Keńes memleketiniń eń úlken qupııasy

Qazaqstanda 1921-1922 jyldary da asharshylyq bolǵan. Biraq ony KSRO úkimeti jasyrmaı, álemdik qoǵamdastyqtan járdem aldy. Ol náýbet Oral, Aqtóbe, Qostanaı óńirlerin, ishinara Aq­mola oblysyn qamtydy. 2,5 mln adam ashtyq zardabyn shekti. «Egemen Qazaqstan» osy jylǵy 5 aqpanda jarııalaǵan qujattarda 1921-1922 jj. ólgender sany – 10580. Biraq sol ýaqytta Qazaq oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolǵan Abdolla Asylbekovtiń bergen esebi boıyn­sha 2 jylda 214 myń adam qaza bolǵan. Árıne, bul derekter áli de naqtylaýdy qajet etedi.

Al ujymdastyrý kezeńinde Qazaqstanda bolǵan qasiret uzaq jyldar boıy KOKP men keńestik totalıtarlyq memlekettiń eń úlken qupııasy bolyp qala berdi. «Hrýshev jylymyǵy» kelgen shaqta jáne odan keıin shyqqan tarıhshylardyń 30-shy jyldar týraly eńbekterinde jappaı ujym­dastyrý kezeńinde «Qazaqstannyń jekelegen aýdan­darynda azyq-túlik qı­yn­shy­lyqtary baıqaldy» dep ja­zylǵan, al ashtan ólý aldyn­daǵy ashynǵan halyqtyń qar­sy­ly­ǵynyń qarýly kóterilisterge ula­sýyn «baılar men kýlaktardyń aıla-amaldary», sharýalar kóte­rilisin «basmashylyq-ban­dıt­tik» dep túsindirdi. Olar BKP(b) basshylyǵy men Keńes mem­leketiniń dırektıvalyq organ­darynyń resmı qujattary men málimetterinde aıtylǵandy qaı­talady.

Jaǵdaı HH ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń sońynda, demo­kratııalyq ózgeristerdiń qysy­mymen ulttyq tarıh máselelerin zerdeleýdiń burynǵy barlyq tujyrymdamalyq tásilderi qaıta qarala bastaǵan kezde ǵana ózgerdi.

1988 jyly qarashada Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynyń Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Ta­rıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń dırektory M.Q.Qo­zybaevtyń bastamasymen «Orta Azııa jáne Qazaqstan Res­pý­blıkalarynda aýyl sharýa­shy­lyǵyn ujymdastyrý: tá­ji­rıbesi men problemalary» atty Búkilodaqtyq ǵylymı konferensııa ótkizildi. Oǵan KSRO-nyń belgili ǵalymdary V.P.Danılov (Máskeý), A.B.Tursynbaev (Al­maty), A.Iý.Ibragımov, M.M.Pý­latova (Tashkent), T.B.Balaqaev, J.I.Qýanyshev (Almaty), T.D.Dúı­shemalıev (Bishkek) jáne t.b. qatysty. Ǵylymı pikir­ta­las barysynda ujym­das­tyrý kezeńinde Qa­zaq­­stan halqynyń jappaı qy­rylýynyń sebepteri men aýqy­my týraly másele tuń­ǵysh ret kóterildi. Bul HH ǵa­syrdyń búkil tarıhy aıasynda uzaq ýaqyt boıy «aqtańdaq» bolyp qalǵan 20-30-jyldardaǵy shyndyqty qalpyna keltirýdegi úlken istiń basy boldy.

Materıaldardy odan ári zerdeleý, oqıǵalardy taldaý jáne salystyrý prosesinde qazaqtardyń ómir súrý júıesin aıaýsyz buzý jáne qıratý, sondaı-aq olardy ulttyq mádenıetiniń tamyrynan alystatý, búlikshilerdi atý, Alash qozǵalysy men Alash Orda ókilderi tulǵasyndaǵy ult elıtasyn joıý, al sál keıinirek respýblıkanyń barlyq partııalyq-keńestik nomenklatýrasynyń joıylýy ‒ munyń bári Qazaqstandaǵy bolshevıktik agrarlyq revolıýsııa arqyly júzege asyrylǵan totalıtarlyq keńestik júıeni qurý men nyǵaıtýdyń biryńǵaı prosesiniń quramdas bóligi ekeni anyqtaldy.

