Rýhanııat • 21 Naýryz, 2021

Qazaq zııalylary áz-Naýryz jaıly ne aıtty?

117 ret kórsetildi

О́tken ǵasyr basynda qazaq oqyǵandary, ıaǵnı alash qaıratkerleri ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń «Tuqymyn adamdyqtyń shashtym, ektim, Kóńilin kógertýge qul halyqtyń» degenindeı, bári derlik qazaqtyń joqshysy boldy.

«Ár halyqtyń dástúr-salty men ádet-ǵurpy úkimet zańynan bıik turýy tıis» dep qytaı oıshyldary aıtqany sııaqty, ótken ǵasyr basynda ultty saqtap qalýdyń eń názik ıirimderi onyń dástúri ekenin qazaq oqyǵandary erte ańǵardy. Sóıtip olar jurtty birlikke, tatýlyqqa, berekege úndeıtin, ekinshi jaqtan jer emshegin emgen dıhan qaýymyn eńbekke yntalandyratyn «Naýryz meıramyn» tiriltýge at salysty.

Mysaly, alash ardaqtysy Mirjaqyp Dýlatuly «Qazaq» gazetiniń 1914 jylǵy 53-shi sanyna:  «Naýryz qazaqtyń shyn maǵynasyndaǵy ult meıramy. Naýryzdy kúnshyǵys jurttarynyń kóbi, Úndistan, Iran, Aýǵanstan, Buhar, Kavkaz, Túrkistandyqtar meıram etedi. Biraq bulardyń bárin salystyrǵanda Naýryzdy bizdiń qazaqtyń meıram etýi aıyryqshy syıymdy, artyqsha dáleldi. Oraza, qurban aıttaryn esepke almaǵanda, bizdiń qazaq-qyrǵyzda jalǵyz-aq meıram bar, ol Naýryz» dep jazsa,  «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1923 jylǵy №75 sanynda úlken aqyn Maǵjan Jumabaev «Qosh keldiń, Naýryz!» atty jyryn jarııalaǵan eken.

Sol sııaqty,  memleketshil tulǵa Turar Rysqulov 1920 jyly 21 qańtarda Túrkistan Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılana salysymen Naýryz meıramyn atap ótý jaıly buıryq shyǵarsa, jazýshy Beıimbet Maılın 1926 jyly «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 22 mart (naýryz) kúngi sanyna: «Bıdaı kóje býlanyp, Bir jaıa pisken kúıinde, Qutty bolsyn naýryzyń, Jańa tilek, jańa jyr, Samarhan tasy  erigen, Naýryzdyń toı bul» dep jyrmen  shashý joldaǵan eken.

Alash arystarynyń biri – Sultanbek Qojanov «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1925 jylǵy 22 naýryz kúngi sanyna «Naýryz týraly» deıtin maqala jazyp merekeniń mán-mańyzyna toqtalypty.

Atalmysh jazbada: «22 mart – Naýryz meıramy. Kúnshyǵys halqy tegis meıram qylyp ótkizý salt bolǵan kún. Muny kóp bilgishter «Din meıramy» dep jırenip, lajy bolsa qurtý kerek dep sopysynady. Naýryzǵa arnalǵan namaz joq. Naýryzda qurban shalynyp, quran oqylmaıdy. Naýryz – jyl basy. Naýryz – musylmanshylyqtan buryn shyqqan meıram. Naýryz – el sharýasymen kún kórip, tabıǵat sharttaryna turmysy kóbirek baılanysqan eldiń turmysy týdyryp otyrǵan meıram. Jurt qysqy qysymshylyqtan qutylyp, maly jut qaýpinen qutylyp, aman qalǵan maly tóldep qorasy tolyp ózderi egin sharýasyna qam qylyp, jaz maýsymynda baılyǵyn molaıtýdyń, tabıǵattyń ıip turǵan kezinde qolynan kelgenshe kóp óndirip qalýdyń sharasyn istep, abyr-sabyr bolyp jatqan el sharýalarynyń talaby qozǵan eń kóńildi ýaqyty – kóktem. Sol kóktemniń basy – Naýryz» dep jazypty.

Jazýshy Muhtar Áýezovtyń 1985 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen 20 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń 16-shy tomynyń 39-40-shy betterinde: «Naýryz kún shyǵys halqynyń kóbiniń meıramy bolǵan. Solardyń ishinde, ásirese, kóshpeli túrikterdiń arasynda eń qadirli, eń uly meıram bolyp sanalǵan. Naýryz – baqtashylyq kásibine salynǵan eldiń kásip meıramy... Qys ketip, kún shyraıy túzelgen kezde táńiri el tirshiligine keńshilik ákeledi dep esepteledi. Sondyqtan jazǵyturym naýryzdyń kirgen kúni – jańalyq kúni. Esik aýyrtpalyqtyń bári qyspen birge ketip, endi jańa úmit, jańa tirshilik esigi ashylǵan kún. Alty aı qys qabaǵyn túıip, áldenege soǵary belgisiz bolyp kelgen táńirideı ıesiniń ıgen kúninde elde aǵytqan qoıdaı jamyrasyp, kórden shyqqandaı jylap kórisip, qýanyshty keleshekke úmit artyp bas qosatyn. Bul meıram beri kelgen kezde, óner tapqan elder úshin burynǵy qanjy qyzýynan aıyrylsa da, qazaqqa sońǵy zamanǵa sheıin maǵynasyn joǵaltqan joq. Sondyqtan qazaq eli ulystyń uly kúnin kóterilgen kýanyshpen qarsy alatyn. О́zge meıramdardyń ishide jalpaq eldiń ómirimen nyq baılanysy bar meıram osy bolatyn. Qazirgi naýryz jaıyndaǵy sózder sol kúndegi yrymdy, sondaǵy amandasý, kórisý, sııaqty usaq saltty, sol kúndegi tilekti ǵana bildiredi» degen eken.

Joǵarydaǵy jazbalardan biz qazaq halqynyń ómir saltynda naýryz meıramynyń qanshalyqty mańyzy baryn ańǵaramyz. Qalaı desek de, ótken ǵasyrdyń basynda ultshyl tulǵalar bul merekeni jappaı halyqtyq etýge umytylǵan anyq.

Sońǵy jańalyqtar

Áskerı tikushaq apatqa ushyrady

Álem • Búgin, 15:21

Túrkistan oblysynda eki brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:06

Efıopııada pilder qyrylyp jatyr

Álem • Búgin, 11:58

Qazaqstanda un óndirý kólemi tómendedi

Ekonomıka • Búgin, 11:45

Dastın Pore: Makgregor – ótken shaq

Jekpe-jek • Búgin, 11:40

Gazǵa aýysqan kólikter sany artty

Qazaqstan • Búgin, 10:50

Alvares aýyr salmaqta alypqa aınala ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Uqsas jańalyqtar