Soltústik Kaspıı aýmaǵy teńizdiń reseılik batys jáne qazaqstandyq shyǵys bólikterin qamtıdy. Soltústik Kaspıı aıdyny muz ústinde kúshikteıtin ıtbalyqtar úshin erekshe mańyzdy. Iаǵnı ıtbalyq kúshikteri muz ústinde ósip, jetiledi. Jetilgen jas ıtbalyqtar muz erigennen keıin eresektermen birge túleý ári qońdaný úshin Soltústik Kaspııdiń shaǵyn araldaryna qonys aýdarady. О́kinishke qaraı, Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin ár memleket ıtbalyqtardy zertteý jumystaryn ózderine tıesili sý aýmaǵynda túrli ádistemelerin paıdalana otyryp derbes júrgizdi. Sondyqtan Qazaqstan men Reseı ǵalymdarynyń birlesken zertteýleri ıtbalyqtardy Soltústik Kaspııdiń búkil akvatorııasynda zerdeleýge múmkindik berdi.
Búginde eskekaıaqtylar otrıadynyń eń usaq ókili – kaspıı ıtbalyǵynyń ekologııasyn zerdeleý jónindegi zertteý jumystary jańa deńgeıge jetti. 2020 jyldyń aqpan aıynda, 2012 jyldan beri alǵash ret soltústik-shyǵys Kaspııdiń muz alqabyndaǵy ıtbalyqtarǵa áýeden sanaq jumystary jáne kóktemniń basynda Soltústik Kaspııdiń ońtústik-shyǵys bóligindegi túleý jataqtarynda arnaıy zertteýler júrgizildi.
Itbalyqtardyń 2019-2020 jyldardaǵy qysqy sanaǵy teńiz janýary úshin qolaısyz jyly qysqa tap keldi. Qys mezgilindegi joǵary aýa temperatýrasy men daýyl Soltústik Kaspııdiń batys bóligindegi muz jamylǵysyn buzyp, popýlıasııanyń kúshikteýshi basym bóligi teńizdiń soltústik-shyǵys bóliginde shoǵyrlandy. Klımattyq kataklızmderge qaramastan, áýe sanaǵy ıtbalyqtardyń shyǵystaǵy muz betindegi barlyq jataǵynda júrgizildi jáne qysqa merzimde popýlıasııanyń sany esepteldi.
Kaspıı ıtbalyǵyn halyqaralyq deńgeıde keshendi zertteý ǵylymı qoǵamdastyqtyń osy biregeı teńiz sútqorektisi popýlıasııasynyń jaǵdaıy men kúıi týraly alańdaýshylyǵyna jaýap boldy. Ǵalymdardyń derekteri boıynsha, XX ǵasyrdyń basynan bastap 2005 jylǵa deıin ıtbalyqtar sany 1,2 mıllıonnan 104 myńǵa deıin – 91%-ǵa azaıǵan (Harkonen et al., 2012). 2008 jyldan beri Kaspıı ıtbalyǵy Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń Qyzyl tiziminde Endangered (joıylý qaýpi tóngen) qorǵaý statýsynda. 2017 jyly 100-den astam el, sonyń ishinde Ázerbaıjan 1993 jyly jáne Túrikmenstan 2011 jyly Kaspıı ıtbalyǵyn joıylý qateri tóngen túrge jatqyzdy. 2020 jyldyń basynda Kaspıı ıtbalyǵy Qazaqstan men Reseı Qyzyl kitaptaryna da engizildi.
Bul zertteýlerdi NCOC kompanııasy Qazaqstan jáne Reseı ǵalymdarymen birlesip uıymdastyrdy. Qazaqstan jaǵynan Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy (BShǴО́O), Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-zertteý ortalyǵy (MjVǴZO), «Qazaqstandyq qoldanbaly ekologııa agenttigi» JShS, «Ortalyq Azııa ekologııalyq zertteýler ınstıtýty» JShS, Reseı jaǵynan – Búkilreseılik balyq sharýashylyǵy jáne muhıttaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty («VNIRO») jáne A.Seversov atyndaǵy Ekologııa jáne evolıýsııa problemalary ınstıtýty (EEPI) federaldyq memlekettik ǵylymı mekemeleri jumys istedi. Eki eldiń ǵalymdarynyń zertteýleri eki eldegi ýákiletti memlekettik organdardyń – Qazaqstannyń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń jáne RF Balyq aýlaý jónindegi federaldyq agenttiginiń jetekshi mamandarymen kelisildi.
Baǵdarlamanyń maqsaty – Kaspıı ıtbalyǵy popýlıasııasynyń qazirgi kúıin Kaspıı teńizi janýarlar áleminiń endemıgi jáne Kaspııdiń ekojúıesi ahýalynyń ındıkator túri retinde zerdeleý.
Baǵdarlamanyń negizgi baǵyttary – popýlıasııanyń sanyn, ál-aýqatyn, ıtbalyqtardyń qorek qoryn, mekendeý oryndarynyń kúıin, janýarlarǵa jaǵymsyz áser etetin faktorlardy zerdeleý jáne eń bastysy, kaspıı ıtbalyǵy popýlıasııasyn jáne onyń mekendeý ortasyn saqtaý jónindegi perspektıvalar men is-sharalardy belgilep anyqtaý.
Kaspıı ıtbalyǵy popýlıasııasynyń kúıin anaǵurlym tolyq túsiný maqsatynda zertteý jumystary aldynda halyqaralyq ǵalymdar toby kóptegen belgili ádebı málimetterdi, sondaı-aq NCOC kompanııasy 1994-2018 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde ıtbalyqtardy josparly jáne dáıekti túrde keshendi zertteýler barysynda jınaǵan kaspıı ıtbalyǵy týraly aqparatty muqııat zerdeledi.
Popýlıasııa sany Soltústik Kaspııdegi muz alqabynda analyq eresek janýarlardyń basym bóligi kúshikteý úshin jınalǵan kezde ıtbalyqtarǵa qysqy áýesanaǵy barysynda esepteledi. Sanaqtar zerthana-ushaqtyń kómegimen aldyn ala eseptelgen arnaıy koordınattar – transektter boıynsha júrgiziledi. Sanaq júrgizý úshin zamanaýı tehnıkalyq quraldar – zerthana-ushaqtyń bortyna ornatylǵan, muz alqabyndaǵy ıtbalyqtardyń naqty sanyn dálirek anyqtaýǵa múmkindik beretin arnaıy fotoapparattar, beıne (vıdeo) apparatýra, jylý sezgish ınfra-qyzyl qurylǵylary paıdalanylady. Osyndaı esepteý júıesi óńirde alǵash ret qoldanyldy.
Avıasanaqtar sonymen qatar kóktemde túleý jataqtarynda jáne kúzde ıtbalyqtar qys aldynda shoǵyrlanatyn shaǵyn qumdy araldarda júrgiziledi.Kóktemde jáne kúzde ıtbalyqtar Soltústik Kaspııdiń shyǵys jáne batys jaǵalaýy mańyndaǵy shaǵyn araldarda shoǵyrlanady. Bul araldar zertteýshilerge qoljetimdi, olar osy araldarda keshendi zertteýlerdiń basqa bóligin júrgizedi. Shaǵyn araldarda ıtbalyqtarǵa jerseriktik en (tańbalar) ornatylady. Bul ıtbalyqtardyń belgili bir ýaqytta qaıda ekenin jáne teńizdegi mıgrasııalyq jolyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Itbalyqtarǵa en salýmen qatar bıologııalyq synamalar alynady – ıtbalyqtardyń túgi men qanynan, shyryshty qabyǵynan alynǵan synamalar boıynsha keıin parazıtologııalyq, mıkrobıologııalyq, ımmýnologııalyq, toksıkologııalyq, genetıkalyq jáne vırýsologııalyq taldaýlar júrgiziledi. Bıologııalyq synamalar alý popýlıasııanyń aman-saýlyǵyn, onyń túrli ınfeksııalar men aýrýlarǵa qarsy turý qabiletin baǵalaý úshin qajet. Toksıkologııalyq taldaý ıtbalyqtardyń qanynda, aǵzalarynda jáne tinderinde lastaýshy zattardyń qandaı konsentrasııada baryn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Itbalyq popýlıasııasy biregeı me, eger joq bolsa, sýbpopýlıasııalardyń qaısysy kúızeliske kóbirek shaldyqqany kóńil aýdararlyq másele. Osy problemany sheshý úshin genetıkalyq zertteýler júrgiziledi.
Qazirgi ýaqytta baǵdarlama aıasynda birneshe zertteý oryndaldy.
2019 ben 2020 jyldardyń kúz aılarynda ıtbalyqtarǵa tańba salý jumystary oıdaǵydaı ótti. 20 ıtbalyq aýlanyp, en salyndy, besjyldyq josparǵa saı áli 50 en ornatylady. Sonymen qatar Soltústik Kaspııdiń reseılik jáne qazaqstandyq akvatorııalarynda ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge arnalǵan kemelerdiń bortynan ıtbalyqtarǵa sanaq júrgizildi. 2020 jyldyń qys aılarynda Kaspıı ıtbalyǵynyń kúshiktep jatqan bóligine jáne kóktemgi túleý kezeńinde arnaıy avıasanaq jumystary júrgizildi. Teńiz maqulyǵynyń sanyn naqty anyqtaý úshin keminde 3 jyl boıyna sanaq-zertteý jumystaryn úzbeı júrgizý qajet. Zertteý jumystary ǵalymdarǵa ıtbalyq popýlıasııasynyń tek sanyn emes, sonymen qatar onyń jalpy kúıin de baǵalaýǵa múmkindik beredi.
NCOC kompanııasy qarjylandyryp jatqan besjyldyq baǵdarlama Kaspıı ıtbalyǵyn saqtaý jolynda negizdelgen tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn ázirleý úshin negiz qalaýshy aqparat beretinin atap ótý qajet.
Keleshekte Kaspıı mańyndaǵy barlyq elderdiń ǵylymı áleýetin biriktirý josparlanyp otyr. Bul ózgerip jatqan klımat pen Kaspıı qaırańyn sharýashylyq ıgerýdiń ósýi jaǵdaılarynda Kaspıı ıtbalyǵynyń popýlıasııasyn jáne teńizdi mekendeýshi basqa da túrlerdi saqtaý sharalaryn ázirleýge jáne engizýge, Kaspııdiń teńdesi joq osal ekojúıesin, onyń qaıtalanbas biregeıligin saqtaýǵa múmkindik beredi.
