Elbasynyń tapsyrýymen Úkimet shet elderden kóship keletin aǵaıyndardy qabyldaý jáne qazaq dıasporasynyń jas ókilderin elimizdiń joǵary oqý oryndarynda oqytý kvotalaryn engizdi, «Nurly kósh» baǵdarlamasyn qabyldap, birqatar óńirde qandastarymyzǵa arnalǵan jańa eldi mekender salǵyzdy. Kóshi-qon zańnamasy da únemi jetildirilip keledi. Bul rette qandastarymyz úshin eń basty másele – Qazaqstan azamattyǵyn alý ekendigin aıtqan jón.
Osy oraıda Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyna 1996 jyly О́zbekstannyń Buhara oblysyndaǵy Tamdy aýdanynan kóship kelip, «Tamdy» fermerlik sharýashylyǵyn qurǵan Jańabaı Pirmanov: «Elbasynyń shettegi otandastarymyzdy atajurtqa oralýǵa shaqyrǵan Úndeýine qulaq asyp, atamekenge oralýǵa bekindim de Asanqaıǵy babamyzsha jer tańdaý maqsatymen jolǵa shyqtym. Ataqonysymyz Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdany bolǵanymen, Qazaqstannyń birsypyra jerin asyqpaı aralap shyǵyp, aqyry Qyzyljar óńirindegi Aqan seri babamyz ásem ánimen áldılegen, tabıǵaty ǵajap Aıyrtaý baýraıyna taban tireýdi uıǵardym. Ol kez memlekettik kóshi-qon baǵdarlamasy áli qabyldanbaǵan ári eldegi ekonomıkalyq qıyndyqtar eńserilmegen qıyn ýaqyt edi. Eń qıynǵa soqqany – azamattyq alý úshin tórt jyldaı sergeldeńge túskenim. Onsyz bastaǵan isimdi órge bastyrý múmkin emes edi. Sondyqtan Qazaqstan azamattyǵyn alǵanymda qýanǵanym sondaı, kózimnen qýanysh jasy qalaı yrshyp túskenin baıqamaı qalyppyn...» dep eske alady.
Qandastar ótinishine oraı qoldanystaǵy zańnamaǵa 2015 jyly ózgeris engizilgen soń alystan kelgen aǵaıyndar Qazaqstan azamattyǵyn jeńildetilgen tártippen bir jyl ishinde alatyn boldy. Byltyr bul úderisti odan ári ońaılatý maqsatynda shet elderdegi etnostyq qazaqtardyń elimizde turaqty turýǵa ruqsat jáne azamattyq alý úshin qujattardy bir mezgilde tapsyrýyna múmkindik beretin zań normasy qabyldandy. О́ıtkeni buǵan deıin olar eki ret qujat jınap, áýrege túsýshi edi.
Buǵan qosa ótken jyly Qazaqstan azamattyǵyn alýda elimizde belgilengen merzimnen kem turý jáne ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń bolýy boıynsha zańnamalyq normalar qoldanylmaıtyn adamdar sanatyna etnostyq qazaqtar da zań júzinde qosyldy. Naqty aıtqanda buryn atajurtqa oralǵan aǵaıyndar 183 kúnniń ishinde ártúrli sebeppen Qazaqstannan shyǵyp, qaıta kirgen jaǵdaıda azamattyq alý úshin tapsyrǵan qujattaryn basynan bastap qaıta retteý talap etiletin. Endi ondaı bıýrokratııalyq bógesin bolmaıdy. Sondaı-aq kóshi-qon, salyq jáne eńbek zańnamasyn buzýshylyqqa jol berip, ákimshilik jazaǵa tartylǵan qandastarymyzdyń azamattyq alýyna qoıylǵan shekteý de alynyp tastaldy.
«Qandas» kýáliginiń merzimi ótip ketkendikten, Qazaqstan azamattyǵyn jeńildetilgen tártippen ala almaı júrgen aǵaıyndardyń keıin ótinish berip, atalǵan kýáliginiń merzimin alty aıǵa deıin uzartyp alýyna da ruqsat etildi.
Degenmen «Elim!» dep eljirep kelgen baýyrlarymyzdyń kókeıkesti máseleleriniń keıbiri joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń jaýapkershilikti óz moınyna alýdan qashyp turatyn nemquraıdylyǵy men janyashymastyǵynan sozbaqqa salynyp, joǵary jaqtyń tikeleı nusqaýymen ǵana sheshilip kelgendigi belgili. Máselen Qytaıdan kelgen qandastarymyzdyń sol eldiń quzyrly organdarynan sottylyǵynyń bar-joǵy týraly jazbasha anyqtama ala almaýy sebepti Qazaqstan azamattyǵyn ala almaı júrgendigi jaıly janaıqaıyn Ishki ister mınıstrliginiń basshylary 2017 jylǵa deıin qulaqqa ilmeı keldi. Tek sol jyly bolǵan Dúnıejúzi qazaqtarynyń besinshi quryltaıynda Elbasy tıisti tapsyrma bergen soń bul másele oń sheshimin tapty.
2016 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń Ýálıhanov aýdanynda bolǵanymda aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Sansyzbaı Qalıev: «Mońǵolııanyń mádenıet salasynda uzaq jyldar qyzmet istep, osynda kóship kelgen bir syıly azamat keıin zeınet demalysyna shyqqanynda buryn turǵan elindegi eńbek ótili esepke alynbaı, oǵan jasy ulǵaıǵandyǵyna baılanysty azǵantaı járdemaqy ǵana taǵaıyndalypty. Al basqa elderden kóship kelgender biz qatarly táp-táýir zeınetaqy alyp jatyr. Sonda Mońǵolııadan kelgen aǵaıyndar ne úshin jazyqty boldy? Bul – ádiletsizdik qoı», degeni esimde. Alaıda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Mońǵolııadan kóship kelgen qandastarymyzdyń osy jónindegi ótinishterine qulaq aspaǵandyqtan, olar Elbasyǵa deıin shaǵymdanýǵa májbúr boldy. Sóıtip bul problemany sheshýge de Tuńǵysh Prezıdentimiz aralasyp, Dúnıejúzi qazaqtarynyń besinshi quryltaıynda Úkimetke tıisti tapsyrma bergen. Alaıda Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń sheneýnikteri Elbasy tapsyrmasyn buljytpaı oryndady deý qıyn. О́ıtkeni, endi Mońǵolııadan kelgen qandastarymyzdyń sol elde atqarǵan eńbek qyzmeti zeınetaqy taǵaıyndaý kezinde esepteletin bolǵanymen, joǵary oqý ornynda oqyǵan jáne áskerı qyzmet atqarǵan ýaqyty eńbek ótiline qosylmaıtyn bolyp shyqty. Sonyń saldarynan olar TMD elderinen kelgen qandastarmen salystyrǵanda zeınetaqyny áli de edáýir kem alady.
Bul máseleniń mánisi mynada: TMD elderinen kóship kelgen qandastardyń bul máselede shetqaqpaılyq kórmeýiniń sebebi kezinde bul eldermen memleketaralyq kelisimder jasalǵan. Al Mońǵolııadan kelgen aǵaıyndar 2014 jylǵa deıin TMD-dan qonys aýdarǵan aǵaıyndarmen teń jaǵdaıda zeınetke shyǵyp keldi. Sebebi ol kezde Qazaqstan men Mońǵolııa arasynda tıisti kelisim bar bolatyn. Onyń kúshi Qazaqstan Úkimetiniń bastamasymen 2014 jyly toqtatylǵan. Endi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligindegi sheneýnikter Mońǵolııadan kelgen qandastarymyzdyń zeınetaqy quqyǵyn tolyq qalpyna keltirý úshin sol elmen qaıtadan kelisim jasaý kerek degen ýáj aıtady. Al ondaı kelisim qashan jasalatyny belgisiz.
Ishki ister organdarynyń Qazaqstan azamattyǵyn alý úshin qandastarymyzdan turaqty tirkeýdi talap etýi de olardy áýre-sarsańǵa túsirip júr. О́ıtkeni shet elderden kóship kelgen etnostyq qazaqtardyń kópshiligi turǵyn úı satyp alýǵa múmkindikteri bolmaǵandyqtan, ózderin jekemenshik turǵyn úıleri men páterlerine turaqty tirkeýge ruqsat beretin adamdardy izdep, sol úshin olarǵa edáýir aqy tólep, shyǵyndanýǵa májbúr. Bul azdaı, keıin kóshi-qon polısııasynyń qyzmetkerleri qandastarymyzdyń tirkelgen baspanalarynda turmaıtyndyǵyn áshkerelep, olarǵa aqshalaı aıyppul salyp jatady.
Osy problemany sheshý úshin keıbir normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgerister engizý qajet. Olar – Ishki ister mınıstriniń «Sheteldikterge jáne azamattyǵy joq adamdarǵa Qazaqstan Respýblıkasynda ýaqytsha jáne turaqty turýǵa ruqsattar berý qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2015 jylǵy 4 jeltoqsandaǵy №992 buıryǵy men «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyna qabyldaý máseleleri boıynsha ótinishhattardy ishki ister organdarynyń qabyldaý, resimdeý jáne qaraý qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2016 jylǵy 28 qańtardaǵy №85 buıryǵy. Alaıda altynshy shaqyrylymdaǵy Parlament Májilisiniń depýtattary Ishki ister mınıstrligine qandastarymyzdyń azamattyq alýyna eleýli kedergi bolyp otyrǵan turaqty tirkeýdi talap etýdi alyp tastaýdy nemese osy problemany sheshýdiń basqa utymdy tetigin jasap, qoldanýdy usynyp hat jazǵandarymen, atalǵan memlekettik organ basshylary oǵan «syrǵytpa» jaýap berip, «qutylǵan» kórinedi.
Qandastarymyzdyń osyndaı ózekti máseleleri de joǵary jaqtan nusqaý bolmasa, jýyq arada ońynan sheshile qoımas, sirá.
