Qoǵam • 16 Naýryz, 2021

Balańyz ana tilin bile me?

146 ret kórsetildi

Búgingi qoǵamymyzda memlekettik til mártebesi bar ana tilimizdiń bolasha­ǵyna eleýli alańdaýshylyq bar. Bul taqy­ryptyń buqaralyq aqparat qural­dary men áleýmettik jelilerde qyzý talqyǵa túsip jatqandyǵy – sonyń aıǵaǵy.

Osy oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasyndaǵy: «Totalıtarlyq kezeńde ulttyq qundylyqtarymyzdan, tilimizden, dilimiz ben dinimizden aıyrylyp qala jazdadyq. Onyń bári Táýelsizdiktiń arqasynda halqymyzǵa qaıta oraldy. Biraq ult pen el retinde saqtalyp qalý úshin búgingi jáne bolashaq urpaq jańa syn-qaterlerge daıyn bolýy kerek.

Jahandaný kezinde el jat jurttyń yq­pa­lyna beısanaly túrde ilesip ketkenin ańǵarmaıdy. Basqasha aıtqanda, májbúrlikten emes, sanasynyń ýlanýy arqyly óz erkimen torǵa túsedi. Sondyqtan, jańa zamannyń jaqsy-jamanyn ekshep, artyqshylyqtaryn boıǵa sińirýmen qatar, tamyrymyzdy berik saqtaýymyz qajet. Ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenıetimiz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaý – barlyq órkenıetter mıdaı aralasqan alasapyranda jutylyp ketpeýdiń birden bir kepili», degen sózderi oıǵa oralady.

О́ıtkeni elimizde Táýelsizdik jyldarynda myńdaǵan qazaq mektebi men balabaqshalary ashylǵanyna, qazaq tilindegi gazet-jýrnaldar, teledıdar men radıo habarlary kóbeıgenine qaramastan, búgingi jahandaný zamanynda ana tilimizdiń aspany bultsyz, shaıdaı ashyq deý qıyn. Máselen, elimizdiń, ásirese, soltústik jáne ortalyq óńirlerindegi qalalarda ashylǵan aralas mektepterdi aıtpaǵanda, taza qazaq mektepteri oqýshylarynyń ózderi de úziliste bir-birimen orys tilinde sóılesetindigi jasyryn syr emes. Balabaqshalardaǵy ahýal da osyǵan uqsas. Munyń sebebi nede? Bizdińshe, birinshiden, qalalyq jerlerde qazaq tiliniń tildik ortasy áli qalyptaspaǵandyǵynda. Ekinshiden, aqparat keńistigindegi básekede qazaq tilindegi ónimderdiń sany az, sapasy máz emestiginde. Buǵan birer qarapaıym mysal keltireıik: Kórshilerimiz – jas adamdar. Bári de qazaq­sha sóıleıdi. Bir kúni olar jalǵyz ul­darynyń tili orysshaǵa aýysa bastaǵanyn ań­ǵaryp­ty. Sóıtse, ol bala kúni boıy kompıý­terden kózin almaı, sondaǵy orys tilin­degi mýltfılmderdi tamashalaıdy eken.

Dál osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan ózge ata-analardyń keıbireýleri balalarynyń tek «Balapan» telearnasyn kórýine ruqsat berip, basqa tildegi dúnıelikterdi tamashalaýyna tyıym salyp, tirelgen tuıyqtan shyǵýdyń bir jolyn tapqan sııaqty. Ul-qyzdarynan úı ishindegi qarym-qatynasta tek qazaqsha sóıleýdi qatań talap etip, al olar baıqamaı orys tilindegi sózderdi qosyp jibergen jaǵdaıda ártúrli «aıyp» salyp jatqan aǵaıyndar da bar eken.

Árıne, mundaı is-áreketter ultynyń keleshegin oılaıtyn namysty da parasatty ata-analardyń ǵana qolynan keledi. Kúnkóristiń kúıbeńimen balasynyń tár­bıe­sine ýaqyt tappaıtyn, nemese oǵan onsha mán bermeıtin áke-shesheler de az emestigi anyq. Olardyń otbasylaryndaǵy beıkúná baldyrǵandardyń betin ana tilimizge burý joly bireý-aq – eń aldymen, qazaq tilindegi mýltfılmderdiń sany men sapasyn arttyrý jáne balalar ádebıetin damytý.

Bul rette Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva jaqynda «Ult» táýel­siz ınternet basylymyna bergen suq­batynda: «Jas urpaqtyń tilin qazaq tilin­de qalyptastyrý – búgingi kúnde eń ózek­ti másele. Búgingi balalardyń tilin qalyp­tas­­tyratyn qural – árıne birinshi kezekte – telearnalardaǵy mýltıplıkasııa­lyq fılm­­der men balalar ádebıeti. Bul rette, «Balapan» arnasynyń mazmundyq kontentin, baǵdarlamalar sapasyn kúsheıtýdi únemi qadaǵalap otyrmyz. Sonymen qatar, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda balalarǵa arnalǵan qazaq tildi teleónimderdiń aýqymyn keńeıtý maqsatynda sheteldik balalar telearnalaryn (Nickelodeon, TiJi, Karýsel) qazaq tiline aýdaryp, taratý qolǵa alyndy. Sondaı-aq, bıylǵy jyly balalar ádebıetiniń álemdik bestsellerlerin, atap aıtqanda, E.H.Gombrıhtiń «Álemniń qysqasha tarıhy», Lıýıs Kerrolldiń «Alısa ǵajaıyptar elinde», Djordj Orýelldiń «Haıýanattar baǵy», Eva Ibbotsonnyń «Teńiz ózenine saıa­haty» syndy barlyǵy 20 kitapty qazaq tiline aýdaryp, balalar aýdıtorııasyna usynýdy kózdep otyrmyz», dep málimdegeni kóńilge úlken úmit uıalatady. Buǵan bizdiń qosarymyz: Úkimet Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń osyndaı ıgi bastamalaryna qajetti qarjyny aıamasa, quba-qup. Parlament depýtattarynyń qulaǵyna da «altyn syrǵa» demekpiz.

Sońǵy jańalyqtar

16 tamyzǵa arnalǵan valıýta baǵamy

Ekonomıka • Búgin, 09:47

16 tamyzǵa arnalǵa aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:38

1453 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:06

Jigittermen kúsh synasqan arý

Ulttyq sport • Búgin, 08:43

Qytaıdan qalyp qoıdyq

Sport • Búgin, 08:42

Tabystary – 2 117 000 dollar

Sport • Búgin, 08:40

Sınsınnatıdegi týrnır bastaldy

Sport • Búgin, 08:38

Úzdik qurylysshylar marapattaldy

Qoǵam • Búgin, 08:37

Olımpıadadan keıingi oılar

Sport • Búgin, 08:35

Jarys qyzǵan shaǵyna jetti

Sport • Búgin, 08:34

Tehnopark tegin oqytady

Qoǵam • Búgin, 08:32

Balalarǵa arnalǵan startaptar

Qoǵam • Búgin, 08:30

Julynqurt laboratorııasy áshkerelendi

Aımaqtar • Búgin, 08:27

«Talgodaǵy» talan-taraj

Qoǵam • Búgin, 08:25

Shalǵaıdaǵylar shaǵym aıtady

Bilim • Búgin, 08:22

Jańa mektepter kóbeıedi

Bilim • Búgin, 08:20

Jalbyz ben jaýynqurt ósiredi

Qoǵam • Búgin, 08:17

Moıynqumda mańyzdy máseleler aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:13

Jańa Qazaqstan – sheteldikter kózimen

Saıasat • Búgin, 08:10

Qamystan óndirilgen qumsheker

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly eńbek

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar