О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary Almaty oblysynda belgili etnograf-ǵalym Jaǵda Babalyquly bas bolyp, biraz qusbegiler respýblıkada tuńǵysh Jalaıyr-Shora atyndaǵy búrkitshiler mektebiniń irgesin qalaǵan bolatyn. Almaty qalasynyń Ortalyq stadıonynda 1989 jyldyń kúzinde alǵash ret Halyqaralyq Búrkitshiler festıvali ótip, keńestik kezeńdegi odaqtas respýblıkalardyń birazynan qoldaryna qus qondyrǵan qonaqtar qatysyp, jurtty tańǵaldyryp edi. Alaıda dúrkirep ótken eki-úsh basqosýdan keıin qoldaýshysy men qorǵaýshysy tabylmaǵan bul aıtýly shara birneshe jyl tym-tyrys bolyp qalǵan bolatyn. Dese de, kezinde babalar murasyn jalǵaǵan qart qusbegilerdiń qasynda júrip, keńesterin tyńdaǵan etnograf-jýrnalıst Baǵdat Múptekeqyzy Jaǵda Babalyqulymen keńese otyryp, Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Nura aýylynda Jalaıyr-Shora qusbegiler mektebiniń shańyraǵyn qaıta tiktep, «Baýashar» merekesin ótkizgen sol jyldarda respýblıkada nebári 15 búrkitshi ǵana bolatyn. Osy mekteptiń arqasynda saıatshylyqtyń tuńǵysh erejesi jasalyp, ulttyq sport túrine endi. «Sonar», «Qansonar» qusbegiler merekesiniń aýqymy keńeıip, birneshe oblysta jyl saıyn eresekter men jasóspirimder arasynda respýblıkalyq, halyqaralyq chempıonattar, Almaty oblysynda Áben Toqtasynuly men Seıitjan Baıjúnisuly, Aqmola oblysynda Másip Batyrhanuly, al Nur-Sultan qalasynda Kúntýǵan Toqtybaı atyndaǵy týrnırler dástúrli túrde ótip keledi. Búginde oblystar men aýdandardaǵy ulttyq sport mektepterindegi «Qusbegilik» bólimderde 7-8 jastaǵy balalar 3-4 jyl bilim alady. Alaıda oqytý zerthanalary tolyqqandy jaraqtalmaǵandyqtan, balalar qyran qustarsyz (búrkit, qarshyǵa, ıtelgi, suńqar, t.b.), at, at ábzelderi, qustarǵa qajetti jem-azyq, qural-jabdyq, ıaǵnı kórneki quraldarsyz oqýǵa májbúr.
Baǵdat Múptekeqyzy búginde sol Jalaıyr-Shora saıatshylyq mektebin damytý isi men «Qyran» federasııasynyń atqarýshy dırektorlyǵyn qatar atqaryp júr. Ol kisiniń aıtýynsha, qyran qustardy baptaýshylardyń kópshiligi Almaty, Jambyl, Túrkistan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda, al ıtelgi, qarshyǵa sekildi qustardyń ıeleri Mańǵystaý óńirinde turady. Qazirgi kezde federasııanyń esebi boıynsha respýblıka boıynsha 150-deı qusbegi tirkelgen. «Alaıda qyran qustardy qorǵaý durys jolǵa qoıylmaǵandyqtan, respýblıkada Naýryz merekesi, ulttyq salt-dástúrlermen baılanysty resmı sharalarda bolmasa, saıatshylyq ónerdiń bar ekeni eskerilmeı keledi», deıdi B.Múptekeqyzy.
