“Endi arazdyq, óshtik, daý, janjal, talas, partııalyq syıyspaýlardy tastaý kerek. Kókserlik jumys – tatý birlik, adaldyq bolsyn” dep Alash kósemi Álıhan Bókeıhanov aıtqandaı, osy bir uly qaǵıdany tý etip kóterip, bereke-birliktiń, yntymaqty tirliktiń nátıjesinde barlyq qıyndyqty artqa tastap, baıandy dostyqty altyn kópirge aınaldyrǵan Qazaq eli táýelsizdik jyldarynda irgesin myqty bekitip, tórtkúl dúnıedegi boıymen emes, oıymen úlgi bolǵan elderdiń jaqsysyn alyp, ony kóńilge qondyryp, sanaǵa uıalatyp damytýmen keldi.
KSRO qulap, qurdymǵa ketkennen keıin sol alyp ımperııanyń qushaǵynan shyǵyp, egemendigin jarııalaǵan ár memleket qaıtsek alǵa qoıǵan mindetke jetip, maqsatty oryndaı alamyz degen talpynysta biraz jylyn ótkizdi. Etken eńbekke, tókken ter men adaldyqqa den qoıǵandar dittegen jerine jetip, arman-maqsattaryn oryndap, álemdik deńgeıde adamzattyń ómirin jaqsartatyn isterge umtylýda. Sapyrylysqan kezeń artta qalyp, es jıǵan soń ortaq múddeni birlesip sheshý jaıy da qolǵa alynýda. Osynyń bir jarqyn kórinisi TMD elderi bilim qyzmetkerleriniń, muǵalimderiniń basqosýyn bir zamandary kóktúrik at baılap, el bolýǵa umtylǵan, táýelsizdik alǵannan keıin Astana salǵan Qazaq eliniń elordasynda ótkizýdiń ózi úlken ǵanıbet ekeni anyq.
Bul quryltaıda bilim berý, ǵylymdy damytý, urpaqqa beretin tárbıeni tálimdi etip júrgizý, barys-keliste osynyń bárin keń otyryp keńesken soń belgilegen jumystardy birlesip atqarý naqtylanbaq. Mundaı alqaly jıyn jasaý “Endigi jerde basyńnan birlik pen baq taımasyn” dep eldigimizdiń jarshysy bolǵan jas jasyn, Jeltoqsan kóterilisiniń qurbany Qaırat Rysqulbekov aıtqandaı, eldiktiń arqasynda bolyp otyr. Basymyzdy tik ustap, álemdi tolǵandyrǵan isterge irkilmeı atsalysyp júrgen Qazaq eliniń azamattary úshin bul da bir eleýli sát dep bilemiz. Osyǵan oraı, oqyrmandarǵa bilim-ǵylym salasy boıynsha toptama materıaldy usynyp otyrmyz.
Ustaz – ulyq emes, uly qyzmet.
Baýyrjan Momyshuly.
ULTQA TULǴA BOLATYN — BILIMDI USTAZ
BILIM JÁNE ǴYLYM MINISTRI JANSEIIT TÚIMEBAEVPEN ÁŃGIME
– Janseıit Qanseıituly, Dostastyq elderiniń jańa tarıhynda tuńǵysh ret TMD memleketteriniń bilim qyzmetkerleri men muǵalimderiniń birinshi sezi aldaǵy dúısenbide ótkeli otyr. KSRO kelmeske ketkennen keıingi bul qadamǵa bizdiń eldiń uıytqy bolyp, tańdaýdyń Astanaǵa túsýi kezdeısoqtyq emes shyǵar. – Árıne, Arqa tósindegi ásem Astana TMD elderiniń bilim qyzmetkerleriniń birinshi sezine kelgen delegattardy qabyldaý mártebesine ıe bolyp otyr. Bul bizdiń elge kórsetilip otyrǵan zor senim. Forýmdy ótkizý týraly ıdeıa alǵash ret 2008 jyly TMD elderiniń bilim mınıstrleriniń basqosýynda kóterilip, ony barlyq memleket ókilderi biraýyzdan qoldaǵan bolatyn. Sezd sheńberinde qazirgi zamanǵy bilim berýdiń ózekti máseleleri, naqtyraq aıtsaq, bilim men ǵylym salasyndaǵy memleketaralyq yntymaqtastyqty damytý, bilim berý úderisin jańǵyrtý jáne basqa da kóptegen máseleler talqylanatyn bolady. Menińshe, qazir tek tájirıbe alyp qana qoımaı, óz jıǵan-tergenimizdi, kóńilge túıgenimizdi basqalarmen bólisetin de kez kelgen sııaqty. Bul óz kezeginde bilim arqyly jyly dostyq qarym-qatynasty damytýǵa septesedi. Sezd jumysyna memleketaralyq uıymdar men bilim berý basqarmasy organdarynyń ókilderi, TMD elderiniń belgili ǵalymdary men jańashyl-pedagogtary qatysady dep kútilýde. Bir sózben aıtqanda, TMD elderi muǵalimderiniń alǵashqy sezi jemisti bolady degen úmittemiz. – Qazaq eli muǵalimderiniń sońǵy sezi 2005 jyly ótkeni belgili. Sodan bergi ýaqyt ishinde bilim berý salasynda aıtarlyqtaı ózgeristerdiń bolǵany anyq. Solar týraly taratyp aıta ketseńiz. – Iá, odan beri qyrýar jumys atqaryldy. Sheteldik áriptesterimizben birlese otyryp, ult básekelestigi men adamı kapıtaldy qalyptastyrýdyń negizgi kózi retinde sanalatyn pedagogıkalyq kadrlardyń biliktiligin arttyrý jáne daıarlaý júıesin jetildirý boıynsha usynymdar ázirledik. Qazaqstannyń 2015 jylǵa deıin bilim berýdi damytý tujyrymdamasyna jáne Bolon prosesiniń sharttaryna sáıkes, pedagog jumysynyń jańa prınsıpi qalyptastyrylyp, attestattaý men pedagogıkalyq bilim sapasyn baqylaýdyń jańa júıesi ázirlenip, oqytýdyń kredıttik tásili jetildirilýde. Pedagogıkalyq kadrlar daıarlaýdyń sapasy men deńgeıi, olardyń jumysyn tıimdi uıymdastyrý – osylardyń barlyǵy aınalyp kelgende oqýshylardyń bilim deńgeıine yqpal etetin faktorlar. Elimiz mektepterinde 300 myńnan astam pedagogıkalyq qyzmetker eńbek etýde. Joǵary kategorııaly ustazdardyń úlesi 14 paıyz bolsa, birinshi kategorııalylar 29 paıyzdy quraıdy. Bul jaqsy kórsetkish. Sońǵy úsh jylda bilim berý júıesiniń ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlary men basshylarynyń biliktiligin arttyrýǵa tapsyrys artty. Memlekettik granttardy taǵaıyndaý kezinde aýyldyq jerlerdegi bilim uıalaryn bitirgen túlekterge jeńildikter qarastyrylǵan. Joǵary oqý ornyn aıaqtaǵannan keıin olar aýyldyq jerlerdegi belgili bir bilim berý uıymdarynda kem degende úsh jyl jumys isteýge mindetti. Bul óz kezeginde aýyldyq jerdegi kadr tapshylyǵy máselesin sheshýge yqpal jasaıdy. О́tken jyly Otanymyz boıynsha 5136 pedagog aýyldyq jerge jumysqa bardy. Muǵalimderdi materıaldyq yntalandyrý máseleleri qarastyrylyp jatyr. Atalmysh baǵdarlamany júzege asyrý úshin 2009 jyldan bastap aýyldyq jerge jumys isteýge ynta tanytqan jas mamandarǵa 90 myń teńge kóleminde kótermeaqy tólense, 2010 jyldan bastap úı alý úshin 900 myń teńge bólý qarastyrylyp otyr. Pedagogıkalyq bilimniń sapasyna qatysty aıtatyn bolsaq, muǵalimderimizdiń eńbeginde biraz ilgerileýshilik bar. Bıylǵy jyly Astanada 51-shi Halyqaralyq matematıkalyq olımpıada ótedi. Bul álem memleketteri arasynda shyn máninde zor bedel ákeletin forým. Oǵan tórtkúl dúnıedegi 100-den asa elderdiń daryndy jas matematıkteri qatysady. Bul Qazaqstannyń daryndy balalardy qoldaýdyń memlekettik júıesin qurýdaǵy kóshbasshylyǵyn moıyndaý degen sóz. Onyń tıimdiligin halyqaralyq jarystarǵa qatysyp, jeńisterge jetip júrgen mektep oqýshylarynyń nátıjesinen kórýge bolady. Álemdik deńgeıde basqa da qol jetken jetistikter bar. Qazaq eliniń halyqaralyq arenadaǵy iri tabysy retinde 2009 jyly jarııalanǵan matematıka men jaratylystaný páninen halyqaralyq TIMSS salystyrmaly zertteý qorytyndysyn aıta alamyz. Degenmen, oqytýdyń sapasyn arttyryp, mektepterdiń álemdik standartqa kóshýine áli de talpynýymyz qajet. Bul jerdegi basty úmit burynǵydaı muǵalimderge artylady. – Elimizdiń bilim berý júıesinde pedagogıkalyq kadrlar men mektep sektoryn daıarlaý basym baǵyttardyń biri bolyp sanalady. Osy baǵytta qanshama jańa bilim ordalary salyndy. Pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń sany kóbeıip jatyr. Muǵalimderdiń jalaqysy artýda. Degenmen osy salanyń tereńdete túsetin, uzaq jyldarǵa arnalǵan máseleleri joq emes shyǵar? – Respýblıkada 7801 mektep jumys isteıdi, onyń 85 paıyzy 1990 jyldarǵa deıin boı kótergen ǵımarattar bolsa, 36-sy 1970 jyldardyń enshisinde. Sondyqtan jyl saıyn “apatty jaǵdaıdaǵy” mektepter anyqtalady da oqýshylarǵa oryn jetispeýshilik osydan kelip týyndaıdy. “100 mektep, 100 aýrýhana” memlekettik baǵdarlamasyn qabyldaǵan ýaqyttan bastap bul salada aıtarlyqtar oń ózgerister paıda boldy. Tek 2007-2009 jyldardyń ózinde respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjet esebinen 250 mektep salyndy. Áıtse de, ol áli de bolsa azdyq etedi. Sebebi, ýaqyt bir ornynda turmaı, alǵa zymyraıdy. Urpaq ósip keledi. Biz de sol ýaqyt kóshinen qalyspaı, zaman úrdisinen shyǵa bilýge talpynys jasap jatyrmyz. Sandyq kórsetkishterdi jaqsartýmen qatar, biz jańadan jabdyqtalǵan mektepte pedagog ózin jaıly sezinetin kúnge jetkizýimiz kerek. Bul osal mindet emes. Mindet — sony keshiktirmeı oryndap shyǵý. Al muǵalim bolsa óz kezeginde oqytýdyń tehnology bola otyryp, tárbıelenýshige tııanaqty bilim berýi shart. Ol muǵalim kásibiniń negizgi ózegi. Oqýshy bolsa – muǵalim bolady, mektep te bolady emes pe? – Qashanda bilimniń qaınar kózi sanalǵan oqytýshylardyń qabileti bilim, biligine táýeldi deımiz. Biraq muǵalim týraly alyp-qashpa áńgimeniń bary jasyryn emes... – Suraǵyńyzdyń astaryn túsindim. Búginde muǵalim bilimniń tek qaınar kózi bolyp qalǵan joq, onyń róli de ózgere túsýde. Qazir qabiletti, myqty ustazdar joǵary baǵalanyp otyr. Pedagog aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy ıgere alýy kerek. О́zi úshin tıimdi ári qolaıly pedagogıkalyq ádisterdi tańdaı bilýi qajet. Osy arqyly balalardy oqyta otyryp, ózi de jańa bilimdi ıgerip, jańa úrdiske ilese alýy shart. Sonda ǵana álgi alyp-qashpa áńgime sý sepkendeı basylady. – Pedagog kásibiniń jastar arasynda az suranysqa ıe bolýyn muǵalimderdiń áleýmettik mártebesiniń tómendigimen baılanystyratynymyz bar? Muǵalimderdi nege memlekettik qyzmetkerler kategorııasyna jatqyzbasqa? – Shyntýaıtyna kelgende, muǵalimderdiń mártebesin basqa bir kategorııaǵa jatqyzýdyń qajeti shamaly. Muǵalim qyzmeti memlekettik qyzmetkerler qyzmetimen ushtaspaıdy, bul degen muǵalimder jaýapkershiligi az degen sóz emes. “Bilim týraly” Zańǵa biz elimizdiń tarıhynda alǵash ret muǵalim mártebesi týraly bap engizdik. Bul bapta pedagogtardyń jumysyn jemisti etýdiń, yntalandyrýdyń quqyqtyq tetikteri qarastyrylǵan. Tek sony talap etse bolǵany. Al endi “osal tustarǵa” keletin bolsaq, bul barshamyzǵa belgili. Pedagogtardyń biliktiligin arttyrýǵa qyrýar grant bólinedi. Aýyldyq jerlerdegi muǵalimderdi qoldaý, olardyń densaýlyǵyn jaqsartý da nazardan tys qalyp jatqan joq. Qazirgi kúni muǵalimder mártebesin arttyrý úshin eńbekaqy tóleýdiń jańa júıesin engizýdi josparlap otyrmyz. Ol – muǵalimder jalaqysyn ortasha jalaqy kólemine jetkizý. Vaýcherlik qarjylandyrý degen jańa uǵym engizbekshimiz. Bul “aqsha muǵalim sońynan júredi” degen qaǵıdat boıynsha biliktilikti arttyrý. – Qazirgi kezde muǵalim tek jan-jaqty bilimdi ǵana emes, sonymen qatar, ol menedjer bola bilýi tıis degen de sóz aıtylady. Osynyń tájirıbede júzege asýy qalaı? – Bul rette aldymen pedagogıkalyq kadrlardy qoldap, mártebesin arttyrý mańyzdy. Respýblıka kóleminde bilimdi damytýǵa arnalǵan ınstıtýttyq baza quryldy, Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy jumys isteıdi, Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasy bar, respýblıkalyq jáne oblystyq (qalalyq) biliktilikti arttyrý ınstıtýttary qyzmet etedi. Mektepterde zertteý men baǵdarlamalary tıimdi engizilip, jemisti jumys istep jatqan pedagogtarymyz bar. Olar: Q.Bitibaeva, A.Mırazova, B.Baýly, E.Ochkýr, Z.Ahmetova, A.Sadýaqasov jáne basqalary. – Muǵalimder sabaqtastyǵy degen jaqsy uǵym bar. Aǵa býyn zeınetke ketedi. Al sońǵy jıyrma jylda mektep salasyna túrli eksperımentter jasaý nátıjesinde jańa býyn oqytýshylar keldi. Osydan kelip biliktilik týraly áńgime shyǵady. Ony arttyrý qandaı jaǵdaıda qazir? Jáne osy boıynsha TMD-lyq áriptestermen bóliserimiz bar ma? – Qazaqstanda biliktilikti arttyrý júıesi saqtalyp qaldy. Ár oblysta pedagogıkalyq kadrlardyń biliktiligin arttyrý ınstıtýttary jumys isteıdi. Eki júzden astam qalalyq jáne aýdandyq ádistemelik kabınetter bar. Jeti aımaqtyq pedagogıkalyq joǵary oqý ornynda biliktilikti arttyrý ortalyqtary qyzmet etedi. Osy barlyq ádistemelik qyzmet jelisi Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty bilim júıesindegi ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlar men basshylardyń biliktiligin arttyrýdyń respýblıkalyq ınstıtýtymen úılestiriledi. Instıtýt óz erekshelikterine saı negizgi baǵyttar atap aıtqanda, on eki jyldyq bilim berýge kóshý, kóptildilik, oqytýda jańa tehnologııalar engizý, qashyqtyqtan oqytý, t.b. boıynsha jumys isteıdi. Bul memlekettiń bilim berý saıasatyn nyǵaıtady, jahandyq bilim keńistigine ený úshin jaǵdaı týǵyzady, zamanaýı oqý-tárbıe úderisin ádistemelik súıemeldeý jaǵynan qamtamasyz etedi. Pedagogtardyń ınnovasııalyq jobalardy, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy engizýine yqpal jasaıdy. Biliktilikti arttyrý júıesiniń qyzmetkerleri túrli halyqaralyq, úkimettik emes uıymdar, jekelegen ǵalymdarmen yntymaqtastyq ornatqan. Bul biliktilikti arttyrý ınstıtýtynyń jumys sapasyn jetildirýge áser etedi. Bilim berýdiń ár júıesi ózinshe aımaqtyq, ulttyq bolyp erekshelenedi. Sondyqtan ár kez tájirıbe almasa berý múmkin emes. Bizdiń biliktilikti arttyrý júıemizdiń jarty ǵasyrlyq tarıhy bar, ózindik ǵylymı-ádistemelik mektep qalyptasqan. Bul bizge kóptegen mindetterdi sheshýge kómektesedi. – TMD elderiniń bilim qyzmetkerleri men muǵalimderdiń birinshi sezinen ne kútemiz? Bul dástúrli kezdesýge aınala ma? Ondaǵy Qazaqstannyń róli qandaı? – Sezdiń negizgi maqsaty – TMD-nyń barlyq elderiniń bilim berý júıesin jaqyndastyrý. Bul forým jalpy bilim berý keńistigin damytýǵa, mekteptik bilimniń sapasyn arttyrýǵa baǵdar beredi. Naryq jaǵdaıynda bilim berý qyzmetteriniń sapasyn arttyrý úshin kúsh jumyldyrýǵa septesedi. Jańashyl-pedagogtardyń jetistikterin keńinen taratýǵa múmkindik beredi. Jalpylaı alǵanda barlyǵymyzdyń neǵurlym tyǵyz jumys isteýimizge kómegin tıgizedi. Mektep túlekteriniń ortalyq testileýden ótýin uıymdastyrýda tájirıbe almasý asa mańyzdy. Bilim mazmundaǵy qıyn deńgeıler máselesin talqylaý, onyń ýaqyt talabyna sáıkestigin aıqyndaý da asa qajet. Árıne, biz Dostastyq elderiniń orta bilim berýdegi qalyptasqan jaǵdaıyn zerdeleımiz. TMD elderi bilim qyzmetkerleriniń alǵashqy forýmyn Astanada ótkizý bizge úlken jaýapkershilik júkteıdi. Bizdiń mindet – pikirtalas keńistigin qurý, qıyn suraqtarǵa birlese jaýap izdeý. Osyndaı mańyzdy pedagogıkalyq forým aldaǵy ýaqytta jalǵasyn tabady dep senemin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET.
