbinde qoǵamǵa qajet senimdi jáne tekseriletin aqparatty tabý qıynǵa soǵady.
Anıa ShIFRIN,
Kolýmbııa ýnıversıtetiniń Halyqaralyq jáne qoǵammen baılanys mektebiniń aǵa oqytýshysy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
