О́ner • 11 Sáýir, 2021

О́zgelerdi tamsantsaq ónermenen

118 ret kórsetildi

«Biz HHI ǵasyrdyń jahandyq kartasynda eshkimge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult bolamyz desek, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz.

Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy kerek». Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan osy bir túıindi tujyrym búginde qazaq óneri men mádenıetiniń máıegi hám negizgi ustanymy bolýy kerek. Sebebi – óner men mádenıette tutastaı ulttyń bolmysy jatyr.

Sonaý 1925 jyldyń kókteminde Parıj tórinde án salyp, daýys qudiretimen kúlli Eýropa jurtshylyǵyn tańdaı qaqqyzǵan birtýar talant Ámire Qashaýbaevtyń nemese 1936 jyly Máskeýde ótken qazaq óneri men ádebıetiniń on kúndiginde «Qyz Jibek» operasynda basty róldi beınelep, qazaqtyń bulbuly atanǵan Kúlásh Baıseıitova, Bekejan bıiginde kóringen keremet kúlki ıesi Qurmanbek Jandarbekov bastaǵan talanttar shoǵyry óner qudireti arqyly qazaqtyń bar bolmys-tabıǵatyn, talantyn jer-jahanǵa pash etken bolatyn. Qııandaǵy qazaqtaı qasıetti eldiń qudiretine de osy bir tamasha óner oqıǵalary arqyly tańdaı qaǵa bas ıgen bolatyn sonda jer-jahan.

Án atasy Ámire, ún bulbuly Kúlásh salǵan sol sara joldy búginde abyroıly jalǵap, araǵa týra ǵasyr salyp talanty men talǵamy álemdik arenaǵa kóterilip, jer-jahandy tańdaı qaqqyzǵan dara úndi Dımashtyń dúldúl daryny ónerde babalar salǵan sol bir dańǵyl joldyń dańqty jalǵasy, abyroıly bıigi desek, eshkim qarsy daý aıta qoımas. Búginde álem Dımash bastaǵan daryndar óneri arqyly qazaqty jańa qyrynan tanyp jatsa – ol da óreli ónerdiń sheksiz múmkindiginiń jemisi ekendigi aqıqat.

«Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» baǵdarlamasy shyn máninde ulttyq ónerimizdi jahanǵa tanytýdyń jarqyn joldaryn ashyp bergen jemisti joba boldy.

Maqala jaryq kórgeli beri aıtýly rýhanı baǵdarlamada qoıylǵan mindetter Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan basty nysanaǵa alynyp, qarqyndy túrde júıeli júzege asyrylýda. Atap aıtar bolsaq, mınıstrliktiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alǵan jobalary men atqarǵan jumystary búginde úzdik nátıjelerge qol jetkizip otyr. Sonyń negizgilerine toqtalyp, jalpylama sholý jasap óter bolsaq: 2017 jylǵy qazan aıynda Parıjdegi IýNESKO-nyń shtab-páterinde N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń tusaýkeseri ótti. Tusaýkeser aıasynda «Qazaqstandyq jol jáne N.Nazarbaevtyń úlgisi» halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa, «Qazaqstan – Astana» fotokórmesi, «Altyn adamnyń álem mýzeılerine sherýi» jobasy aıasynda «Uly daladaǵy kóshpendiler tarıhy», Qazaqstannyń aqyndary men jazýshylary kitaptarynyń, belgili qazaqstandyq sýretshiler jumystarynyń kórmeleri, «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» atty kartasynyń tusaýkeseri de jahan jurtshylyǵy nazaryna usynyldy. Odan bólek Qazaqstan jáne elordamyz Nur-Sultan qalasy týraly biregeı derekti fılmder kórsetilip, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq halyq aspaptar orkestri, «Astana Balet» teatry, «Astana Opera» teatrynyń jetekshi solısteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Edil Qusaıynov, Dımash Qudaıbergen jáne taǵy da basqa otandyq óner sheberleriniń gala-konserti uıymdastyryldy.

Atalǵan jumystardyń ishinde, ásirese «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» baǵdarlamasynyń alar orny aıryqsha. Sońǵy tórt jyl kóleminde shetelderde zamanaýı qazaqstandyq mádenıetimizdiń jetistikterin kórsetý maqsatynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tikeleı bastamasymen qolǵa alynǵan bul jobanyń qazaq óneri men mádenıetin jahandyq keńistikke shyǵarýdaǵy yqpaly men róli úlken. Baǵdarlama aıasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıi Qytaı, Ulybrıtanııa jáne Belarýs Respýblıkasynda birqatar halyqaralyq jobalaryn júzege asyrdy. Sonyń ishinde, ásirese 2017 jyldyń 14 qyrkúıeginen 2018 jyldyń 14 qańtaryna deıin Brıtan mýzeıinde (Ulybrıtanııa) ótkizilgen «Eýrazııanyń ejelgi kóshpendileri» halyqaralyq kórmesi men Táýelsizdik kúni qarsańynda Nıý-Iork qalasynda (AQSh) uıymdastyrylǵan «PHOTOfest.KZ – gúldengen Qazaqstan álem fotosýretshileriniń kózimen» atty fotokórmesin erekshe atap ótýge bolady. Fotokórme aıasynda, qatysýshylar Býrabaı, Qorǵaljyn, Baıanaýyl, Ulytaý, Qarqaraly, Túrkistan, Otyrar, Sharyn shatqaly, Shymbulaq, Medeý, Tamǵaly tas, Kólsaı syndy Otanymyzdyń tarıhy tereńdigimen taǵylymdy, tabıǵaty sulýlyǵymen kóz tartar ásem jerlerimen foto tili arqyly tanysýǵa múmkindik aldy.

«Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» baǵdarlamasynyń kelesi baǵyty Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2017 jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy Belarýs Respýblıkasyna resmı sapary aıasynda Belarýs Respýblıkasynyń Ulttyq beıneleý óneri mýzeıinde Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti kúnine arnalyp tusaýy kesilgen «Altyn adamnyń álem mýzeılerine sherýi» jobasy sheńberindegi «Uly daladaǵy kóshpendiler tarıhy» atty kórmede óz jalǵasyn tapty. Atalǵan kórmeniń baǵyty odan ári Máskeý qalasyna buryldy. 2018 jyldyń 4 sáýirinde Máskeýdiń Búkilreseılik halyq óneri men dekoratıvti-qoldanbaly óner mýzeıinde qazaqtyń mádenı qundylyqtary Reseı halqyna keń aýqymda tanystyryldy. Mádenı sharada Qazaqstan Respýblıkasynyń basty nyshany retinde «Altyn adam» kórermen nazaryna usynyldy. Kórme odan ári Ázerbaıjannyń ulttyq tarıh mýzeıinde, Qytaı Halyq Respýblıkasy Shensı provınsııasynyń tarıh mýzeıinde, Koreıanyń Ulttyq mýzeıinde óz jalǵasyn tapty. «Altyn adamnyń álem mýzeılerine sherýi» jobasy, sonymen qatar 2019 jyly Japonııa, Grýzııa, Ulybrıtanııa, Ispanııa, Túrkııa jáne taǵy da basqa elderdiń murajaılarynda tanystyryldy.

Týǵan eldiń tarıhyn pash eter fotokórmeler men mýzeı jumystary ǵana emes, qazaqtyń teatr men kıno ónerin de álemdik mádenı keńistikte jan-jaqty nasıhattaý – «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» baǵdarlamasynyń basty baǵyttarynyń biri. Onyń birden-bir dáleli – Los-Andjeles qalasynda «Qyz Jibek» (rejısseri – S.Qojyqov), «Anaǵa aparar jol» (rejısseri – A.Sataev), «Almas qylysh» (rejısseri – R.Ábdirashev) kartınalarynyń kórermen nazaryna usynylýy hám AQSh-taǵy qazaqstandyq kıno kúnderiniń joǵary deńgeıde ótýi. Kıno kúnderi aıasynda AQSh-tyń iri kınokompanııalarynyń basshylary jáne prodıýserlerimen resmı kezdesýler, Gollıvýd juldyzdarymen yntymaqtastyq kelissózder, sonymen qatar Los-Andjeles kınoakademııasynyń stýdentterimen kezdesýler ótti.

 Otandyq kıno ındýstrııasy men gollıvýdtyq kınokompanııalar arasyndaǵy áriptestik baılanys munymen shektelmeı, kúni búginge deıin sátti jalǵasyn taýyp keledi. «Qazaqfılm» AQ kınostýdııasynyń gollıvýdtyq kınorejısser Djef Vespamen birlese túsirgen «Ámire» kınokartınasy sózimizdi dáıekteı túsedi. Kınonaryqqa shyqqannan bergi ýaqyt aralyǵynda kórermenniń qyzý pikirtalasyna arqaý bolǵan bul fılmniń ulttyq kınoshejireden alar orny aıryqsha. Eń bastysy, kıno tili arqyly álem Ámiredeı qazaqtyń kómeıine bulbul uıa salǵan birtýar ánshisin tanyp, ónerine bas ıip jatsa, atalǵan jobanyń óz mindetin tolyqtaı atqarǵany dep bilemiz.

Sondaı-aq aıtýly mádenı baǵdarlama negizinde júzege asyrylǵan jáne bir mańyzdy oqıǵa ulttyq teatr óneriniń álem elderin aralaýy. 2018 jyly «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatry Italııa, Majarstan elderindegi gastroldik saparyn sátti ótkizse, Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn júzege asyrý maqsatynda Italııanyń birneshe qalasynda kórsetken óneri óziniń ereksheligimen jergilikti halyq tarapynan ystyq yqylasqa ıe boldy.

Baǵdarlamalyq maqalada basa aıtylǵandaı, «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı» degen qaǵıdany negizge alǵan óner ordalary álemdik arenada negizinen ulttyq ónerimizdiń jaýharlaryn pash etip, qazaqtyń tól mádenıetin jahan nazaryna usyndy. Olardyń qatarynda kópshilik yqylasyna bólengen «Abaı», «Qyz Jibek», «Birjan-Sara» syndy ulttyq opera injý-marjandarynyń joǵary deńgeıde kórsetilýi qazaq óneriniń abyroıyn asqaqtatyp, mártebesin mereıli etkeni sózsiz. О́ıtkeni qazaqtyń qalybyn dál óner tili uǵyndyratyndaı eshbir qural jetkize de, sezindire de almaıdy.

Osy qaǵıdaǵa saı táýelsiz memleketimizdiń mádenı tarıhynda tuńǵysh ret tór qalanyń tól perzenti – Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń Jastar teatry 2018 jyly Ońtústik Koreıa Respýblıkasynyń mádenı astanasy Degý qalasynda ótken halyqaralyq bedeldi mıýzıkl festıvaline «Qyz Jibek» qoıylymymen qatysyp, álemdik óner sarapshylarynyń joǵary baǵasyn alsa, aıtýly joba aıasynda «Qazaqkonsert» memlekettik konserttik uıymy men «Astana mıýzıkl» teatrlarynyń Italııa, Fransııa, Germanııa, Aýstrııa, Reseı syndy álemniń iri mádenı qalalaryna jasaǵan úlken gastroldik sapary da joǵary deńgeıde ótti.

«Jańa jaǵdaıda jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵıdasy. О́mir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarıhtyń shańyna kómilip qala beredi». Demek, ulttyń ómirsheńdigi onyń mádenı jańǵyrýyna da tikeleı qatysty. Tól ónerimiz arqyly álem qazaqty moıyndap, talantyna bas ıip jatsa, rýhanı jańǵyrýdyń zor jetistigi de, jeńisi de sol bolmaq! Qazaq ónerin ǵalamǵa tanytqan aıtýly jobanyń basty tabysynyń negizgi syry da osynda jatsa kerek.

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar