Qazaqstan • 18 Aqpan, 2021

Qandastardyń quqyqtaryn qorǵaýda enjarlyq basym

144 ret kórsetildi

Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elba­sy Nursultan Nazarbaev 1991 jylǵy 31 jeltoqsanda Qazaq radıosy arqyly «Alys­ta júrgen aǵaıyndarǵa aq ti­lek» Úndeýin joldap, «atame­kenge kelemin deýshi aǵaıyn­darǵa jol ashyq» dep jarııa­la­ǵan soń, qıly zamanda shar­ta­rapqa tarydaı shashylyp ket­ken qandastarymyzdyń ata­jurtyna oralý úderisi – uly kósh bastalyp ketkeni belgili. Sodan beri alys-jaqyn shet elderde turyp jatqan 1 mıllıon 71 myńnan astam etnostyq qazaq tarıhı Otanyna qonys aýdaryp, egemen elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna ólsheýsiz úles qosty.

Elbasynyń tapsyrýymen Úki­met shet elderden kóship keletin aǵaıyn­dardy qabyldaý jáne qazaq dıasporasynyń jas ókilderin elimizdiń joǵary oqý oryndarynda oqytý kvotalaryn engizdi, «Nurly kósh» baǵdarlamasyn qabyldap,  birqatar óńirde qandastarymyzǵa arnalǵan jańa eldi mekender sal­ǵyzdy. Kóshi-qon zańnamasy da únemi jetildirilip keledi. Bul rette qandastarymyz úshin eń basty másele – Qazaqstan azamattyǵyn alý ekendigin aıtqan jón.

Osy oraıda Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyna 1996 jyly О́zbekstannyń Buhara oblysyndaǵy Tamdy aýdanynan kóship kelip, «Tamdy» fermerlik sharýashylyǵyn qurǵan Jańabaı Pirmanov: «Elbasynyń shettegi otandastarymyzdy atajurtqa ora­­lýǵa shaqyrǵan Úndeýine qu­laq asyp, atamekenge oralýǵa be­kin­dim de Asanqaıǵy babamyz­sha jer tańdaý maqsatymen jol­ǵa shyqtym. Ataqonysymyz Qyzyl­orda oblysynyń Qarmaqshy aýda­ny bolǵanymen, Qazaqstannyń bir­sypyra jerin asyqpaı aralap shy­ǵyp, aqyry Qyzyljar óńirindegi Aqan seri babamyz ásem ánimen áldı­legen, tabıǵaty ǵajap Aıyrtaý baý­raıyna taban tireýdi uıǵardym. Ol kez memlekettik kóshi-qon baǵ­darlamasy áli qabyldanbaǵan ári eldegi ekonomıkalyq qıyndyqtar eńserilmegen qıyn ýaqyt edi. Eń qıynǵa soqqany – azamattyq alý úshin tórt jyldaı sergeldeńge túskenim. Onsyz bastaǵan isimdi ór­ge bastyrý múmkin emes edi. Son­dyqtan Qazaqstan azamattyǵyn alǵanymda qýanǵanym sondaı, kózim­nen qýa­nysh jasy qalaı yrshyp tús­kenin baı­qamaı qalyppyn...» dep es­ke alady.

Qandastar ótinishine oraı qol­danystaǵy zańnamaǵa 2015 jyly ózgeris engizilgen soń alys­tan kel­gen aǵaıyndar Qazaqstan azamat­tyǵyn jeńildetilgen tártippen bir jyl ishinde alatyn boldy. Byl­tyr bul úderisti odan ári ońaı­latý maqsatynda shet elderdegi etnostyq qazaqtardyń elimizde turaqty turýǵa ruqsat jáne  azamattyq alý úshin qujattardy bir mezgilde tapsyrýyna múmkindik beretin zań normasy qabyldandy. О́ıtkeni buǵan deıin olar eki ret qujat jınap, áýre­ge túsýshi edi.

Buǵan qosa ótken jyly Qazaq­stan azamattyǵyn alýda elimizde belgilengen merzimnen kem turý jáne ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń bolýy boıynsha zańnamalyq normalar qoldanylmaıtyn adamdar sanatyna etnostyq qazaqtar da zań júzinde qosyldy. Naqty aıtqanda buryn ata­jurtqa oralǵan aǵaıyndar 183 kúnniń ishinde ártúrli sebeppen Qazaqstannan shyǵyp, qaıta kirgen jaǵdaıda azamattyq alý úshin tapsyrǵan qujattaryn basy­nan bastap qaıta retteý talap etiletin. Endi ondaı bıýrokratııalyq bógesin bolmaıdy. Sondaı-aq kóshi-qon, salyq jáne eńbek zań­namasyn buzýshylyqqa jol berip, ákimshilik jazaǵa tartylǵan qandast­arymyzdyń azamattyq alýyna qoıylǵan shekteý de alynyp tastaldy.

«Qandas» kýáliginiń merzimi ótip ketkendikten, Qazaqstan azamatty­ǵyn jeńildetilgen tártippen ala almaı júrgen aǵaıyndardyń keıin ótinish berip, atalǵan kýáliginiń merzimin alty aıǵa deıin uzartyp alýyna da ruqsat etildi.

Degenmen «Elim!» dep eljirep kelgen baýyr­larymyzdyń kókeıkes­ti máseleleriniń keıbiri joǵary laýazym­dy sheneýnikterdiń jaýap­ker­­shilikti óz moınyna alýdan qashyp turatyn nem­quraıdylyǵy men janyashymastyǵynan sozbaqqa salynyp, joǵary jaqtyń tikeleı nusqaýymen ǵana sheshilip kelgendigi belgili. Máselen Qytaıdan kelgen qandastarymyzdyń sol el­diń quzyrly organdarynan sotty­lyǵynyń bar-joǵy týraly jazbasha anyqtama ala almaýy sebepti Qazaqstan azamattyǵyn ala almaı júrgendigi jaıly janaıqaıyn Ishki ister mınıstrliginiń basshylary 2017 jylǵa deıin qulaqqa ilmeı keldi. Tek sol jyly bolǵan Dúnıe­júzi qazaqtarynyń besinshi quryl­taıynda Elbasy tıisti tapsyrma bergen soń bul másele oń sheshimin tapty. 

2016 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń Ýálıhanov aýdanynda bolǵanymda aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Sansyzbaı Qalıev: «Mońǵolııanyń mádenıet salasynda uzaq jyldar qyzmet istep, osynda kóship kelgen bir syı­ly azamat  keıin zeınet demaly­syna shyqqanynda buryn turǵan elindegi eńbek ótili esepke alynbaı, oǵan jasy ulǵaıǵandyǵyna baılanysty  azǵantaı járdemaqy ǵana taǵaıyndalypty. Al basqa el­de­rden kóship kelgender biz qa­tar­ly táp-táýir zeınetaqy alyp jatyr. Sonda Mońǵolııadan kelgen aǵaıyndar ne úshin jazyqty boldy? Bul – ádiletsizdik qoı»,  degeni esimde. Alaıda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstr­ligi Mońǵolııadan kóship kelgen qandastarymyzdyń osy jónindegi ótinishterine qulaq aspa­ǵan­dyqtan, olar Elbasyǵa deıin shaǵymdanýǵa májbúr boldy. Sóı­tip bul problemany sheshýge de Tuń­ǵysh Prezıdentimiz aralasyp, Dúnıe­júzi qazaqtarynyń besinshi qu­ryl­taıynda Úkimetke tıisti tapsyrma bergen. Alaıda Eń­bek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń sheneýnikteri Elbasy tapsyrmasyn buljytpaı oryndady deý qıyn. О́ıtkeni, endi Mońǵolııadan kelgen qandastarymyzdyń sol elde atqarǵan eńbek qyzmeti zeınetaqy taǵaıyndaý kezinde esepteletin bolǵanymen, joǵary oqý ornynda oqyǵan jáne áskerı qyzmet at­qar­ǵan ýaqyty eńbek ótiline qosyl­maıtyn bolyp shyqty. Sonyń saldarynan olar TMD elderinen kelgen qandastarmen salystyrǵanda zeı­netaqyny áli de edáýir kem alady.

Bul máseleniń mánisi mynada: TMD elderinen kóship kelgen qandastardyń bul máselede shet­qaqpaılyq kórmeýiniń sebebi kezinde bul eldermen memleketaralyq keli­simder jasalǵan. Al Mońǵolııadan kel­gen aǵaıyndar 2014 jylǵa deıin TMD-dan qonys aýdarǵan aǵaıyn­darmen teń jaǵdaıda zeınet­ke shyǵyp keldi. Sebebi ol kezde Qazaq­stan men Mońǵolııa arasynda tıisti kelisim bar bolatyn. Onyń kúshi Qazaqstan Úkimetiniń bastamasymen 2014 jyly toqtatylǵan. Endi Eńbek jáne halyqty áleýmet­tik qorǵaý mınıstrligindegi sheneý­nikter Mońǵolııadan kelgen qan­dastarymyzdyń zeınetaqy quqyǵyn tolyq qalpyna keltirý úshin sol elmen qaıtadan kelisim jasaý kerek degen ýáj aıtady. Al ondaı kelisim qashan jasalatyny belgisiz. 

Ishki ister organdarynyń Qaza­qstan azamat­tyǵyn alý úshin qandas­tary­myzdan turaqty tirkeýdi talap etýi de olardy áýre-sarsańǵa túsirip júr. О́ıtkeni shet elderden kóship kelgen etnostyq qazaqtardyń kóp­­shiligi turǵyn úı satyp alýǵa múm­kindikteri bolmaǵandyqtan, ózderin jekemenshik turǵyn úıleri men páterlerine turaqty tirkeýge ruqsat beretin adamdardy izdep, sol úshin olarǵa edáýir aqy tólep, shyǵyndanýǵa májbúr. Bul azdaı, keıin kóshi-qon polısııasynyń qyzmetkerleri qandastarymyzdyń tirkelgen baspanalarynda turmaı­tyn­dyǵyn áshkerelep, olarǵa aqsha­laı aıyppul salyp jatady.

Osy problemany sheshý úshin keıbir nor­matıvtik-quqyqtyq aktilerge  ózgerister en­gizý qajet. Olar – Ishki ister mınıstriniń «Shetel­dikterge jáne azamattyǵy joq adam­darǵa Qazaqstan Respýb­lıka­synda ýaqytsha jáne turaqty turýǵa ruqsattar berý qaǵıdalaryn beki­tý týraly» 2015 jylǵy 4 jel­toqsandaǵy №992 buıryǵy men «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamat­tyǵyna qabyldaý máseleleri boıyn­sha ótinishhattardy ishki ister organ­darynyń qabyldaý, resimdeý jáne qaraý qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2016 jylǵy 28 qańtardaǵy №85 buıryǵy. Alaıda altynshy shaqyrylymdaǵy Parlament Májilisiniń depýtattary Ishki ister mınıstrligine qandastarymyzdyń azamattyq alýyna eleýli kedergi bolyp otyrǵan turaqty tirkeýdi talap etýdi alyp tastaýdy nemese osy problemany sheshýdiń basqa utymdy tetigin jasap, qoldanýdy usynyp hat jazǵandarymen, atal­ǵan memlekettik organ basshylary oǵan «syrǵytpa» jaýap berip, «qutylǵan» kórinedi. 

Qandastarymyzdyń osyndaı ózek­ti máseleleri de joǵary jaqtan nusqaý bolmasa, jýyq arada ońynan sheshile qoımas, sirá.

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar