Energetıka vıse-mınıstri Qaırat Rahımovtyń aıtýynsha, 1 sáýirden bastap jylý elektr stansalarynyń (JES) shekti tarıfi taǵy da 15 paıyzǵa kóbeıedi. Energııa óndirýshi uıymdardyń tarıfti ulǵaıtý týraly usynysyn qarastyrǵan mınıstrlik osyndaı sheshim qabyldaǵan. Odan túsken qarjy sol stansalardy jańǵyrtýǵa jumsalmaq. Eldegi energııa óndirýshi 45 uıymnyń 37-siniń shekti tarıfteri ulǵaıtylmaq.
Qazaqstandaǵy energııa óndirýshi stansalardyń kóbi XX ǵasyrdyń 60-70-jyldarynda paıdalanýǵa berilgen. Sonyń birazy toza bastaǵan. Endi solardy jumysqa daıyn kúıde ustap otyrý úshin qyrýar qarjy kerek.
– JES-terdegi júrgizilgen jóndeý jumystarynyń sapasy alańdaýshylyq týǵyzady. Sebebi laıyqty qarjylandyrý bolǵan joq. Jumsalǵan shyǵynnyń ózi qajettilikterdi tolyq kólemde jaba almaıdy, – deıdi Q.Rahımov.
Jóndelmeıtin stansalar tıisti energııany da óndirip bere almaıdy. Qarjy bólinbegendikten apat ta kóp, tehnıkalyq ajyraý sany da artyp barady. Byltyr elimizdiń biryńǵaı elektr energetıkalyq júıesinde 4 458 tehnologııalyq buzylý tirkelgen. Tarıfti kóterý osynshama qıyndyqty eńserip qana qoımaı, kúz-qys maýsymynda tolyq kólemde jóndeý jumystaryn atqarýǵa múmkindik syılamaq. Qala berdi, baǵa ósimi arqyly 23 myń jumys orny saqtalady deıdi vedomstvo.
Elimizde elektr energııasyn óndirýdiń shekti tarıfi zań boıynsha 7 jylǵa bekitiledi. Alaıda energııa óndirýshi uıymdar «Elektr energetıkasy týraly» zańdy alǵa tartyp, eger óndiris shyǵyny artyp ketken jaǵdaıda shekti tarıf kólemin qaıta qaraý boıynsha kezekten tys ótinish bere alady. Byltyr 35 JES sol múmkindikti paıdalanyp, nátıjesinde tarıf kóterilgen edi.
Energetıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha, 2020 jyldyń basynan bastap otyn satyp alý quny – 9,9, jańǵyrmaly energııa kózinen alynatyn elektr energııasynyń tarıfi 9,3 paıyzǵa ósken. Tarıftegi bıýdjet tólemderi men júıelik operatordyń qyzmet aqysy da qymbattady. Sońynda mınıstrlik 2019 jyly bekitilgen tarıfti ortasha 16 paıyzǵa qymbattatýǵa májbúr boldy. Sebebi sol kezde bekitilgen tarıf eldegi bir kılovattyq óndiristiń qunyn da jabýǵa qaýqarsyz bolǵan. Qysqasy, JES bastan keshiretin qıyndyq az emes. Máselen, byltyr jyl sońynda «Qarajyra» men «Bogatyr kómir» JShS-degi kómir quny 8,6 jáne 9,9 paıyzǵa ósti. О́z kezeginde ony stansaǵa jetkizý quny da ósedi. Aılyq eseptik kórsetkishtiń ósýi de shyǵyndy arttyra túsken. Budan ózge, elektr stansalary tóleıtin salyq bar. Mindetti tólem bıyl 14 mlrd teńgeden asqan. Ekologııalyq tólem 2016 jyly 7,4 mlrd teńge bolsa, bıyl bul tólem kólemi 13,2 mlrd teńgege jetipti. Sonda jeti jyldy bylaı qoıǵanda, bekitilgen tarıf bir jyldyń ózinde-aq shyǵynnyń shym tereńine bir-aq batyrdy dep zar qaqsaıdy jylý elektr stansalary.
«Ortalyq Azııa elektrenergetıkalyq korporasııasy» AQ basshylyǵynyń aıtýynsha, eger tarıf kóterilmese sala birjola qurdymǵa bet alady. О́ıtkeni memleketten eshbir qoldaý joq. Tipti elektr energetıka salasy 2020 jyldyń sońyna deıingi ekonomıkalyq ósim jónindegi keshendi josparǵa da kirmeı qalǵan.
Osy sala sarapshysy Áset Naýryzbaevtyń aıtýynsha, mınıstrliktiń tarıfti kóterýi orynsyz hám negizsiz.
– 15 paıyz – ınflıasııadan da joǵary. Osy sheshim arqyly Energetıka mınıstri elektr energııasy generatorynyń paıdasyna qaltamyzdaǵy aqshany qaǵyp túspek. 15 paıyzdy 10 tg kvt/saǵatqa kóbeıtip, ony bir jyldaǵy 100 mlrd kvt/saǵatqa kóbeıter bolsaq, jylyna 150 mlrd teńge jınalady degen sóz. Sonda bes jylda 750 mlrd teńge nemese 1,8 mlrd dollar jınalady. Bul aqshaǵa qýattylyǵy 1800 MVt-tan asatyn kún batareıalaryn salyp tastaýǵa bolady, – deıdi sarapshy.
Energetıka salasynda 25 jyldan astam ýaqyt jumys istegen bilikti maman Jaqyp Haırýshev munymen kelispeıdi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan kún batareıalarynyń ıgiligin kórýge áli daıyn emes.
– Kún stansalarynyń belgilengen qýattylyqty paıdalaný koeffısıenti 10-25, al jel stansalarynyń kórsetkishi 25-35 paıyzdy quraıdy. Alynatyn qýattylyq mólsheri kúnniń udaıy jaryq bolýyna jáne jel ekpinine baılanysty. Olardan bólinetin qýattylyqty jınaqtap turatyn qurylǵy kerek. Bizde ondaı joq. Bizdegi jańǵyrmaly energııa kózderi jınaqtaýshysyz salynady jáne elektr energııasyn birden elektr jelilerine berip turady. Árıne bul paıdaly. Biraq bul keshendi qurylys pen túbegeıli jańarýdy talap etedi. «Jasyl» generasııadan bólinetin elektr energııasyn saqtap otyrýǵa úlken kólemde shyǵyn jumsalady. Jalpy, jańǵyrmaly energııa kózderin damytý kerek dep esepteımin. Menińshe, bul eldegi búkil elektr energııasy ınfraqurylymymen qosa damýy kerek. Alaıda bizdegi ınfraqurylym 60-70 paıyzǵa tozyp ketken. Ondaı eskirgen tehnologııamen damý qarqynyna ilesý qıyn, deıdi J.Haırýshev.
Dál qazir kimnen surasaq ta tarıfti kóterýden basqa amal qalmaǵanyn aıtady. Sebebi aqshaǵa jarymaı otyrǵan salada jalaqy da tym mardymsyz. Sondyqtan jastardyń energetık bolsam degen yqylasy da joq. 2016 jyly salada 26 myń adam jumys istese, sodan beri 3 myń adam jumystan ketken. Energetıkalyq stansa basshylary qyzmetkerleriniń zeınet jasyna taqap qalǵanyn, jastardy jumysqa shaqyra almaı otyrǵandaryn aıtyp zar qaqsaıdy. Basshylyq jalaqyny kótereıin dese oǵan tarıf múmkindik bermeıdi. Olar ábden tozyǵy jetken qurylǵylardy qosyp-jalǵap, elge jaryq jetkizip otyrǵanymyzǵa táýbe qylyńdar deıdi.
Osy salada biraz jyldan jumys istep kele jatqan Musaqbar Ramazanuly energetıka salasynda urpaqtar sabaqtastyǵynyń umytylyp bara jatqanyna qynjylys bildirdi.
– Bul bir kúnde iske asatyn sharýa emes. Ol jyldar boıy qalyptasady. Qazir osy úrdis joǵalyp barady. Jumys istep júrgenderdiń kóbi úlken kisiler. Menińshe, memleket kóńil bólmeıtin bolsa bul salanyń jumysy aqsaı beredi, – deıdi ınjener-energetık.
Oqtyn-oqtyn shyǵyp jatatyn aqparattar da salanyń kúni batyp kele jatqanyn meńzeıtin sekildi. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Serik Jumanǵarınniń ózi aınalasy 2-3 jylda energııa tapshylyǵyna urynamyz deıdi.
– Iá, qazir jyl saıyn 106 mlrd kvt/saǵat elektr energııasyn óndirip, profısıt jaǵdaıyna jettik. Biraq birer jylda tapshylyqpen betpe-bet keletinimiz eshkimge qupııa emes, – degen edi S.Jumanǵarın.
Onyń aıtýynsha, 2025 jyly EAEO-da energııa tasymaldaýdyń ortaq naryǵynyń jumys isteı bastaýy bizdi tyǵyryqtan shyǵarýy múmkin. «Bizde generasııanyń 48 paıyzyn memlekettik kompanııalar óndiredi. Al energetıkaǵa memlekettiń aralasýy bul saladaǵy básekelestikti damytpaıdy» deıdi spıker. Dál qazir elimizde 155 elektr stansasy bar bolsa, sonyń 69 paıyzy kómir tutynady, tek 9 paıyzy ǵana – gıdroelektr stansalary.
Tarıftiń 15 paıyzǵa qymbattaýy saldarynan endi qazaqstandyqtar elektr energııasy úshin shamamen burynǵydan 200 teńge artyq tóleı bastaıdy. Al elimizde halyqtyń ál-aýqatyna baılanysty árkim ártúrli tarıfpen tóleýi kerek degen áńgime de kóterilip keledi. Sarapshy J.Haırýshev halyqtyń da qaltasyna aýyr soqpaıtyn, memleketke de paıda ákeletin ádiletti tarıf engizilýi kerek degen oı aıtty.
– Elektr stansalarynyń jabdyqtary tym tozyp ketken. Ádiletsiz tarıf ornatý jáne ony jasandy oqshaýlaý osyǵan jetkizip otyr. Generasııa sektory úshin memleketten qoldaý kerek emes. Sapaly jóndeý júrgizýdi, otyn jáne jabdyq (90 paıyzy shetelde daıyndalady) satyp alýdy qamtamasyz etetin, jumysshylarǵa laıyqty jalaqy tóleıtin jáne arnaýly tehnıkalardy jańartatyn ádiletti tarıf ornatý kerek. Sala birjola kúıreı qoımas, biraq qatty jel ekpini nemese ekstremaldy tómen temperatýralarda apatty jaǵdaılar týyndap, bul elektr energııasynyń úzilip qalýyna jáne úılerde jylý deńgeıiniń tómendep ketýine ákelip soǵýy múmkin. Menińshe, tabıǵı monopolııalar sýbektisi bolyp sanalatyn elektr jelisi kompanııalary úshin tarıfterdi qalyptastyrý ádisi ádiletti nusqa bolar edi. Aıta keter jaıt, energııa óndirýshi uıymdar úshin tarıfterdi ósirý halyqqa tikeleı áser etpeıdi. Jergilikti atqarýshy organdarda tarıf qymbatshylyǵyna uryndyrmaıtyn kóptegen mehanızm bar, – deıdi ol.
Salada qordalanǵan másele kóp. Jalaqy az, qurylǵy eskirgen, stansalar modernızasııaǵa zárý, shıkizat qymbat, ony jetkizý quny da jyl sanap ósip barady. Bulaı jalǵasa berse el aınalasy bir-eki jylda elektr energııasy tapshylyǵyna ushyrap, energetıkalyq kollapsqa tap bolýy yqtımal. Mundaı ahýaldaǵy salaǵa ınvestısııa tartý da qıyn. Sebebi olar da túbinde paıda kórýdi qalaıdy. Al otandyq jylý elektr stansalarynan ınvestor turmaq, stansanyń ózi paıda tappaı otyr. Aqsha joq bolsa jańa qurylǵy da joq, modernızasııa da joq. Demek, el turǵyndarynyń udaıy bolatyn apattarǵa boı úırete bergeni jón. Budan shyǵar basqa baılam da joq sııaqty.