Saıatshylyq ónerimizdegi eń úlken másele – qoldaǵy qyrandardy túgendep, esepke alý. Baǵdat Múptekeqyzy osy oraıda belgili qoǵam qaıratkeri, ulttyq qundylyqtarymyzdyń úlken janashyry Oralbaı Ábdikárimov basqaratyn «Qansonar» ańshylyq sharýashylyǵy qaýymdastyǵy men Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵy birlese otyryp, qyrandarǵa chıp salynyp, qujat jasala bastaǵandyǵyn atap ótti. Búginde jahandyq ekologııalyq máseleler men bıoalýantúrlilik baǵdarlamalary aıasynda janýarlar men qustar álemin qorǵaý basty nazarda tur. Osy oraıda qyran qustardyń sanyn bilý, zańsyz aýlaý men tasymaldyń aldyn alý maqsatynda osy chıp salý jumystary tıimdiligin kórsetip otyr. Alaıda janýarlar dúnıesin qorǵaý týraly zańnamada qyran qustardy ósimge jiberý kerektigi eskerilip, salynǵan chıpti on jyldan asyrmaı aýystyrýdy qarastyratyn bap kerek. Baǵdat Múptekeqyzynyń aıtýynsha, bul jaýapty mindet Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń de, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi janyndaǵy Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý komıtetiniń de quzyryna enbegen. Al ulttyq sport túrlerine qatysty «Deneshynyqtyrý jáne sport týraly» zańda da qyran qustardy qorǵaý týraly máseleniń basy ashyq emes. Qyzyl kitapqa engen qyran qustardy qorǵaý maqsatynda olardy qorektendirý, kólik tasymalyndaǵy qaýipsizdigin qamtamasyz etý zańnamalyq turǵyda naqty kórsetilmegendikten, búrkitshiler qustardy tomaǵa kıgizip emes, qıynnyń-qıyny, temir jol qyzmetkerleriniń talaby boıynsha temir torda alyp júrýge májbúr.
Elimizde saıatshylyq ónerdi damytý men qyran qustardyń sanyn kóbeıtý maqsatynda pıtomnıkterdiń jumysy jolǵa qoıylsa, deıdi B.Múptekeqyzy. О́ıtkeni qusbegilikti kásip etip, búrkit ustaǵysy kelgender úshin qolbaılaý bolatyn másele kóp. Búrkitshiler úshin qyran qusty aýlaýǵa ruqsat joq. Biraq búrkit aýlap, satýdy bıznes kózine aınaldyryp júrgender kóp. Búrkitshilerdiń ańshylyq kýáligi men qyran qustardyń qujaty «Qyran» federasııasy arqyly jasalyp keledi. Sońǵy jyldarda pıtomnık ashý isin qolǵa alyp, qıyndyqtarymen kúresip júrgen federasııanyń atqarýshy dırektory munyń ońaı sharýa emestigin aıtady. Munymen qosa búrkittiń balapany arnaıy pıtomnıkterde kem degende 3 myń AQSh dollaryna baǵalanady. Al qusbegilerdiń qyran qustardy satyp alatyn mundaı qomaqty qarjysy qaıdan bolsyn.
Qyran qustyń balapanyna bıologııalyq negizdeme jasatý jeke mekemelerge tıesili bolǵandyqtan, bul qyzmet túri 1500 mln teńgeni quraıdy. Sonymen birge pıtomnıkterden alynǵan balapan qyran bolyp shyǵýy da ekitalaı, kúmán kóp. Tabıǵatynan qusbegiler qyrandy qaı taýda mekendeıtinin, qaı uıadan shyqqanyn tanı biledi. Qyran da qazaqy tabıǵatqa saı tekti qus. Ony balapan kúninen baptap, ańǵa salyp, erkindikke jibergenge deıingi jaýapkershilik búrkitshiniń moınynda», deıdi B.Múptekeqyzy.
«Qazaq atamyz búrkitti, birinshiden, sal-seriliktiń sánin jarastyratyn qundy dúnıe retinde baǵalaǵan, ekinshiden, mal tabýǵa, úshinshiden, em-dom retinde paıdalanǵan», dep áńgimesin bastaǵan Almaty oblysy Tekeli aýylynyń turǵyny, qusbegi Búrkitbaı Faızollauly búrkit baýlýǵa bala kúninen áýes ekenin aıtady. – Men týǵanda ákemniń úsh-tórt búrkiti bolypty. Atymdy Búrkitbaı dep qoıýynyń da tórkini osynda jatsa kerek. Kózimdi ashqaly qyran qusty serik etip kelemin. Búrkit baptaý ónerine búginde otbasymyzben berilgenbiz».
Búrkitbaı Faızollaulynyń aıtýynsha, elimizdegi qusbegilik ónerdiń damyp kele jatqandyǵy «Qyran» federasııasynyń atqarǵan aýqymdy isteriniń nátıjesi. Sonaý Mońǵolııa, Qytaı jerindegi qandastarymyz da qyran baptaýda tájirıbeleri mol, kóziniń qarashyǵyndaı saqtap keledi. Búginde jastar arasynda saıatshylyqty ulttyq sport túri retinde damytýdyń kóp septigi tıip jatqanyn negizge alǵan Búrkitbaı Faızollauly keıbir azamattardyń ony týrıstik maqsatta, tipten aqsha tabýdyń ádis-amaly retinde qoldanyp júrgenine qapalanady. Keıbir búrkitshilerdiń qolyndaǵy qyranǵa qarap kóńiliń qulazıdy. Durys túlemegendikten, qustyń qyran ekenin ajyratýdyń ózi qıynǵa túsedi», deıdi.
Qyran qusty sportta paıdalanýdyń ózindik eskeretin tustary bar. Osy oraıda Búrkitbaı qusbeginiń aıtýynsha, tek qana jeńiske jetýdi maqsat etý – qusqa qııanat. Kóbine qusbegilikte jazylmaǵan erejeni talap etetin, ıaǵnı mádenı mura ekendigi eskerilmeıtin jaǵdaılar kezdesedi. Al pıtomnıkterde qusbegiliktiń qyr-syryn meńgergen mamandar qyran qustardy paıda tabý úshin emes, tabıǵı jolmen ósirip, baptaýǵa jumys istese quba-qup. Sonymen birge qazaqtyń bári qusbegi bolýy mindetti emes, qusbegilik qanyna sińgen, óz balasyndaı qusty jaqsy kóretinder ǵana aınalysýy kerek. Ol úshin uzaq jyldar boıy ter tógip, tájirıbe jınaqtaǵan respýblıka boıynsha árbir búrkitshiniń jaǵdaıyn bilip, baqylap otyrǵan «Jalaıyr-Shora» búrkitshiler mektebiniń, «Qyran» federasııasynyń usynysyn qajetti oryndar qoldasa jetip jatyr. Sonymen birge saıatshylyq ónerdi damytýdyń bir joly – «Salbýryn» saıatshylyq merekesi jıi ótkizilip tursa, halqymyzdyń ulttyq qundylyqtarǵa degen súıispenshiligi, qyzyǵýshylyǵy artatyn edi», degen qusbegi aqsaqal «Qyran» federasııasymen birlesip Almaty oblysynyń Eskeldi aýdanynda, Qyzylaǵashta ótken merekege halyqtyń erekshe yqylas bildirgenin atap ótti. Sondyqtan da qusbegiliktiń deńgeıin kórsetetin osyndaı jarystardyń kóp bolǵany salany damytýǵa yqpal etetin qadamdardyń biri bolatyny sózsiz.
«Qazaq halqynyń dástúrli ónerine aınalyp, urpaqtan-urpaqqa mura bolǵan qusbegilik ónerimiz qoldaýdy, qorǵaýdy jáne tereń ǵylymı-zertteýdi talap etedi», deıdi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Tarıh, arheologııa jáne etnologııa fakýltetiniń doktoranty Gúlbaný Smaǵulqyzy. Osy saıatshylyq ónerimizdi HH ǵasyrda zerttep ketken S.Muqanov, M.Muqanov, Á.Marǵulan, J.Babalyquly, A.Turdybaevtyń eńbegin búginde A.Toqtabaı, T.Qartaeva jáne taǵy da basqa ǵalymdarymyz jalǵastyryp keledi.
Osy oraıda Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyna oraı «Arhıv- 2025» baǵdarlamasy aıasynda ańshylyqqa qatysty arhıv qujattaryn jarııalaý qajettigi týyndap otyr. Sonymen qatar ultymyzdyń dástúrli ańshylyǵyn saqtaý jáne qoldaý maqsatynda úlken jumystar atqaryp jatqan óńirlik ańshylyq ortalyqtaryna barynsha demeýshilik kórsetip, Kók týymyzda qanat qaqqan qyranǵa arnaıy mártebe berip, búrkitpen, tazymen ań aýlaýǵa baýlıtyn birden-bir respýblıkalyq deńgeıdegi arnaıy mektepti «Búrkitshiler» aýyly atanyp ketken Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanynda ashyp, ǵylymı jumystar júrgizý júktelse, arǵy-bergi tarıhymyzda qusbegiliktiń talaı sarǵaıyp jatqan betteri ashylatyn edi. Onsyz da sany az kásibı biliktiligi joǵary, tájirıbeli, jasy úlken bapkerlerge memleket tarapynan qamqorlyq jasalsa, jalaqy belgilense babalar murasyna degen paryzymyz oryndalar ma edi?..
Almaty