Sondyqtan kúshtep ujym­dastyrý jyldarynda halyqtyń qyrylý sebepterin keshendi zerdeleý, jappaı terror men saıası qýǵyn-súrginge negiz bolǵan keńes memleketiniń sheshimderin, qaýlylary men zańnamalyq ak­tilerin taldaý úshin 1991 jylǵy 12 qarashada Joǵarǵy Keńes qaýlysymen parlamenttik komıssııa quryldy. Onyń qura­myna Joǵarǵy Keńes depýtaty M.Q.Qozybaev (tóraǵa), tarıh­shylar Q.S.Aldajumanov, M.Q.Qoıgeldıev, T.O.Omarbekov, M.J.Hasanaev, Iý.I.Romanov, quqyqtanýshylar G.S.Sapar­ǵalıev jáne basqalar, son­daı-aq mınıstrlikter men vedom­stvolardyń basshylary, Bas prokýror, Joǵarǵy Sottyń Tór­aǵasy, UQK tór­aǵasy, bu­qaralyq aqparat qural­dary­nyń basshylary kirdi. Komıssııa 1992 jyldyń jel­toqsanyna deıin jumys is­tedi, al onyń qorytyndysy bas­pasózde jarııalandy. Osy ko­mıs­sııanyń jumysy barysynda jáne odan keıin buryn jabyq bolǵan arhıvterdiń materıaldary ne­gizinde kóptegen maqala, jı­naq, jeke monografııa (sonyń ishin­de Alash qozǵalysynyń tarıhy boıynsha) jaryq kórdi.

Sońǵy jyldary Qazaqstanda 1931-1933 jyldary kúshtep ujym­­­­dastyrý jáne halyqtyń jappaı qyrylý tarıhy barǵan saıyn tek mamandar arasynda ǵana emes, sondaı-aq jurtshylyq ókilderi tarapynan da zerdeleý, tipti keıde qyzý talqylaý obektisine aınalýda. Munyń sebebin birqatar faktormen tú­sin­dirýge bolady. Eń aldymen, ha­lyqtyń bertingi tarıhyn­da qaıǵyly iz qaldyrǵan máse­le­niń ózi adamdardyń sanasyn alań­datpaı qoımaıdy. Eger oǵan senimdi ǵylymı aqparattyń je­tispeýin qossaq, op-ońaı adasyp ketýge bolady.

2012 jyldyń jazynda 1930 jyl­dardaǵy asharshylyq qur­­­bandaryna arnalǵan memo­rıaldyń ashylýyna baılanysty elordada Halyqaralyq ǵy­ly­mı konferensııa ótti. Oǵan alys shet­elderden jáne TMD elderinen birqatar ǵalym shaqy­ryldy. Konferensııanyń ashylýyna oraı Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ǵalymdar toby professor B.Aıa­ǵannyń jetek­shiligimen «1932-1933 jyldardaǵy ashar­shylyq týraly aqıqat» monografııasyn jarııalady.

Ashtyqtyń alǵysharttary 1929 jyly kúzde týyndady. Oǵan Batpaqqara, Bostandyq, Taq­­­­takópir aýdandaryndaǵy kóte­rilister kýá. Batys, Soltústik Qa­zaq­standaǵy asharshylyq salda­rynan halyqtyń bosýy 1930 jyl­dyń basynda jáne kókteminde bastaldy.

Qazaqstanda sońǵy 20 jyl­­­dan astam ýaqyt ishinde 30-jyl­dardyń qasiretine ki­náli Stalın men Golo­she­kın de­gen turaqty stereo­tıp qa­lyp­tasty. Munyń bári durys. Alaı­da áli kúnge deıin esh­qan­­daı ne qazaqstandyq, ne sheteldik ǵalym bulardyń bar­lyǵy tek ishki sebep, qasirettiń ishki alǵysharttary ǵana degen máseleni qoımady. KSRO men Batys derjavalarynyń mem­leket­aralyq qatynastarynyń tarıhynda qarapaıym halyqtyń jaǵdaıyn nasharlatyp jibergen oqıǵalar men faktiler kóp. «KSRO-daǵy asharshylyq. 1929-1934» atty reseılik jınaqta, osy jyldardaǵy KSRO-daǵy astyq eksporty, AQSh-pen jáne basqa eldermen saýda-ekonomıkalyq qatynastary týraly qundy má­limetter bar. AQSh KSRO-men dıp­lomatııalyq qatynasyn tek 1933 jylǵy 30 qarashada ǵana ornatty. Munyń bári – 30-jyldardaǵy tragedııanyń syrt­­qy sebepteriniń negizi.

