Demalys kezinde elge barǵan saparymda etegi Nurata taýlaryna deıin sozylyp jatqan Myrzashól tarıhyna qatysty kóptegen ańyzǵa bergisiz derekti áńgimelerdi qazynaly qarttardan estip, kókeıge túıip qaıtqanmyn. Osy jyly aqpan aıynyń sońynda el gazeti Egemen Qazaqstannyń Gúlbarshyn Aıtjanbaıqyzynyń «Útirtóbe qalasy arheologııalyq kartaǵa engizilse...» degen maqalasyn oqyp, jazdaǵy issapardyń ádemi áseri eske oraldy. Túsinikti bolýy úshin, tarqatyńqyrap aıtaıyn.
Ońtústiktegi jer jannaty sanalatyn Jetisaıda ornalasqan 23 jyldyq tarıhy bar memlekettik emes joǵary oqý orny – «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń ǵalymdary men stýdentteriniń ǵylymı jetistigi bolyp sanalatyn arheologııalyq qazba jumystary barysynda tabylǵan kóne eskertkishterden quralǵan mýzeı ishindegi eksponattar adamdy eriksiz erte dáýirlerge sapar shekkizedi. Ýnıversıtettiń basty rýhanı baılyǵy bolyp tabylatyn, ulttyq qundylyqtardy tarıhı mazmunda jınaqtaǵan bul mýzeıdiń 2016 jyly Túrkistan oblysynyń týrıstik marshrýtyna engeni – ujym úshin úlken mártebe. Etken eńbek pen tógilgen terdiń jemisi. Osy mýzeıge Jetisaı qalasynan 30 shaqyrym soltústik-shyǵysta ornalasqan ortaǵasyrlyq Utyrly (Útirtóbe) qalasynan tabylǵan qundy dúnıelerdiń mýzeıge kelýiniń ózi bir tarıh.
«Syrdarııa» ýnıversıtetiniń tarıhshy ǵalymdary men stýdentterine deıin Utyrly (Útirtóbe) qalasyn Qazaqstan arheologteri zerttemegenge uqsaıdy. Onyń basty sebebi – biz sóz etip otyrǵan Myrzashól óńiri, onyń úlken bir bóligi sanalatyn Maqtaaral aýdany 1963-1971 jyldary О́zbekstan Respýblıkasyna tıesili bolǵan. Osy sebepten bolsa kerek, atalǵan tarıhı meken 1960 jyldary júrgizilgen Shardara arheologııalyq ekspedısııasynyń zertteý aıasynan tys qalypty. Tarıhı zertteý eńbekterine súıensek, bul ortaǵasyrlyq qala buryn «Qazaq Sovet ensıklopedııasynan» bastap basqa da irgeli basylymdarǵa kirmegen.
Útirtóbeni alǵash zerttegender qatarynda О́zbekstan arheologteri atalady. 2004 jyly «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń S.N.Apasheva, M.B.Meıirbekov bastaǵan «Tarıh» kafedrasynyń professor-oqytýshylary elimizde alǵash bolyp Utyrly (Útirtóbe) qalasyna arheologııalyq zertteý jumystaryn uıymdastyrady. Osy jyly ýnıversıtettiń qarjylandyrýymen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, belgili arheolog M.Qasenov jetekshilik etken «Syrdarııa» arheologııalyq ekspedısııasy zertteý jumystaryn júrgize bastaıdy. Odan keıin de 2009, 2010, 2014, 2015, 2016 jyldary «Arheolog» halyqaralyq ǵylymı-zertteý ortalyǵy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory, t.ǵ.d., professor M.Eleýov bastaǵan toppen birlese «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń professor-oqytýshylary men stýdentterinen quralǵan «Myrzashól» arheologııalyq ekspedısııasy ortaǵasyrlyq Utyrly (Útirli) qalasyna arheologııalyq zertteý jumystaryn asqan qyzyǵýshylyqpen júrgizedi. Ýnıversıtetke alǵash jolymyz túsken 2018 jyly sol zertteý jumystary kezinde tabylǵan kóne dúnıelerden quralǵan mýzeı eksponattary bizdi qyzyqtyrdy. G.Aıtjanbaıqyzynyń bas basylymdaǵy maqalasy aımaqtaǵy jekemenshik joǵary oqý orny – «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń qarjylandyrýymen búginge deıin júrgizilip kele jatqan teńizdiń tamshysyndaı bolsa da otandyq arheologııa ǵylymyna qosylyp otyrǵan ólsheýsiz eńbekti eske túsirdi. Utyrly (Útirtóbe) qalasyna júrgizilgen arheologııalyq qazbalar nátıjesinde qala qurylystary, ondaǵy bólmeler ashylyp, baǵa jetpes tarıhı jádigerler tabylǵan.
Qalanyń ejelgi aty jazba derekterde kezdespeıdi. Bir qyzyǵy, Syrdarııa ózeniniń boıynda osy Útirtóbege uqsas ortaǵasyrlyq 40 qalanyń orny bar degen derek bar eken. Útirtóbe sol qyryq qalanyń biri eken. Jergilikti halyq Utyrly qalasynyń ataýyn Útirli nemese Útirlitóbe, Útirtóbe dep te ataıdy. Útirli atanýy «Utyrly» degen sózden shyǵýy múmkin degen boljam bar. Utyrly qazaq tilinde utymdy, utqyr, qolaıly degen maǵynany bildiredi. Bul qalanyń tirshilikke jaıly, toǵyz joldyń torabynda, qolaıly jerge ornalasýynan shyǵýy da múmkin. Al Útirlitóbe, Útirtóbe atanýyna kelsek, qazirgi kezde qalanyń pishini «útir belgisine» uqsas bolǵandyqtan, jergilikti halyq osylaı ataǵan deıdi. Qalanyń syrtqy kólemin sý shaıyp ketken. Sondyqtan onyń burynǵy pishini belgisiz. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, ótken ǵasyrdyń 60-jyldary salynǵan Shardara sý qoımasy sýynyń kóterilýinen qalany sý basa bastaǵan. Qazirgi kezde qala ústin qamys pen jyńǵyl basyp ketken. Ǵalymdar qalanyń mádenı qabatyn 1-2 metrge deıin sý shaıyp, kólemi jyldan-jylǵa kishireıýde, eger osylaı jalǵasa berse, 10-15 jyldan keıin qala tegis joıylýy múmkin ekenin aıtady. Demek qala apattyq jaǵdaıda. Qalanyń qazirgi qalpyn saqtaý úshin memleket tarapynan qoldaý kerek-aq. Tıisti mekemelerden jaýap kútemiz.
«Tilegeni aldynan izdemeı-aq tabylǵan» damyǵan HHI ǵasyrda aqparattardy ınternet kómegimen kez kelgen ýaqytta qalaǵan jerińizde otyryp-aq bile beresiz. Biz de astanada otyryp, osy maqalada sóz bolǵan máselelerdi tolyǵyraq bilmek nıetpen ǵalamtorǵa úńildik. Aldymen shyqqany «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń saıty boldy. Munda biz sóz etip otyrǵan taqyrypqa qatysty málimetter tolyq ornalastyrylǵan eken. Tek bul ǵana emes, ýnıversıtet mıssııasy, tarıhy, baǵyt-baǵdary, maqsaty, jetken jetistikteri men tabystary, barlyǵy mazmundy baıandalypty. Bárin de kózben kórip, sanamyzǵa toqyǵan soń ba, saıttaǵy málimetter kóz aldymyzda kartına bolyp óte berdi. Jańa zamanǵa saı jabdyqtalǵan jańa oqý ǵımarattary men stýdentter úıi, mol kitaphana qory, sport zaldary men ashanalary, túrli úıirme men zerthana, tigin, aǵash, temir sheberhanalary, «Almatyda Nurǵısa, Jetisaıda Bóri Isa» atalǵan ataqty mýzykant, kúıshi B.Isa qurǵan ult-aspaptar orkestri – barlyǵy da stýdenttiń tereń bilim alýy úshin jasalǵan. Ýnıversıtettiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy, ǵylymı áleýeti, kitap qory, aqparattyq-tehnıkalyq quraldary men elektrondy kitaphana qory boıynsha ulttyq jáne memlekettik joǵary oqý oryndarynan kem túspeıdi. Ýnıversıtet ujymynyń tyńǵylyqty jumysy kórinip-aq tur. О́kinishke qaraı, atalǵan ýnıversıtetke qatysty synı pikirler de ushyrasady. Jasyratyny joq, elimizde jekemenshik joǵary oqý oryndaryna degen kózqaras eki túrli: biri jaqtasa, ekinshisi synǵa negizdelgen. О́rkenıetti elderde básekelestikke ıe joǵary oqý oryndarynyń kóbin jekemenshik bilim ordalarynyń quraıtynyn eskersek, oqý oryndaryn baǵalaýda onyń sapaly bilim berýdegi múmkindikteri men stýdentterge jasap otyrǵan jaǵdaıyn eskerý qajet.
Prezıdent Qazaqstan halqyna alǵashqy Joldaýynda elimizdegi ýnıversıtetter sanyn qysqartý kerektigin atap ótkeni jáne sol kezdiń ózinde bilim salasynyń sarapshylary arasynda ýnıversıtetterdi qysqartý jumysy aldymen jekemenshik JOO-lardan bastalatyny týraly boljam aıtylǵan edi. Boljam shyndyqqa aınaldy. Sala mınıstrligi sapasyz joǵary oqý oryndaryn tekserýdi bastap, osy ýaqytqa deıin birneshe joǵary oqý oryndarynyń lısenzııasyn toqtatsa, birnesheýin jaýyp ta úlgerdi. Keıbiri qaıta ashyldy. Sebebi Prezıdent atap ótkendeı, keıbir joǵary oqý oryndarynyń jartysy ǵana óz túlekterin jumyspen qamtý jaǵynan 60 paıyzdyq kórsetkishke qol jetkizgen. Sondaı-aq Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń úshinshi otyrysynda búgingi jańa ahýal bilim jáne ǵylym júıesin túbegeıli reformalaýdy talap etip otyrǵanyn aıtqan. Munyń barlyǵyn tolyǵymen qýattap, qoldaımyz.
Prezıdenttiń osy alǵashqy Joldaýyn elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń arasynda alǵash bolyp talqylap, keń kólemde halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizip, Úndeý joldaǵan da, Memleket basshysyna hat jazǵan da osy «Syrdarııa» ýnıversıteti bolatyn. Egemen Qazaqstan gazetinde jarııalanǵan sol Úndeýde: «Bılik pen halyq arasyndaǵy altyn kópirge aınalǵan bul qujat – táýelsiz Qazaq eliniń kemeldi keleshekke degen kórkem senimi. Qasıetti Jıdelibaısynda, Myrzashóldiń tórinde, altyn alqapty maqtanyń otany Maqtaaralda, jartyǵasyrlyq mereıtoıyn toılaǵaly otyrǵan Jetisaı qalasynda ornalasqan «Syrdarııa» ýnıversıteti zamanaýı suranysqa ıe, básekelestikke qabiletti, joǵary bilikti mamandar daıarlaıdy. Bul oqý ordasy – kúngeılik jastardyń bilim kúmbezi. Al jastar – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi, eldiń tiregi, memlekettiń eń belsendi bóligi. «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń professor-oqytýshylary men stýdentteri sizderdi Joldaýdy qoldaýǵa jáne belgilengen mindetter men is-sharalardy birlese atqarýǵa shaqyrady! Uly dalanyń jańǵyrý men jańarý jolyndaǵy jańa belesterdi birge baǵyndyraıyq!» delingen. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa joldanǵan hat mátininde bilim-ǵylym izdegen Jetisaı, Maqtaaral aýdandarynyń jastary men О́zbekstandaǵy qandas baýyrlardy jańa ómirge jeteleýde «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń ujymy Prezıdenttiń saıasatyn basshylyqqa alatynyn atap kórsetken. Tarıhy ótken ǵasyrdyń sońynan, naqty aıtar bolsaq 1998 jyly 27 shildeden bastalatyn «Syrdarııa» ýnıversıteti – burynǵy da, qazirgi de oblys ortalyǵynan alysta ornalasqanyna qaramastan, О́zbekstan memleketimen shekaralas jatqan shalǵaıdaǵy Myrzashól óńirin órkenıetti, mádenıetti aımaqqa aınaldyryp otyrǵan irgeli oqý ordasy.
Búginge baǵa berý úshin ótkenge kóz júgirtken artyq bolmas. Osydan 150 jyl buryn qazaqtyń jaryq juldyzy Shoqan Ýálıhanovtan qalǵan «Halyqtyń kemeline kelip órkendep ósýi úshin eń aldymen azattyq pen bilim qajet» degen naqyl sózdiń aqıqatyna qazirgi tańda kózimiz jetip otyr. О́tken ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynda elimizdegi joǵary bilim berý salasynda úlken ózgerister oryn alǵany belgili. Ony, árıne, táýelsizdik alýymyzben baılanystyramyz. Bilim, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mınıstrligi 1998 jyly 27 shildede memlekettik emes «Syrdarııa» ýnıversıtetin qurýdy uıǵarady. Árıne, sheshim qabyldaý da, maqsatqa jetý de ońaıǵa soqpaǵany anyq. Túrli kedergiler men qıyndyqtardy áriptestermen eńsere bilgen ujym búginge deıin bilim salasynda ozyq qyzmet atqaryp keledi. Sol óliara shaqtaǵy bilimge qushtar jastardyń janaryndaǵy úmitten búrshik jarǵan senim búginde saıaly báıterekke aınaldy. Ýnıversıtet ujymy bilim uıasyn aptapta ystyqtan, aıazda sýyqtan qorǵap, osy kúnge jetkizdi. Arman aqıqatqa aınaldy. Búginde «Syrdarııa» ýnıversıteti – joǵary bilikti mamandardy daıarlaıtyn, óndiriske engiziletin irgeli jáne ekologııalyq zerthanalyq zertteýlerdi damytýǵa baǵyttalǵan keń kólemdegi bilim, ǵylym, rýhanı-tárbıelik, ınnovasııalyq ortalyq.
Ýnıversıtet Bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz qazaqstandyq agenttigi men Akkredıtteý jáne reıtıngtiń táýelsiz agenttiginen ınstıtýsıonaldy jáne mamandandyrylǵan akkredıtteýden sátti ótip, akkredıtteý týraly kýálikterine ıe bolǵan. О́tken jyly barlyq bilim berý baǵdarlamalary Bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz qazaqstandyq agenttiginen halyqaralyq mamandandyrylǵan akkredıtteýden 5 jylǵa sátti ótken. Ýnıversıtetti qurylǵannan bergi 23 jylda 15 myńnan astam stýdent bitirgen. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, bitirýshi túlekterdiń 58%-y búginde elimizdiń bilim berý mekemelerinde tabysty qyzmet etýde, sonyń ishinde 27 túlek mektep dırektory bolyp qyzmet atqarady. Qazirgi ýaqytta jergilikti mektepterde sabaq berip júrgen muǵalimderdiń 70%-y – osy «Syrdarııa» ýnıversıtetin bitirgen túlekter. El kásiporyndarynyń 2019 jylǵy qorytyndysy boıynsha «Joǵary bilim» sanatynda jalpy memlekettik eki atalym boıynsha («Memlekettik qazynaǵa qosqan úlesi», «Senimdi salyq tóleýshi») «Syrdarııa» ýnıversıteti «Ulttyq-bıznes» reıtıngte «Kúmis reıtıngke» engen. Sondaı-aq Salyq tóleýshilerdi jalpy memlekettik saralaýdyń qorytyndysy boıynsha «Syrdarııa» ýnıversıteti «Sala kóshbasshysy-2019» marapatynyń ıegeri atanǵan.
«Syrdarııa» ýnıversıteti materıaldyq-tehnıkalyq baza, kitap qory, aqparattyq-tehnıkalyq quraldar, elektrondy kitaphana qory boıynsha Qazaqstan JOO-nyń úzdik ondyǵyna kiredi. Ýnıversıtettiń materıaldyq tehnıkalyq bazasyn qalyptastyrýǵa búginge deıin 7 mlrd 776 mln 727 myń 600 teńge jumsalǵan. Mundaı materıaldyq-tehnıkalyq baza keı óńirlerdegi memlekettik joǵary oqý oryndarynda da kezdese bermeıdi. «Innovasııalyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynda» organıkalyq hımııa jáne zoologııa, adam anatomııasy men fızıologııasy, beıorganıkalyq jáne analıtıkalyq hımııa, fızıka zerthanalary ornalastyrylǵan. Dárishanalar zamanaýı jabdyqtarmen qamtylǵan. Saıram aýdany Qut-Arys eldi mekeninde 47 gektar jer telimdi «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń «Is-tájirıbelik jáne ǵylymı-ınnovasııalyq izdenister» ortalyǵynda bolashaq bıologter men geograftar, hımıkter, sýretshiler men qolóner ıeleri, sportshylar, dala oqý-zertteý praktıkasyn jáne dala jıyndaryn ótkizedi. Búginde «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń seriktesi «Sberbank» (Reseı) qarjylaı demeýshiligimen 1 gektar jer telimine 7 qabatty zamanaýı Bas oqý ǵımaratyn salý jumysy bastaldy. Joba quny 760 mln teńge, syıymdylyǵy 1500 oryn dep josparlanǵan. Sonymen birge «Barys» sport kesheniniń de qurylysy qarqyndy júrgizilýde. Joba quny 404 mln teńge turatyn bul ǵımaratta bir ýaqytta 160 adam jattyǵa alady. «Bıznestiń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda salynyp jatqan bul qurylys jumysy jaqynda aıaqtalyp, qyrkúıek aıynda qoldanysqa beriledi dep kútilýde.
Ýnıversıtet qazirgi tańda 26 bakalavrıat jáne 6 magıstratýra bilim berý baǵdarlamalary boıynsha mamandar daıarlaýda. Bilim alýshylar sany da keı jekemenshik joǵary oqý oryndaryndaǵydaı kóp emes: bakalavrda – 3 666, magıstratýrada – 201, barlyǵy – 3 867. Ortalyqtan shalǵaıda ornalasqandyǵyna qaramastan, ýnıversıtette qyzmet atqaratyn professor-oqytýshylardyń áleýeti jyldan-jylǵa joǵarylaýda. Ǵylymı áleýet 51 paıyzdy quraıdy. Ýnıversıtet Úndistan (Delı), Grekııa (Afına) jáne Kembrıdj ýnıversıtetimen jaratylystaný, aqparattyq tehnologııalar bilim berý baǵdarlamalary boıynsha qos dıplomdy bilim berý júıesin júzege asyrýda.
Oqý ordasynda bilim, ǵylymmen qatar rýhanı-mádenı tárbıege de asa mán beriletini ǵımarattar qabyrǵasyna ilingen stýdentter men oqytýshylardyń qolóner buıymdarynan, kartınalardan aıqyn kórinedi. Stýdentteri de ıbaly, tárbıeli. О́nerge qushtar jastardan quralǵan «Syrdarııa quramasy» jaıdarman toby 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq Joǵary lıga oıyndarynyń chempıony atanǵan. Oblystaǵy jalǵyz jekemenshik joǵary oqý ornynda búkil elimizge belgili asa kórnekti tulǵalar, atap aıtqanda, qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker, halyq qaharmany Toqtar Áýbákirov, Beıjiń olımpıadasynyń chempıony Baqyt Sársekbaev, asa kórnekti túrkitanýshy ǵalymdar, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary Myrzataı Joldasbekov, Rahmanqul Berdibaı, Mádenıet qaıratkeri, akter Sábıt Orazbaev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov, kórnekti jazýshy Marhabat Baıǵut, t.b. ýnıversıtetke kelip, stýdenttermen júzdesken.
Syr boıynda ornalasqan Jetisaı, Maqtaaral, Keles, Shardara aýdandarynda 525 myń halyq turady, 231 mektepte 140 myń bala oqıdy. Shekaralas jatqan О́zbekstan Respýblıkasynyń Syrdarııa, Jızaq, Gúlistan, Tashkent oblystarynda qandas baýyrlarymyz barshylyq. О́zbekstannyń bergen resmı málimetterine sensek, О́zbekstanda 1,5 mln qazaq ómir súredi. 370 qazaq mektebinde oqıtyn 54 myń 926 oqýshy bar. Osy qazaq mektepterindegi eń basty másele – kadr tapshylyǵy. Sondyqtan da bolar, «Syrdarııa» ýnıversıteti stýdentteriniń 36%-y – О́zbekstanda turatyn aǵaıyndarymyzdyń ul-qyzdary. Iаǵnı ýnıversıtet atalǵan aýdandar men О́zbekstanda turyp jaqtan qazaqtardy qosqanda 2 mln 210 myń adamǵa qyzmet etýde.
Baıyrǵy Qazaq eliniń, ejelden Ortalyq Azııa halyqtarynyń tarıhı-mádenı ómir kezeńiniń kýási bolǵan Syrdarııa ózenin jaǵalaı ornalasqan Jıdelibaısyn jeri – tarıhı meken. Syrdarııa – kóne grek tilindegi aty boıynsha Iаksart dep atalady. О́zenniń grekshe aty kóne parsy tilindegi ózen sýynyń túsinen paıda bolǵan «Úlken marjan» degen sóz tirkesinen bastaý alady eken. Al ortaǵasyrlyq musylman jazbalarynda ózen jumaqtaǵy tórt ózenniń biriniń atymen «Seıhýn» atalǵan degen derek bar. Qarap otyrsańyz, qazirgi geografııalyq bólinis boıynsha Syrdarııa ózeni bastaýyn Ortalyq Tıan-Shan silemderinen alyp, Qyrǵyzstan Respýblıkasynyń Naryn, Jalal-Abad jáne Osh oblystaryn, Tájikstan Respýblıkasynyń Soǵdy oblysyn, О́zbekstan Respýblıkasynyń Ándijan, Namangan, Ferǵana, Tashkent, Jızaq jáne Syrdarııa oblystaryn, al elimizdiń aýmaǵynda Túrkistan men Qyzylorda oblystaryn basyp ótip, Aral teńizine quıady. Naryn men Qaradarııa ózenderiniń qosylǵan jerinen bastap Syrdarııa dep atalady eken. Maqtaaraldyń tórinen ashylǵan tuńǵysh joǵary oqý ornynyń osy ózendeı bilim-ǵylymnyń darııasyna, marjanyna aınalyp otyrǵanyna búginde el kýá.
Babalarymyzdyń izi qalǵan qasıetti de shejireli Jıdelibaısynnyń tórinen tuńǵysh ashylǵan joǵary oqý ornynyń tarıhy – táýelsizdigimizben tamyrlas. Ortaǵasyrlyq musylman jazbalarynda jumaqtaǵy tórt ózenniń bir ataýy «Seıhýn», búginde Syrdarııa atalatyn ózenmen attas ýnıversıtettiń bilim aıdynyndaǵy baǵytyna aıqyndylyq, maqsatyna naqtylyq, isterine sáttilik tileımiz!
Aıgúl QAPBAROVA,
Senat depýtaty
