Endi mine, adamzat qoǵamy saýda men qarjy salasynda taǵy bir revolıýsııany bastan keshýde. Damyǵan ınternet jelisi bizge aqshasyz esep aıyrysýdyń mol múmkindigin usynýda. Munyń paıdasyn kóptegen adam kórip jatyr. Qazir dúkenge baryp zat satyp alý úshin qaltamyzǵa aqsha salyp shyqpaıtyn boldyq. Qalaly jerlerde kez kelgen dúken qolma-qol aqshasyz-aq esep aıyrysa beredi. Bul úshin qaltańda banktiń plastıkalyq kartasy bolsa, jetip jatyr. Tek sol kartanyń ishinde esep aıyrysatyndaı qarjy bolsa, bolǵany.
Kópshilik qaýymnyń Kaspi bank kartasyn ustaıtyny belgili. О́ıtkeni bul bank qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýdyń mobıldik júıesin basqa bankterden buryn ázirlep, elimizde klıentteriniń sanyn arttyryp aldy. Kaspi bank kartasy kóp iske jaraıdy. Onymen taksıge de tólem tóleı alasyz. Ushaqqa, poıyzǵa bılet satyp alý úshin burynǵydaı vokzaldarǵa júgirip jatpaısyz. Qazir basqa bankter de osyndaı qyzmet túrlerin damyta túsýde.
Qysqasy, kóptegen sharýańyzdy ınternettegi arnaýly baǵdarlamalar arqyly úıden shyqpaı-aq atqara beresiz. Al kóshede kele jatsańyz, mobıldik júıe men quraldy paıdalana alasyz. Elektrondy úkimettiń damýy nátıjesinde kóptegen salyq túrlerin de úıde otyryp tóleý múmkindigi bar. Bul adam úshin qarjymen qatar barǵan saıyn quny arta túsken altyn ýaqytty únemdeýge alyp kelip otyr. Sóıtip álemde alǵash ret ınternet jelisi paıda bolǵan kezde Maıkrosoft kompanııasynyń basshysy Bıll Geıts aıtqan «bolashaqta kim ınternetten tys qalsa, sol ómirden de tys qalady» degen sóziniń ábden shyndyqqa aınalǵanyn kórip otyrmyz.
Sonymen aqshasyz esep aıyrysý álem boıynsha jyldan-jylǵa qarqynmen damyp keledi desek, qazir bul istiń kósh basynda eýropalyq elderdiń, sonyń ishinde Skandınavııa elderiniń turǵanyn kóremiz. Máselen, qazir Shvesııada halyqtyń bári qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýǵa kóship, tek 13 paıyzy ǵana qaltalaryna aqsha salyp júretin bolǵan. Osyǵan oraı sarapshylar endi úsh-tórt jyldyń ishinde Shvesııanyń álemde alǵashqylardyń biri bolyp «aqshasyz qoǵamǵa» ótetinin aıtýda.
Jalpy, álemniń qaı eli bolsyn, qazir «qolma-qol aqshasyz bolashaqqa» qaraı asyǵa qadam basýda. Bul iste kóp eldiń júrisi shıraq. Máselen, kórshimiz Reseıde byltyr halyqtyń 70 paıyzy tólem tóleýdi aqshasyz júzege asyrǵan. Reseıden bizdiń elimiz de qalysaıyn dep turǵan joq. Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń málimdeýinshe, 2020 jyly elimizde «qolma-qol aqshasyz tólem revolıýsııasy» ornyǵyp, vırtýaldy tranzaksııalar kólemi 2,6 ese ósken.
«2020 jyly Qazaqstandaǵy «qolma-qol aqshasyz esep aıyrysý evolıýsııasy» «revolıýsııamen» almastyryldy: eldegi qolma-qol aqshasyz tranzaksııalar kólemi 2,6 ese ósip, 34,6 trln teńgeni qurady. Bul rette qolma-qol aqshasyz operasııalardyń úlesi 45,5%-dan 67,4%-ǵa deıin ulǵaıdy» delingen qaýymdastyq baspasóz qyzmetiniń taratqan málimdemesinde.
Qaýymdastyq sarapshylary qolma-qol aqshasyz operasııalar tásili arasynda ınternettegi tranzaksııalar eń tanymal ekenin aıtýda. Muny faktiler de rastaıdy. Statıstıkalyq organdar málimetinshe, byltyr barlyq qolma-qol aqshasyz operasııalar kóleminiń 81 paıyzy sonyń úlesine tıgen. Iаǵnı 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha ınternet arqyly tranzaksııa kólemi 28,2 trln teńgeni quraǵan. Sonymen qatar aınalystaǵy kredıttik kartalar sany eki esege (5,3 mln birlikten 10,9 mln birlikke deıin), al debıttik kartalar 40 paıyzǵa (25,5 mln birlikten 35,6 mln birlikke deıin) ósken. Bul elimizdiń ár 100 turǵynyna búginde 189 debıttik jáne 58 kredıttik karta tıesili ekenin kórsetedi. Sóıtip qaltaǵa aqsha emes, bank kartasyn salatyn zaman kelip otyr. Tipti ınternettiń damýynyń nátıjesinde qazir kóp adamdar qaltasyna karta da salmaıdy. Qolyndaǵy uıaly baılanys quraly arqyly esep aıyrysa beredi.
«Qazaqstanda qolma-qol aqshasyz tranzaksııalardyń tanymaldyǵy jyl saıyn ósip keledi: 2018 jyly oǵan barlyq operasııa kóleminiń 29 paıyzy, 2019 jyly – 46, 2020 jyly 67 paıyzy tıesili boldy. Eger COVID-19 pandemııasyna deıin bankter men fınteh-kompanııalardyń tólem ınfraqurylymyn josparly túrde damytý qolma-qol aqshasyz tólemder naryǵynyń negizgi draıveri bolsa, onda 2020 jyldyń ekinshi toqsanynda esep aıyrysýdyń qolma-qol aqshasyz nysanyn damytý úshin áleýmettik alystatýdyń shekteý sharalary qosymsha serpin berdi» deıdi osyǵan oraı qaýymdastyq sarapshylary.
Sóıtip «bir jamandyqtyń bir jaqsylyǵy bolady» degendeı, ekonomıkamyz ben áleýmettik ómirimizge kóp keselin tıgizgen pandemııa jaǵdaıy ekinshi jaǵynan qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýdyń kúrt damýyna ákelýde. Bul úrdis búkil álemde baıqalýda. Buǵan memlekettik organdar qyzmetiniń jańa jaǵdaıda jumys isteý tásiline kóshirilýi de óz áserin tıgizgenin aıtýymyz kerek.
«Memleket áleýmettik baılanystardy barynsha azaıtýǵa jáne halyqtyń kirisiniń azaıýyn óteýge umtyla otyryp, lokdaýn kezeńinde bankter bólimsheleri men saýda jáne servıs kásiporyndaryna qashyqtan qyzmet kórsetý paıdasyna barýdy shekteıtin, sondaı-aq zardap shekken azamattarǵa materıaldyq kómek tóleýdi kózdeıtin zańnamalyq sharalar paketin qabyldady. Nátıjesinde júzdegen myń qazaqstandyqtarda esep aıyrysýdyń qolma-qol aqshasyz nysanyna kóshýge qosymsha yntalandyrýlar men múmkindikter paıda boldy. Bul qashyqtan qoljetimdi taýarlar men qyzmetterdi birinshi kezekte tańdaýdy anyqtaıtyn jańa tutyný mádenıetin qalyptastyrýǵa negiz boldy» deıdi sarapshylar.
Aıta ketý kerek, qolma-qol aqshasyz tranzaksııalardy júzege asyrý isi ázirge barlyq óńirde birdeı emes. Máselen, turǵyndarynyń sany mıllıonnan asqan Almaty, Nur-Sultan jáne Shymkent qalalarynda aqshasyz esep aıyrysý isiniń barynsha jedeldeı túskeni seziledi. Sarapshylar muny tólem kartalary men mobıldi tólemderdi qabyldaıtyn satýshylardyń kóptigimen túsindiredi. Sondaı-aq megapolıs turǵyndarynyń qarjylyq saýattylyǵy men tutynýynyń joǵary deńgeıi jaqsy kómek bolǵanyn aıtady. Bul mysal janama túrde jan basyna shaqqandaǵy bank kartalarynyń sanymen de rastalady. Máselen, Almatyda (qolma-qol aqshasyz tranzaksııalar kólemi boıynsha reıtıng kóshbasshysy) bir turǵynǵa 5,1 debıttik jáne 1,4 kredıttik kartadan keledi, al Soltústik Qazaqstan oblysy úshin tıisti kórsetkishter (reıtıng aýtsaıderi) jan basyna shaqqanda 1,3 debıttik jáne 0,4 kredıttik kartalardy quraıdy.
Osylaısha, karantındik, áleýmettik qaýipsizdik sharalarymen birge taýarlar men qyzmetterge aqy tóleý úshin sıfrly arnalardyń tanymaldyǵy men qoljetimdiligi Qazaqstannyń «aqshasyz qoǵamǵa» qaraı basqan qadamyn barynsha jedeldete túsýde.
Sarapshylardyń pikirinshe, qalyptasyp kele jatqan jaǵdaıdyń elimiz úshin aldaǵy ýaqyttaǵy paıdasy mol bolmaq. Bul úderis bolashaqta adamdar úshin saýda-sattyq jasaý men qyzmetter alýdy, ıaǵnı jalpy ómirdi jeńildetip, ýaqytty únemdeýge ákelse, sonymen qatar kóleńkeli ekonomıka men jemqorlyq úlesiniń qysqarýyna da ıgi áser etpek.