Odan ózge, Qazaqstandaǵy oqıǵalarǵa syrtqy kúshterdiń tikeleı aralasý derekteri de bar. Mysaly, áıgili Sozaq kóterilisin belsendi uıymdastyrýshylardyń biri ári ıdeologi Asadýlla Ib­ragım Azamat soǵysy kezinde Iran­nan Zakavkaze arqyly Sa­marqandqa, sodan keıin Sozaqqa jiberilgen brıtandyq barlaý agenti boldy. Bul aralasýdyń ushy Shaıan jáne Yrǵyz kóteri­lis­teriniń sebepterinen de aıqyn kórinedi.

Taǵy bir mańyzdy másele – kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli halyqtyń otyryqshylanýy boldy. Otyryqshy halyqqa jer re­sýrstaryn bólý úshin zertteý qajet boldy.

Iá, búginde «Kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli sharýashylyq (halyq)» anyqtamasynyń ózi anarhızm bolyp tabylady. О́ki­nishke qaraı, keńestik basqarý organdary men BKP(b) ózderiniń tragedııaǵa ákelgen barlyq áre­ketterin qazaq halqynyń kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli jaı-kúıimen túsindirdi. Bul bir ja­ǵynan olarǵa yńǵaıly boldy. Qazaq aýylynyń jaǵdaıyn anyq­taýdaǵy bul eýrosentrıstik tá­silge keńestik jáne sheteldik ta­rıhnamada keńinen kóz jet­kizýge bolady, ol qazirgi zert­teý­­lerde de basymdyqqa ıe. So­nymen qatar dástúrli mal sharýashylyǵyn júrgizý ádisteri búgingi kúni de qoldanylady, bul mindetti túrde «malmen kó­­ship júrýdi» bildirmeıdi. HH ǵa­syrdyń 20-jyl­dary­nyń ekin­shi jartysynda tek Mań­ǵystaý, Tabyn sııaqty shalǵaı aýdandarda ǵana jaıylymdar­dy salystyrmaly túrde alys qashyqtyqtarda ózgertken sha­rýashylyqtar boldy. Mal sha­rýashylyǵymen aınalysatyn basqa aýdandarda, máselen, Qar­qaraly, Syrdarııa jáne basqa da okrýgterde kóshpelilik aýmaǵy 10-30 km-den aspady.

Sondyqtan jappaı ujym­dastyrý ýaqytyna qazaqtyń kósh­peli jáne jartylaı kóshpeli sha­rýashylyqtarynyń basym bó­liginiń transformasııalanýyn joq­qa shyǵarǵan jáne osy kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan bol­shevıktik tujyrymnan bas tartý qajet.

Ashtyqqa sebep bolǵan úkimet sharalary eldiń malyn jappaı tartyp alýdan bastaldy. Tó­men­degi kestelerdegi má­li­met­ter sha­rýalardyń maly men astyǵyn tartyp alý dınamıkasyn sıpattaıdy.

Qalǵan 3,5 mıllıon bas mal soıylyp, bosqyndar men túrli epıdemııalyq aýrýlardyń saldarynan joǵalyp ketti (QR UQK arnaıy arhıvi, QR OMM, RMAEB, RMÁÁB málimetteri boıynsha eseptelgen).

Qazaqstan KSRO-nyń astyq egetin aımaqtarynyń biri bol­maǵanyna qaramastan, jyl saıyn respýblıka halqy 40 mln puttan astam astyq tapsyrdy. Halyq ashtyqtan jappaı qyrylýyna qaramastan, astyq berý josparyn oryndaýǵa mindetti boldy jáne Ortalyq astyq daıyndaý barysyn qatań qadaǵalady. Mal tapsyrý, astyq ótkizý josparyn ústemelep bergen sol kezdegi KSRO saýda jáne jabdyqtaý narkomy Anatas Mıkoıan boldy. Ol 1930, 1931 jj. Almatyǵa kelip, osyndaı tapsyrmalardy oryndatqan.

1991-1992 jj. resmı komıs­sııa 1931-1933 jj. qurban bol­ǵandardyń sany shamamen 2 mıllıon 200 myń adam ekenin anyq­taǵanyna qaramastan, pikir­lerdiń alshaqtyǵy jalǵasýda. Sonymen birge bul asharshylyq tragedııasynyń hronologııalyq sheńberi keıbir jaǵdaılarda ózdiginen ózgere bastady. Bul jerde 1932-1933 jyldary tý­­raly jazatyn Reseı men Ýkraı­­­nanyń, sondaı-aq alys shetelderdiń zertteýshilerine so­qyr elikteý men qaıtalaý anyq baıqalady. Keıbir avtorlar óz elindegi asharshylyq tarıhyn bilmegendikten, bastapqy derek­kózderdegi materıaldardy zerttemeı, osy sıpattaǵy qatelikterge jol beredi.

Qazaqstanda asharshylyq 1931 jyly bastalǵan. Sol jyly elimizdegi aýyl halqynyń sany 754 myńnan astam adamǵa azaıǵan.

OGPÝ málimetteri boıynsha 1930-1933 jyldar aralyǵynda respýblıka halqynyń sany 2 mln 531 myńnan astam adamǵa azaıǵan. Sonymen qatar «qujattyń bol­maýyna, tolqýlardyń, kóte­ri­listerdiń jáne halyqtyń aýa kóshýine baılanysty bul má­limetter qujattarda tolyq emes» dep kórsetilgen. 1992 jyly ko­mıssııa osy jáne basqa da derek­terdi negizge ala otyryp, respýblıka boıynsha 2 mln 200 myń adam shyǵyny bolǵanyn, onyń ishinde 1 mln 750 myńy qazaqtar ekenin anyqtady.

Jergilikti partııalyq-ke­ńestik organdardyń basshylary, ásirese aımaq basshylary, is­tegen isi úshin laýazymy men ja­ýap­kershiligin joǵaltyp alýdan qorqyp, joǵarǵy jaqqa shynaıy aqparatty bermedi. Salyq organdary óz kezeginde aldyńǵy jyldardaǵy halyq sany týraly joǵarǵy jaqqa jalǵan málimetter berdi.

Qazaq aýyldarynda bolǵan sol kezeńdegi barlyq oqıǵalar oqyrmandardy óziniń shekten tys qatygezdigimen, maǵy­na­syz­dyǵymen tańǵaldyrady. 20-jyldardyń basyndaǵy kedeıler komıtetteriniń ádisi boıyn­sha bolshevıkter úkimeti ha­lyqtyń bir bóligin ekinshisine, ıaǵnı kedeılerdi orta sharýalar men aýqatty adamdarǵa qarsy qoıdy. Jalpy, munyń bári aýyldan qajetti resýrstardy alý úshin bastaldy. Aýqymdy ındýs­trııalandyrýdy júrgizý úshin azyq-túlik pen qarajat qajet boldy.

KSRO-nyń ekonomıkalyq jáne saıası blokadasy jaǵdaıynda Batys derjavalary óz pozısııalaryn qorǵady. Tek AQSh-tan Armand Hammer sııaqty kásipkerler men Batys elderiniń, sonyń ishinde Germanııanyń az ǵana bóligi KSRO-men saýda-ekonomıkalyq qatynastar júr­gizdi. Sondyqtan búkil KSRO úshin bul qasirettiń syrtqy saıa­sı jáne syrtqy ekonomıkalyq sebepterin eskerý qajet. Son­dyqtan 30-jyldardaǵy tragedııa­ny KSRO-nyń syrtqy saıasatymen qatar qarastyrý kerek.

