Rýhanııat • 25 Aqpan, 2021

Qyran qustar bıznestiń qurbanyna aınala bere me?

42 ret kórsetildi

Qusbegiler saıatshylyq ónerdiń damýy kenjelep qaldy dep alańdaıdy. Táýelsiz elimizdiń Kók týynda qanat qaqqan kıeli qyrandy búrkitshiler tomaǵa kıgizip emes, temir torda alyp júrýge májbúr. Al oblystar men aýdandarda ashylǵan sport mektepterindegi «Qusbegilik» bóliminde balalardyń bilim alýyna jaǵdaı jasalmaǵan. Búginde babadan qalǵan baǵzy ónerdi saqtap, ony keleshek urpaqqa nasıhattaý maqsatynda saıatshylyq óner respýblıkada ulttyq sport túri retinde damyp keledi.

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary Alma­ty oblysynda belgili etnograf-ǵa­lym Jaǵda Babalyquly bas bolyp, biraz qusbegiler respýblıkada tuń­ǵysh Jalaıyr-Shora atyndaǵy búrkit­shi­­ler mek­tebiniń irgesin qalaǵan bolatyn. Al­maty qalasynyń Ortalyq sta­dıo­nyn­da 1989 jyldyń kúzinde alǵash ret Halyqaralyq Búrkitshiler fes­tı­va­li ótip, keńestik kezeńdegi odaqtas res­pýb­lı­kalardyń birazynan qoldaryna qus qondyrǵan qonaqtar qatysyp, jurtty tańǵaldyryp edi. Alaıda dúrkirep ótken eki-úsh basqosýdan keıin qoldaýshysy men qorǵaýshysy tabylmaǵan bul aıtýly shara birneshe jyl tym-tyrys bolyp qalǵan bolatyn. Dese de, kezinde babalar murasyn jalǵaǵan qart qusbegilerdiń qasynda júrip, keńesterin tyńdaǵan etnograf-jýrnalıst Baǵdat Múptekeqyzy Jaǵda Babalyqulymen keńese otyryp, Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Nura aýy­lynda Jalaıyr-Shora qusbegiler mektebiniń shańyraǵyn qaıta tiktep, «Baýashar» merekesin ótkizgen sol jyldarda respýblıkada nebári 15 búrkitshi ǵana bolatyn. Osy mekteptiń arqasynda saıatshylyqtyń tuńǵysh erejesi jasalyp, ulttyq sport túrine endi. «Sonar», «Qansonar» qusbegiler merekesiniń aýqy­my keńeıip, birneshe oblysta jyl sa­ıyn eresekter men jasóspirimder ara­syn­­da respýblıkalyq, halyqaralyq chem­­pıonat­tar, Almaty oblysynda Áben Toqtasynuly men Seıitjan Baı­júnis­uly, Aqmola oblysynda Másip Batyrhanuly, al Nur-Sultan qalasynda Kúntýǵan Toqtybaı atyndaǵy týrnırler dástúrli túrde ótip keledi. Búginde oblystar men aýdandardaǵy ulttyq sport mektepterindegi «Qusbegilik» bólimderde 7-8 jastaǵy balalar 3-4 jyl bilim alady. Alaıda oqytý zerthanalary tolyqqandy ja­raqtalmaǵandyqtan, balalar qyran qus­tar­syz (búrkit, qarshyǵa, ıtelgi, suń­qar, t.b.), at, at ábzelderi, qustarǵa qa­jetti jem-azyq, qural-jabdyq, ıaǵnı kórneki qu­ral­darsyz oqýǵa májbúr.

Baǵdat Múptekeqyzy búginde sol Jalaıyr-Shora saıatshylyq mektebin damy­tý isi men «Qyran» federasııasynyń atqarýshy dırektorlyǵyn qatar atqaryp júr. Ol kisiniń aıtýynsha, qyran qus­tar­dy baptaýshylardyń kópshiligi Almaty, Jambyl, Túrkistan jáne Shy­ǵys Qazaqstan oblystarynda, al ıtelgi, qarshyǵa sekildi qustardyń ıeleri Mań­ǵys­taý óńirinde turady. Qazirgi kez­de federasııanyń esebi boıynsha res­pýblıka boıynsha 150-deı qusbegi tirkelgen. «Alaıda qyran qustardy qorǵaý durys jolǵa qoıylmaǵandyqtan, respýblıkada Naýryz merekesi, ulttyq salt-dás­túr­ler­men baılanysty resmı shara­lar­da bolmasa, saıatshylyq ónerdiń bar ekeni es­kerilmeı keledi», deıdi B.Múptekeqyzy.

Saıatshylyq ónerimizdegi eń úlken másele – qoldaǵy qyrandardy túgendep, esepke alý. Baǵdat Múptekeqyzy osy oraıda belgili qoǵam qaıratkeri, ulttyq qundylyqtarymyzdyń úlken janashyry Oralbaı Ábdikárimov basqaratyn «Qan­sonar» ańshylyq sharýashylyǵy qaýym­dastyǵy men Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵy birlese otyryp, qy­ran­darǵa chıp salynyp, qujat jasala bas­taǵandyǵyn atap ótti. Búginde ja­han­dyq eko­logııalyq máseleler men bıoalýan­túr­li­lik baǵdarlamalary aıasynda janýarlar men qustar álemin qorǵaý basty nazarda tur. Osy oraıda qyran qustardyń sanyn bilý, zańsyz aýlaý men tasymaldyń aldyn alý maqsatynda osy chıp salý jumystary tıimdiligin kórsetip otyr. Alaıda janýar­lar dúnıe­sin qorǵaý týraly zańnamada qyran qus­tar­dy ósimge jiberý kerektigi es­ke­­rilip, salynǵan chıpti on jyldan asyr­­maı aýys­tyrýdy qarastyratyn bap ke­rek. Baǵdat Múptekeqyzynyń aıtýyn­sha, bul jaýapty mindet Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń de, Aýyl sharýa­shy­­lyǵy mınıstrligi janyndaǵy Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý komıtetiniń de quzyryna enbegen. Al ulttyq sport túrlerine qa­tys­ty «Deneshynyqtyrý jáne sport týra­ly» zańda da qyran qustardy qorǵaý tý­raly máseleniń basy ashyq emes. Qy­zyl kitapqa engen qyran qustardy qor­ǵaý maqsatynda olardy qorektendirý, kó­lik tasymalyndaǵy qaýipsizdigin qam­ta­­masyz etý zańnamalyq turǵyda naq­ty kór­setilmegendikten, búrkitshiler qus­tar­­dy tomaǵa kıgizip emes, qıynnyń-qıyny, temir jol qyzmetkerleriniń talaby boıyn­sha temir torda alyp júrýge máj­búr.

Elimizde saıatshylyq ónerdi damytý men qyran qustardyń sanyn kóbeıtý maqsatynda pıtomnıkterdiń jumysy jolǵa qoıylsa, deıdi B.Múptekeqyzy. О́ıtkeni qusbegilikti kásip etip, búrkit ustaǵysy kelgender úshin qolbaılaý bolatyn másele kóp. Búrkitshiler úshin qyran qusty aýlaýǵa ruqsat joq. Biraq búrkit aýlap, satýdy bıznes kózine aınaldyryp júrgender kóp. Búrkitshilerdiń ańshylyq kýáligi men qyran qustardyń qujaty «Qyran» federasııasy arqyly jasalyp keledi. Sońǵy jyldarda pıtomnık ashý isin qolǵa alyp, qıyndyqtarymen kúre­sip júrgen federasııanyń atqarýshy dırek­tory munyń ońaı sharýa emestigin aıta­dy. Munymen qosa búrkittiń balapany arnaıy pıtomnıkterde kem degende 3 myń AQSh dollaryna baǵalanady. Al qusbegilerdiń qyran qustardy satyp ala­tyn mundaı qomaqty qarjysy qaıdan bolsyn.

Qyran qustyń balapanyna bıologııa­lyq negizdeme jasatý jeke mekemelerge tıesili bolǵandyqtan, bul qyzmet túri 1500 mln teńgeni quraıdy. Sonymen birge pıtomnıkterden alynǵan balapan qyran bolyp shyǵýy da ekitalaı, kúmán kóp. Tabıǵatynan qusbegiler qyrandy qaı taý­da mekendeıtinin, qaı uıadan shyqqanyn tanı biledi. Qyran da qazaqy tabıǵatqa saı tekti qus. Ony balapan kúninen baptap, ańǵa salyp, erkindikke jibergenge deıingi jaýapkershilik búrkitshiniń moınynda», deıdi B.Múptekeqyzy.

«Qazaq atamyz búrkitti, birinshiden, sal-seriliktiń sánin jarastyratyn qundy dú­nıe retinde baǵalaǵan, ekinshiden, mal tabýǵa, úshinshiden, em-dom retinde paı­da­lan­ǵan», dep áńgimesin bastaǵan Almaty oblysy Tekeli aýylynyń turǵyny, qusbegi Búrkitbaı Faızollauly búrkit baý­­lýǵa bala kúninen áýes ekenin aıtady. – Men týǵanda ákemniń úsh-tórt búrkiti bolyp­ty. Atymdy Búrkitbaı dep qoıýynyń da tórkini osynda jatsa kerek. Kózimdi ashqaly qyran qusty serik etip kele­min. Búrkit baptaý ónerine búginde otba­symyzben berilgenbiz».

Búrkitbaı Faızollaulynyń aıtýynsha, elimizdegi qusbegilik ónerdiń damyp kele jatqandyǵy «Qyran» fe­de­rasııasynyń atqarǵan aýqymdy iste­riniń nátıjesi. Sonaý Mońǵolııa, Qy­taı jerindegi qandastarymyz da qy­ran baptaýda tájirıbeleri mol, kóziniń qara­shyǵyndaı saqtap keledi. Búginde jas­tar arasynda saıatshylyqty ulttyq sport túri retinde damytýdyń kóp septigi tıip jatqanyn negizge alǵan Búrkitbaı Faızollauly keıbir azamattardyń ony týrıstik maqsatta, tipten aqsha tabýdyń ádis-amaly retinde qoldanyp júrgenine qapalanady. Keıbir búrkitshilerdiń qo­lyn­daǵy qyranǵa qarap kóńiliń qulazıdy. Durys túlemegendikten, qustyń qyran ekenin ajyratýdyń ózi qıynǵa túsedi», deıdi.

Qyran qusty sportta paıdalanýdyń ózindik eskeretin tustary bar. Osy oraıda Búrkitbaı qusbeginiń aıtýynsha, tek qana je­ńiske jetýdi maqsat etý – qusqa qııanat. Kóbine qusbegilikte jazylmaǵan erejeni talap etetin, ıaǵnı mádenı mura ekendigi eskerilmeıtin jaǵdaılar kezdesedi. Al pıtomnıkterde qusbegiliktiń qyr-syryn meńgergen mamandar qyran qustardy paıda tabý úshin emes, tabıǵı jolmen ósirip, baptaýǵa jumys istese quba-qup. Sonymen birge qazaqtyń bári qusbegi bolýy mindetti emes, qusbegilik qanyna sińgen, óz balasyndaı qusty jaqsy kóretinder ǵana aınalysýy kerek. Ol úshin uzaq jyldar boıy ter tógip, tájirıbe jınaqtaǵan respýblıka boıynsha árbir búrkitshiniń jaǵdaıyn bilip, baqylap otyrǵan «Jalaıyr-Shora» búr­kitshiler mektebiniń, «Qyran» fede­ra­sııasynyń usynysyn qajetti oryndar qoldasa jetip jatyr. Sonymen birge saıatshylyq ónerdi damytýdyń bir joly – «Salbýryn» saıatshylyq merekesi jıi ótki­zilip tursa, halqymyzdyń ulttyq qun­dy­lyqtarǵa degen súıispenshiligi, qy­zy­ǵýshylyǵy artatyn edi», degen qus­be­gi aqsaqal «Qyran» federasııasymen bir­lesip Almaty oblysynyń Eskeldi aýdanynda, Qyzylaǵashta ótken merekege halyqtyń erekshe yqylas bildirgenin atap ótti. Sondyqtan da qusbegiliktiń deńgeıin kór­setetin osyndaı jarystardyń kóp bol­ǵany salany damytýǵa yqpal etetin qadam­dardyń biri bolatyny sózsiz.

«Qazaq halqynyń dástúrli ónerine aı­na­lyp, urpaqtan-urpaqqa mura bolǵan qusbegilik ónerimiz qoldaýdy, qor­ǵaý­dy jáne tereń ǵylymı-zertteýdi ta­lap ete­di», deıdi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Tarıh, arheologııa jáne etnologııa fa­kýl­tetiniń doktoranty Gúlbaný Sma­ǵul­qyzy. Osy saıatshylyq óneri­miz­di HH ǵasyrda zerttep ketken S.Muqanov, M.Muqanov, Á.Marǵulan, J.Babalyq­uly, A.Turdybaevtyń eńbegin búginde A.Toq­­ta­baı, T.Qartaeva jáne taǵy da bas­qa ǵalymdarymyz jalǵastyryp keledi.

Osy oraıda Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyna oraı «Arhıv- 2025» baǵdarlamasy aıasynda ańshylyqqa qatysty arhıv qujattaryn jarııalaý qajettigi týyndap otyr. Sonymen qatar ultymyzdyń dástúrli ańshylyǵyn saqtaý jáne qoldaý maqsatynda úlken jumystar atqaryp jatqan óńirlik ańshy­lyq ortalyqtaryna barynsha demeýshilik kór­setip, Kók týymyzda qanat qaqqan qy­ranǵa arnaıy mártebe berip, búrkitpen, tazy­men ań aýlaýǵa baýlıtyn birden-bir respýblıkalyq deńgeıdegi arnaıy mek­tepti «Búrkitshiler» aýyly atanyp ketken Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýda­nynda ashyp, ǵylymı jumystar júrgizý júktelse, arǵy-bergi tarıhymyzda qus­begiliktiń talaı sarǵaıyp jatqan bet­teri ashylatyn edi. Onsyz da sany az kásibı biliktiligi joǵary, tájirıbeli, jasy úlken bapkerlerge memleket tarapy­nan qamqorlyq jasalsa, jalaqy bel­gi­lense babalar murasyna degen paryzymyz oryndalar ma edi?..

 

Almaty

Sońǵy jańalyqtar

Qıly-qıly taǵdyrlar

Tarıh • Keshe

Tozaqtan ótse de túńilmegen

Rýhanııat • Keshe

Radıst qazaq qyzdary

Tarıh • Keshe

Qarsy barlaýshylar qaharmandyǵy

Rýhanııat • Keshe

Maıdangerdiń ónegeli joly

Rýhanııat • Keshe

Turlaýy qıyn taǵdyrlar

Tarıh • Keshe

Bar úmitimiz Almat Kebisbaevta

Sport • 08 Mamyr, 2021

Bir shańyraqtan – úsh maıdanger

Rýhanııat • 08 Mamyr, 2021

Jetpis jeti jyldan keıin kelgen marapat

Aımaqtar • 08 Mamyr, 2021

Taraz qalasynda 20 soǵys ardageri bar

Aımaqtar • 08 Mamyr, 2021

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • 08 Mamyr, 2021

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • 08 Mamyr, 2021

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • 08 Mamyr, 2021

Áskerı ınjenerler ustahanasy

Oqıǵa • 07 Mamyr, 2021

Boryshymdy abyroımen ótesem deımin

Rýhanııat • 07 Mamyr, 2021

Ardagerler azaıyp bara jatyr...

Qazaqstan • 07 Mamyr, 2021

Uqsas jańalyqtar