- Bapker dese, aldymen Ábdisalan Nurmahanovtaı dara tálimger eske túseri haq. Á.Nurmahanov 1993-1997 jyldary bokstan ulttyq quramanyń bas jattyqtyrýshysy qyzmetin atqardy. Qazaqstan quramasy Ábdisalan aǵamyzdyń bapkerligimen dúnıe júzi boıynsha úzdik úshtiktiń qatarynda, Azııa qurlyǵynda №1 komanda boldy.
1994 jyly Iranda ótken Azııa chempıonatynda Bolat Jumadilov, Bolat Nııazymbetov, Nurjan Smanov, Qanatbek Shaǵataev jáne Arkadıı Topaev syndy bes birdeı boksshy jeńimpaz atandy. Sonymen qatar Taılandta ótken Álem kýbogynda da Arkadıı Topaev qarsylastarynyń barlyǵynan basym bolsa, Qanatbek Shaǵataev fınalǵa deıin jetti. Bolat Nııazymbetov pen Vıktor Shtorm jartylaı fınalda súrindi. 1995 jyly sary qurlyq birinshiliginde jerlesterimiz taǵy da atoı saldy. Al Tashkentte ótken Azııa birinshiliginde boksshy jigitter alty birdeı altyndy moıyndaryna taqty: Bolat Jumadilov, Baqtııar Tilegenov, Bolat Nııazymbetov, Ermahan Ibraıymov, Vasılıı Jırov. 1995 jyly jahandyq jarysta da Á.Nurmahanov baptaǵan saıypqyrandar Bolat Jumadilov kúmis, Vasılıı Jırov qola medaldy jeńip aldy. Bul júldeler táýelsiz Qazaqstan sportshylarynyń rýhyn kótergen úlken jeńisterdiń bastaýy edi.
1996 jyly Atlanta Olımpıadasynda bıik minberden kóringen boksshylar Vasılıı Jırov – altyn, Bolat Jumadilov – kúmis jáne Bolat Nııazymbetov pen Ermahan Ibraıymov qola medal jeńip aldy. Osylaısha, Kýba men Bolgarııa quramalarynan keıingi úzdik úshtikten kóringen ulttyq qurama О́zbekstan, Grýzııa, Armenııa sekildi memleketterdi aıtpaǵannyń ózinde bazasy men sporttyq áleýeti bizden áldeqaıda myqty Reseı men Ýkraına elderiniń ózin artqa tastady.
- 2017 jyly Almatyda ótken qysqy Ýnıversıadadan keıin short-trekten Qazaqstan quramasynyń bas jattyqtyrýshysy Mádiǵalı Qarsybekovtiń eńbegi qalyń jurtqa málim boldy. Bas bapkerdiń tól shákirtteri – Abzal Ájǵalıev, Nurbergen Jumaǵazıev, Aıdar Bekjanovtar álemdik saıystarda olja salyp júr. A.Ájǵalıev – short-trekten Álem kýbogynyń jeńimpazy, qysqy Azıadanyń qola júldegeri, dúnıejúzilik Ýnıversıadanyń eki dúrkin kúmis júldegeri. Dál osy Abzal 2018 jyly qysqy Olımpııa oıyndarynyń ashylý saltanatynda Qazaqstannyń memlekettik týyn ustap shyqty. N.Jumaǵazıev te osal emes. Onyń qorjynynda Álem kýbogynyń eki altyn medali, sary qurlyqtyń qola medali, Ýnıversıadanyń qos qola medali bar. Sondaı-aq Álem kýbogynyń eki dúrkin qola júldegeri Aıdar Bekjanov, Azııa oıyndarynyń qola júldegeri Artýr Sultanǵalıev, Azııa kýbogynyń qola júldegeri Aslan Daýymov sekildi qazaq jigitteri halyqaralyq arenada el namysyn qorǵap júr.
Belgili sport jýrnalısi Qydyrbek Rysbektiń «Qazaqtyń 72 bapkeri» kitabyndaǵy derekterge súıensek, 1988-1996 jyldary jáne 2006 jyldan qazirgi ýaqytqa deıin ulttyq quramanyń bas bapkeri qyzmetinde júrgen Mádiǵalı Ábdiǵalıuly úshin mundaı jetistik quramaǵa ońaı kelgen joq. Sol tusta Sport agenttiginiń basshysy Dáýlet Turlyhanovtyń usynysymen Almatydan Oralǵa bet alǵan bapker áýeli qala mektepteri men aýlalardy aralap júrip, ózine shákirt izdedi. Kóshege habarlandyrý ildi. Sondaı tabandylyqtyń arqasynda 5 myńdaı balany synap kórip, sonyń ishinen 60-qa jýyǵyn short-trekke baýlypty. Sol alpystyń ishinen halyqaralyq dodalarda olja salǵan chempıondar shyqty.
- Qazaq boksynyń juldyzdy sáti Tursynǵalı Edilovtiń esimimen baılanysty. Sıdneı Olımpıadasynda qazaq boksshylary atoı salyp, komandalyq esepte dúnıe júzi boıynsha úshinshi oryndy ıelendi. Ulttyq quramanyń tizginin Tursynǵalı bapker ustaǵan sol 1997-2001 jyldary qazaq boksy álemdegi eń myqty quramanyń birine aınaldy.
Tursynǵalıdyń tusynda oǵan deıin sharshy alańda atoı salǵan biraz boksshylar rıngpen qosh aıtysqan-dy. Endigi jerde Edilovke solardyń ornyn basar myqty komanda jasaqtaý qajet edi. Ol jasaqtaǵan komandanyń myqtylyǵy Bangkokta ótken Azııa oıyndarynda aıqyndaldy. Ermahan Ibraıymov, Muhtarhan Dildábekov, Vıacheslav Býrba osy atalmysh dodada qarsylastarynan basym túsip, nátıjesinde Edilovtiń jigitteri 3 altyn, 1 kúmis, 1 qola enshiledi.
Qazaq sportynyń tarıhynda tuńǵysh ret tórt birdeı boksshy – Bolat Jumadilov, Bekzat Sattarhanov, Ermahan Ibraıymov jáne Muhtarhan Dildábekovtiń Olımpııa oıyndarynyń fınalyna shyǵatyn kezi de qurama tizginin Tursynǵalı ustaǵan tus edi. Sıdneı Olımpıadasynda qazaq-kýba boksshylary bir-birine úsh ret qarsylas bolsa, sonyń úsheýinde de bizdiń jigitter basym tústi. B.Sattarhanov pen E.Ibraıymov Olımpıadanyń altyn medalin alsa, M.Dildábekov pen B.Jumadilov kúmis tuǵyrdan kórinip, el abyroıyn asyrdy. Bul – qazaq boksy buryn-sońdy Olımpııa oıyndarynda baǵyndyrmaǵan beles edi.
- Sporttyq gımnastıkadan qazaqtan shyqqan eń tanymal jattyqtyrýshy Edige Jarovtyń eńbegi eren. 11 jasynan bastap Almatyda sporttyq gımnastıkamen shuǵyldana bastaǵan Edige Nurmahanulynyń alǵashqy bapkeri Aleksandr Kalısh bolatyn. Kalıshtiń qolastynda jattyqqan Edige gımnastshy retinde bıik belesterdi baǵyndyra almasa da, bapker retinde álemdegi myqtylardyń biri boldy. Onyń tól shákirti Valerıı Lıýkın Seýl Olımpıadasynynyń eki dúrkin jeńimpazy jáne eki dúrkin kúmis júldegeri atanǵany osyǵan dálel. Nege tól shákirti? Sebebi, KSRO-nyń eńbek sińirgen bapkeri Edige óziniń shákirti Valerııdi 1977 jyly Aqtóbeden 11 jasynda Almatyǵa aldyryp, tárbıeledi. Kúnine 6-7 saǵat ter tógýiniń arqasynda bilikti bapkerden shyńdalyp shyqqan Lıýkın eki márte álem, bes márte Eýropa chempıony atandy. Álemde eshkim jasamaǵan birneshe elementti dúnıege ákeldi. Sol ádisterdiń biri hám biregeıi beldemede (týrnık) 360 gradýs burylyspen alǵa búgilip jasaıtyn salto. Bul ádisti oılap tapqan Edige bapker edi. Almaty oblysy Narynqol aýylynyń týmasy 1990 jyldan 2000 jylǵa deıin Fransııada eńbek etip, 2000 jyldan beri Kanadada turady. Fransııada baptaǵan shákirti Jıl Stablo 1995 jyly Eýropa chempıony ataǵyn jeńip alsa, 1997 jyly taǵy bir shákirti Fransııa chempıonatynda top jardy.
2000 jyly Kanadaǵa qonys aýdarǵan Edige bapkerdiń barýymen turalap qalǵan Kanada gımnastıkasy aıaqtan turdy. 1999 jylǵy álem birinshiliginde bar-joǵy 18-orynǵa turaqtaǵan Kanada, 2001 jyly 12-orynǵa, al 2003 jyly 5-orynǵa taban tiredi. 2004 jyly Afınada ótken Olımpııa oıyndarynda kanadalyq Kaıl Shıfelt aldyna jan salǵan joq. Búgingi kúni Edige bapker Halyqaralyq gımnastıka federasııasy tehnıkalyq komıtetiniń múshesi. Kanada tarıhynda sporttyq gımnastıkadan Olımpıada chempıonyn daıyndaǵan tuńǵysh bapker.
- Esimin erekshe atap ótýge bolatyn bapkerdiń biri – Altaı Tanabaev. «Qazaqtyń 72 bapkeri» kitabynda aıtylǵandaı, aldymen jas balýandardy jattyqtyrǵan A.Tanabaevqa keıinnen erkin kúresten ulttyq qurama senip tapsyryldy.
2011 jyly Túrkııada ótken álem chempıonatyna barǵan Qazaqstan quramasy sapynda bes birdeı qazaq balýany boldy. Al olardyń ekeýi – Dáýlet Nııazbekov pen Dáýren Jumaǵazıev qola júldeger atandy. Buǵan deıin ulttyq qurama sapynda qazaq balýandarynyń kóp bolmaǵanyn jáne 1997 jyldan beri qazaq balasynyń erkin kúresten álemdik dodanyń tuǵyryna shyqpaǵanyn eskersek, bul jeńisterdi tarıhı erlik deýge turarlyq. Tártipke nyq, talapshyl Tanabaev bul jeńiske toqmeıilsigen joq. Keıinnen London Olımpıadasynyń qola júldegeri atanǵan Aqjúrek Tańatarovtyń qarym-qabiletin de tanı bildi. Daǵystandaǵy oqý-jattyǵý jıynynda Aqjúrektiń qaıratyn baıqap, Olımpııa oıyndaryna qosty.
London Olımpıadasynyń qola júldesi úshin kúresken shákirti Dáýlet Nııazbekov qarsylasyna esesi ketip, besinshi orynǵa turaqtady. Al Aqjúrek Tańatarov pen Dáýlet Shabanbaı dál osyndaı múmkindigin múlt jibergen joq. Atlantada Máýlen Mamyrov qola medal enshilegennen keıin qazaqtyń erkin kúres balýandary Olımpıada júldesin almaǵan edi. Osylaısha, arada 16 jyl ótkennen keıin kúresten Olımpıada oıyndarynyń qos qola júldesi qazaq balýandaryna buıyrdy.
- Grek-rım kúresine qyzyǵatyndar arasynda Tańat Saǵyndyqovty bilmeıtin jan joq. Qazaqstan ulttyq qurama tizginin úsh márte ustaǵan bilikti maman, qazaqtan shyqqan tuńǵysh álem chempıony Baqtııar Baıseıitovtiń bapkeri. Odan bólek, KSRO halyqtary Spartakıadasynyń jeńimpazy Esenkeldi Batyrǵarın, Azııanyń qola júldegeri Rústem Baıseıitov syndy shákirtteriniń jeńiske jetýine birden-bir sebepker bolǵan jattyqtyrýshy.
1992-1993 jyldary qurama tizginin alǵash ustaǵan tusta, ıaǵnı 1993 jyly bas bapkerdiń shákirtteri Azııa chempıonatynda júlde sany boıynsha komandalyq esepte úshinshi orynǵa shyqty. 2006-2009 jyldary qurama tizginin ekinshi márte ustaǵan kezde, shákirtteri halyqaralyq arenada ájepteýir nátıje kórsete bastady. 2008 jylǵy Beıjiń Olımpıadasynda Nurbaqyt Teńizbaev pen Áset Mámbetov úzdik úshtikten kórindi. Araǵa jyl salyp N.Teńizbaev álemdik dodada qola júldeger atandy.
2012-2016 jyldary ulttyq quramaǵa úshinshi márte kelgen Saǵyndyqovtyń shákirtteri álemde, sary qurlyqta atoı saldy. Dosjan Qortyqov, Almat Kebisbaev syndy balýandar álem birinshiliginiń qola medalin moıyndaryna ildi. Al álem chempıonatynda úzdik úshtikten kóringen Nurmahan Tinálıev Azııa oıyndary men sary qurlyq chempıonatynda aldyna jan salǵan joq. Sondaı-aq 2014 jyly Astanada ótken Azııa chempıonatynda Tańat Saǵyndyqovtyń shákirtteri 2 altyn, 1 kúmis jáne 2 qola medalmen jalpykomandalyq esepte birinshi orynǵa shyqty.
- Bokstan Qazaqstan qurama komandasynyń bas bapkeri qyzmetin toǵyz jyl (2009-2018) atqarǵan Myrzaǵalı Aıtjanov «Álemniń eń úzdik bas bapkeri» degen ataqty eki ret ıelengen jalǵyz bapker. Ol quramany basqarǵan jyldary qazaq boksshylary Azııa chempıonatynan – 15 altyn, 7 kúmis, 6 qola, Azııa oıyndarynan – 8 altyn, 5 kúmis,
2 qola, álem chempıonatynan – 5 altyn,
8 kúmis, 7 qola jáne Olımpııa oıyndarynan – 2 altyn, 3 kúmis, 2 qola medal jeńip aldy.
Álem chempıondary Birjan Jaqypov pen Qaırat Erálıev, Beıjiń Olımpıadasynyń jáne álem birinshiliginiń qola júldegeri Erkebulan Shynálıev, sondaı-aq 2019 jylǵy álem chempıonatynyń qola júldegeri jáne Tokıo Olımpıadasynyń joldamasyna ıe bolǵan Sáken Bıbosynov syndy shákirtterdi tárbıelegen M.Aıtjanov osyndaı jetistiktiń barlyǵy el táýelsizdiginiń arqasynda kelgenin aıtady: «Bizdiń jetistikterimizdiń negizi – Azattyqtyń arqasy, táýelsiz el retinde búginde barlyq salada eshkimge jaltaqtamaı, óz qalaýymyzsha jumys isteýdemiz. Sonyń aıasynda sportymyzǵa da joǵary deńgeıde kóńil bólinýde. Búginde memleket tarapynan sportqa jasalyp jatqan jaǵdaıǵa kóńil tolady. Sondyqtan, qazaq sportynyń joǵary nátıje kórsetýine múddeli bolǵan barlyq basshylar men janashyrlarǵa qashanda rızamyz», deıdi álemniń eki dúrkin úzdik bapkeri.
Joǵaryda sóz etken bapkerler úzdikterdiń bir shoǵyry ǵana. Áıtpese, álem, Olımpıada chempıondary men júldegerlerin baptaǵan nebir talantty mamandar elimizde jeterlik. Mysaly, bokstan Olımpıada jáne álem chempıony Danııar Eleýsinovtiń ákesi ári bapkeri Marat Eleýsinov, Baqtııar Artaevtaı Olımpıada jeńimpazyn tárbıelegen Nurlan Aqúrpekov, ataqty Gennadıı Golovkınniń bapkeri, búginde bokstan ulttyq quramanyń bas jattyqtyrýshysy Ǵalym Kenjebaev, Olımpıadanyń eki dúrkin kúmis júldegeri Ádilbek Nııazymbetov, álem chempıondary Erdos Jańabergenov pen Bekzat Nurdáýletovtiń bapkeri Marat Jaqıev sekildi taǵy basqa mamandardy sóz etýge bolady. Sondaı-aq jeńil atletıkadan úsh Olımpıadada olja salǵan, London Olımpıadasynyń chempıony Olga Rypakovanyń ákesi ári bapkeri Sergeı Alekseev, aýyr atletıkadan birneshe álem jáne Olımpıada chempıondaryn baptaǵan, Rıo Olımpıadasynyń jeńimpazy Nıjat Rahımovtyń bapkeri Alekseı Nı, sý dobynan Qazaqstan quramasyn jattyqtyryp, Azııa Oıyndarynyń jeńimpazy bolǵan Asqar Orazalınov, júzýden Rıo Olımpıadasynyń chempıony Dmıtrıı Balandınniń bapkeri Alekseı Kazakov, voleıboldan Qazaqstan qyzdar quramasyn jattyqtyryp, Azııada úzdikterdiń tiziminen kóringen Baqytjan Baıtóreev te bilikti mamandar qatarynda. Qysqy Olımpıadanyń qola júldegeri Denıs Tendi Sochı Olımpıdasyna daıyndaǵan Frenk Kerroll, 2018 jylǵy Phenchhan olımpıadanyń qola júldegeri Iýlııa Galyshevanyń jeke bapkeri Elena Krýglyhına sekildi qysqy sport túrleri boıynsha da myqty bapkerler bar.
