Egemendik alǵaly bergi 30 jyl ishinde «toǵyzynshy terrıtorııa» álemdik arenada osy ustanymyna berik ekenin san ret dáleldedi. Qazaqstan kótergen bastamalar halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan joǵary baǵalanyp, qyzý qoldaýǵa ıe bolyp keledi.
Qazaqstannyń jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý boıynsha kótergen, sondaı-aq iske asyrǵan bastamalary az emes. Sonyń ishindegi biregeıi ári eleýlisi, elimizdiń jahandyq ımıdjine tikeleı áser etken oqıǵanyń biri – Semeı polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan bas tartýy. Bul bastama shartaraptyń túkpir-túkpirinde ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qatysty mańyzdy sheshim qabyldaýǵa tikeleı áser etti.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstannyń enshisine óte mol ıadrolyq arsenal muraǵa qaldy. Bul – «qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde básekelesken AQSh-ty beıjaı qaldyrǵan joq. Tipti halyqaralyq qoǵamdastyq ta Odaq taraǵannan keıin jańadan táýelsizdigin alǵan elderge kúdikke toly kúmánmen qaraǵan-dy. Biraq Qazaqstan ıadrolyq arsenalynan túbegeıli bas tartty.
Bul kútpegen qadam edi. О́ıtkeni Qazaqstannyń oqtumsyqtary Batystyń betke ustar dıplomattarynyń uıqysyn qashyrǵany belgili. Túrli sebepti syltaýratyp olar «toǵyzynshy terrıtorııaǵa» jıi-jıi at basyn buratyn. Máselen, 1991 jylǵy 31 tamyzda Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Margaret Tetcher sol kezdegi astanamyz Almatyǵa kelip, Elbasy Nursultan Nazarbaevpen kezdesti. Kelissózder barysynda «Temir ledı» ıadrolyq qarý týraly suraǵan eken.
Elbasymen emen-jarqyn áńgimelesken Tetcher hanym keıinirek aǵynan jarylyp, «qazir jahandyq saıasatta 5-6 iri jáne yqpaldy saıasatker bar. Solardyń biri – Nursultan Nazarbaev. Men oǵan senemin jáne onyń barlyq bastamalaryn qoldaımyn», degeni esimizde.
Elbasy Nursultan Nazarbaev 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Halyqaralyq uıymdar Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartýyn buryn-sońdy tarıhta bolmaǵan tyń jáne batyl bastama dep moıyndady. 2009 jyly BUU-nyń Bas Assambleıasy Qazaqstan tarapynyń usynysy negizinde osy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalady.
Elimizdiń bul qadamyn sheteldik saıasatkerler joǵary baǵalaǵany mynadan baıqalady. BUU Bas hatshysy qyzmetin atqarǵan Pan Gı Mýn bir sózinde Elbasyna bylaı degen edi: «Siz táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartý týraly óte durys ári kóregen sheshim qabyldadyńyz, sondaı-aq Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaqty qurý bastamasyn ilgeriletýge yqpal ettińiz».
BUU Bas hatshysy laýazymyn atqarǵan Kofı Annan da elimizdiń bastamasyn joǵary baǵalady. «1991 jyly Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartýy jáne synaq polıgonyn jabýy ıadrolyq qarýsyzdandyrý men ony taratpaý boıynsha jahandyq talpynystarǵa eleýli úles qosty», degen edi ol.
Elimizdiń syrtqy saıasattaǵy, álemdik arenadaǵy kelesi baǵyty halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge arnalǵan. Bul mindetke Qazaqstan eleýli úles qosyp keledi. Elbasynyń bastamasymen iske qosylǵan uıymdar sózimizdiń dáleli. Máselen, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK) qurý jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn qurýǵa Qazaqstannyń belsene qatysqanyn aıta ketken jón. Al mundaı qadamnyń álemdik arenadaǵy «toǵyzynshy terrıtorııa» bedelin arttyratyny aıtpasa da túsinikti.
Shanhaı yntymaqtastyq uıymy keıingi kezde aımaqtyq deńgeıde ǵana emes, dúnıejúzilik aýqymda serpindi túrde damyǵan kóp salaly, jetekshi yntymaqtastyq uıymdardyń birine aınaldy. Qazirgi tańda ShYU saıası dıplomatııalyq sıpatyna sáıkes, turaqty túrde nyǵaıyp keledi.
Elbasy N.Nazarbaevtyń mańyzdy jahandyq bastamasy retinde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qurý usynysyn atap ótken abzal. Bul mańyzdy ári der kezinde jasalǵan qadam edi. N.Nazarbaev osy uıymdy qurý týraly usynysyn 1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda kótergen-tuǵyn. Bastama Azııa óńirindegi qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa formatyn qalyptastyrýǵa sony serpin berdi.
Ýaqyt AО́SShK prosesiniń ózektiligin kórsetti. Onyń aıasynda saıası dıalogty ınstıtýttandyrý jáne azııalyq memleketterdi jańa saıası jaǵdaıǵa beıimdeý júrgiziledi. Qazaqstan jáne AО́SShK prosesin qoldaǵan memleketter osyndaı tetik qurýdyń kúrdeliligin aıqyn túsindi. Elbasy atap ótkendeı, búgingi kúni AО́SShK – tyńǵa túren salǵan, túrli jaǵdaıǵa daıyn biregeı forým.
Qazaqstan óńirde jalpyazııalyq ortaq qaýipsizdik qurylymyn qurý boıynsha óziniń maqsatty jumysyn júrgizip keledi. Tuńǵysh Prezıdenttiń basshylyǵymen kóptegen jumys atqaryldy. Sonyń nátıjesinde, AО́SShK ıdeıadan praktıkalyq jáne naqty jumys isteıtin qurylymǵa aınaldy.
Kórshiles elder ıntegrasııalyq qurylymdar uıymdastyrǵanda ǵana ekonomıka óristeıtini belgili. Bul ózara yqpaldastyqty damytyp qana qoımaı, eldiń áleýetin arttyrýǵa zor úles qosady. Máselen, Eýropalyq odaq sekildi uıymdar osy maqsatta qurylǵany belgili. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin Elbasy N.Nazarbaev Eýrazııa qurlyǵyn qamtıtyn alpaýyt uıym qurý qajetin jete túsindi.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev 1994 jylǵy 29 naýryzda M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde táýelsiz memleketterdiń kópjaqty teń quqyly yntymaqtastyǵy formatynda eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasyn jarııa etti.
Nursultan Nazarbaev professor-oqytýshylar quramy men stýdentter aldynda oqyǵan dárisinde «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – qulaǵan Keńes Odaǵyn kókseý emes, bul – Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderiniń naqty ustanymy. Saıası táýelsizdik saqtalady jáne oǵan eshkim qol suqpaıdy», degen bolatyn.
Osylaısha, qazirgi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń irgetasy qalana bastady. Bul baǵyttaǵy jumysty jetildirý úshin 2000 jylǵy 10 qazanda elordada ótken sammıtte Qazaqstan, Belarýs, Reseı, Tájikstan jáne Qyrǵyzstan memleketteriniń basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq (EýrAzEQ) qurý jónindegi kelisimge qol qoıǵan-tuǵyn. Atalǵan qujatta saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tyǵyz ári tıimdi júrgizýdiń tujyrymdamasy bekitildi.
2006 jyly Mınskide bolǵan sammıtte memleket basshylary EýrAzEQ-tyń bazasynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik jobasynyń sheńberinde Keden odaǵyn qurý týraly kelisim jasady. Soǵan sáıkes, bolashaq ıntegrasııanyń jol kartasy qamtylyp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń jáne 2012 jyldyń 1 qańtarynan jumys isteı bastaǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik negizi qalandy.
Qazirgi tańda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq 184 mıllıon turǵyny bar alyp aýmaqty qamtıtyn, ómirlik mańyzy bar saýda-ekonomıkalyq dálizge aınaldy. Uıymǵa múshe-memleketterdiń syrtqy saýda aınalymy 750 mlrd AQSh dollarynan asqan, kiriktirilgen ishki jalpy ónim baǵasy 2 mlrd dollardy eńsergen.
Álemde qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń birden-bir joly – tatýlyq pen ózara kelisim ornatý. Bul baǵyttaǵy Qazaqstannyń dinaralyq jáne órkenıetaralyq dıalog órbitýdegi mańyzdy bastamasy – 2003 jyldan beri shaqyrylyp kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi. О́z jerinde túrli etnostar men din ókilderi beıbit ómir súrip jatqan Qazaqstan Nur-Sultanda bir ústeldiń basynda musylman, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm jáne basqa da dinderdiń qaıratkerlerin jınap, ózekti halyqaralyq máselelerdi birlesip sheshý joldaryn talqylaýǵa múmkindik jasady.
Budan bólek, Qazaqstannyń jahandyq uıymdarǵa tórelik etýi de Elbasy esimimen tyǵyz baılanysty. Mysaly, 2010 jylǵy EQYU sammıtiniń elordada ótýi de kári qurlyqtaǵy birqatar máseleniń sheshimin taýyp berdi.
BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe retinde enýi men atalǵan uıymǵa tóraǵalyq etýi Qazaqstannyń jer-jahannyń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyna erekshe kóńil bóletinin aıǵaqtaıdy.
Sırııadaǵy azamattyq soǵys júz myńdaǵan adamnyń ómirin jalmap, mıllıondaǵan turǵyndy bosqynǵa aınaldyrǵany týraly talaı márte jazylyp, bıik-bıik minberlerde aıtyldy. Alaıda eldegi shıelenisken jaǵdaıdy saıası jolmen beıbit sheshýge umtylǵandar sanaýly. Osy oraıda, Qazaqstan Taıaý Shyǵystaǵy memlekettiń tynyshtyǵyn saqtaý maqsatynda kelissóz alańyn usynǵany belgili. Astana prosesi retinde tanylǵan bul jıynnyń tıimdiligi búginde halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan joǵary baǵalandy.
Sırııa kelissózderiniń ońtaıly júrgizilýine beıtarap Qazaqstan alańynyń tıimdi bolǵanyn kepilger memleketter – Túrkııa, Iran jáne Reseı elderi prezıdentteriniń jyly lebizderinen-aq baıqalady. Máselen, Túrkııa basshysy Rejep Taııp Erdoǵan Reseı prezıdentimen kezdesken sátinde: «Astana kelissózderi Sırııadaǵy qantógisti azaıtýǵa zor úles qosty. Sırııadaǵy daǵdarysty saıası jolmen retteýge negiz paıda boldy», degeni esimizde.
Kreml basshysy V.Pýtın Sırııadaǵy daǵdarysty sheshý maqsatynda Astana alańyn usynǵany úshin Qazaqstanǵa jáne Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa alǵys bildirdi.
«Qazaqstan jaı ǵana bas qosatyn jer emes, ol óte qolaıly alań. Qazaqstannyń beıtarap pozısııasy, qandaı da bir shıelenisterge eshqashan aralaspaýy bedeldi bitimger ekenin kórsetedi. Nursultan Nazarbaev barlyq shıelenisýshi jáne bitimge kelisýshi taraptardy kelissóz ústeliniń basynda ustap qalý úshin belgili bir jaýapkershilikti óz moınyna alǵan kezder de bolǵan. Sol úshin alǵysymyz sheksiz», dep Astana prosesine laıyqty baǵasyn berdi.
2010 jyldyń jeltoqsan aıynda Astanada ótken EQYU-nyń sammıti biregeı saıası oqıǵaǵa aınaldy. EQYU-ǵa qatysýshy memleketterdiń basshylary 1999 jylǵy Ystanbul sammıtinen keıin 11 jyl ótken soń alǵash ret uıymnyń kún tártibindegi ózekti máselelerdi talqylaýǵa jáne aldaǵy jyldarǵa arnalǵan jumys baǵyttaryn aıqyndaýǵa múmkindik aldy. Elbasy N.Nazarbaevtyń usynysy boıynsha «Bolashaqtyń energııasy» degen taqyrypta elordada ótken EXPO – 2017 kórmesi energııanyń ekologııalyq taza jáne jańartylatyn kózderin damytý jónindegi álem ǵalymdarynyń kúsh-jigerin biriktirýge kúsh saldy.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstannyń jahandyq deńgeıdegi bastamalary halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan qoldaý taýyp, álemdik arenadaǵy abyroıyn asqaqtatty. «Toǵyzynshy terrıtorııa» tórtkúl dúnıe moıyndaǵan memleketke aınalyp, táýelsizdik tuǵyry berik, keregesi keń, bolashaǵy jarqyn el atandy.