Máskeý arhıvterinde ashyq­qan qazaq bosqyndarynyń kó­shi-qony týraly qujattar bar: GARF, RGAE jáne basqa arhıv­terdiń málimetteri boıynsha olardyń kóshi-qon geografııasy Kamchatkadan Soltústik aımaqqa (Arhangelsk), Vladıvostoktan Dnepropetrovski men Zaporojege deıin, Sibirdiń qalalary men aýdandaryn eseptemegende, tómengi jáne Orta Edil men Trans-Oral, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrik­menstan, Tájikstan, odan ári Qytaı, Aýǵanstan jáne Iranǵa deıin sozyldy. 1 mıllıonnan astam adam ashtyqtan bosqyn boldy. Olardyń tek 400 myńnan astamy ǵana keıinirek respýblıkaǵa oraldy. Qanshamasy kóshi-qon oryndarynda qaıtys bolǵanyn anyqtaý múmkin emes. Degenmen bul týraly jeke qujattar bar.

Qazaqstan halqy osy bir jyldary únsiz qalmady. Bıliktiń ozbyr­lyǵy men qatygezdigi ha­lyqtyń qarsylyǵyn týdyrdy. 1929 jyldyń kúzinen bastap 1932 jylǵa deıin is júzinde res­pýblıka aýmaǵy azamat soǵysy jaǵdaıynda boldy. 380-ge jýyq iri kóterilis pen shekten shyqqan áreketter, sondaı-aq kóptegen tolqý men búlinshilik búkil res­pýb­lıka boıynsha 80 myńnan astam adamdy qamtydy. 

Azamattardyń barlyq áreketi turaqty áskerı bólimder men otrıadtardyń kúshimen basyldy. Ozbyrlyq pen aıaýsyzdyqqa narazylyq bildirgen qarýsyz sharýalar kóbinese áskerı otrıad­tardyń qurbanyna aınaldy. Mysaly, 1930 jyly Yrǵyz jáne Qaraqum kóterilisterin (Aral óńiriniń shyǵys aımaǵy) basý kezinde Orynborda ornalasqan 8-kavdıvızııa eskadrony bir ǵana jaǵdaıda 250 adamdy atyp, shaýyp óltirgen. Bul bıliktiń qatygezdigi men ozbyrlyǵynan qashýǵa májbúr bolǵan qarýsyz sharýalar ekendigi belgili boldy. 

Taǵy bir mysal: Sozaq aýda­nyndaǵy kóterilisti basý kezinde 194 adam qaza tapty, olardyń kópshiliginiń bul kóterilisshilerge qatysy joq edi. 

Partııalyq-keńestik bıýro­kra­tııanyń anyqtaýyna baılanys­ty resmı qujattarda halyqtyń ashtyqtan qashýy «qonys aýdarý qozǵalysy (nemese qonys aýdarýshylar)», dep ataldy. Osylaısha, adamdardyń ozbyrlyqtan jáne ólimnen, ashtyqtan qashýy dás­túrli ataýmen ‒ kóshpelilikpen jabyldy. 

Sońǵy jyldardaǵy zertteý nátıjeleri tarıhnamada qalyp­tasqan 30-jyldardaǵy qasiretti zertteýdiń birqatar tásilin qaı­ta qaraý qajet dep sanaıdy. Tragedııanyń aýqymy shuǵyl túrde onyń sebepterin anyqtaýda barlyq ishki jáne syrtqy (eko­nomıkalyq, saıası jáne áleý­mettik) faktorlardy jan-jaq­ty qarastyrýdy talap etedi. Sonymen birge 30-jyldardaǵy bolshevıktik agrarlyq tóńkeristi júzege asyrýǵa qatysqan barlyq kúsh qurylymdarynyń (jergilikti jáne ortalyq) jáne tulǵalardyń qyzmetin zertteý kerek. Ujym­dastyrý qarsańynda jáne keze­ńinde kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli sharýashylyqtardyń, sondaı-aq otyryqshylandyrý komıteti sııaqty organdardyń jaı-kúıin de zerdeleý qajet. Munyń bári Qazaqstandaǵy 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyqtyń obektıvti tarıhyn qalpyna kel­tirýge yqpal etetin jańasha oı­laý­dy qajet etedi.

Qaıdar ALDAJUMANOV,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty