Bilim • 15 Sáýir, 2021

Syrdarııa saǵasyndaǵy sulý meken

187 ret kórsetildi

Qoınaýy tunǵan tarıh qazaq dalasynyń taý men tasy, ózen-kóli, syldyrap aqqan bulaǵy – ótken kúnder shejiresiniń kýágerleri. Olarǵa til bitse, qazaq eliniń basynan keshkenderin, kórgenderin aıtýǵa ýaqyt jetpes pe edi?!

 

Demalys kezinde elge bar­ǵan saparymda etegi Nurata taý­lary­­­na deıin sozylyp jatqan Myr­­za­shól tarıhyna qatysty kóp­­te­gen ańyz­ǵa bergisiz derekti áńgi­me­ler­di qazynaly qarttardan estip, kókeı­ge túıip qaıtqanmyn. Osy jyly aqpan aıynyń sońynda el ga­zeti Egemen Qazaqstannyń Gúl­­bar­­shyn Aıtjanbaıqyzynyń «Útir­tóbe qalasy arheologııalyq kar­­­taǵa engizilse...» degen maqala­syn oqyp, jazdaǵy issapardyń áde­­mi áseri eske oraldy. Túsinikti bolýy úshin, tarqatyńqyrap aıtaıyn.

Ońtústiktegi jer jannaty sanalatyn Jetisaıda ornalasqan 23 jyldyq tarıhy bar memlekettik emes joǵary oqý orny – «Syr­darııa» ýnıversıtetiniń ǵalym­dary men stýdentteriniń ǵyly­mı jetis­tigi bolyp sana­la­­tyn arheo­logııalyq qazba jumys­tary ba­rysynda tabylǵan kóne eskert­kishterden quralǵan mýzeı ishindegi eksponattar adamdy eriksiz erte dáýirlerge sapar shek­­kizedi. Ýnıversıtettiń basty rý­­h­a­nı baılyǵy bolyp tabyla­tyn, ulttyq qundylyqtardy ta­rı­­hı mazmunda jınaqtaǵan bul mýzeıdiń 2016 jyly Túrkis­tan oblysynyń týrıstik marshrý­ty­na engeni – ujym úshin úlken márt­ebe. Etken eńbek pen tógilgen ter­diń jemisi. Osy mýzeıge Jeti­saı qalasynan 30 shaqyrym sol­tús­tik-shyǵysta ornalasqan orta­ǵa­syr­lyq Utyrly (Útirtóbe) qala­­sy­nan tabylǵan qundy dú­nıe­­lerdiń mýzeıge kelýiniń ózi bir tarıh.

«Syrdarııa» ýnıversıteti­niń tarıh­shy ǵalymdary men stýdent­terine deıin Utyrly (Útirtóbe) qalasyn Qazaqstan arheolog­teri zerttemegenge uqsaıdy. Onyń bas­ty sebebi – biz sóz etip otyrǵan Myr­zashól óńiri, onyń úlken bir bó­li­gi sanalatyn Maqtaaral aýdany 1963-1971 jyldary О́zbekstan Respýblıkasyna tıesili bolǵan. Osy sebepten bolsa kerek, atal­ǵan tarıhı meken 1960 jyldary júr­­gizilgen Shardara arheolo­­gııa­lyq ekspedısııasynyń zert­teý aıa­­sy­nan tys qalypty. Tarıhı zert­­teý eńbekterine súıensek, bul or­ta­­ǵasyrlyq qala buryn «Qazaq Sovet ensıklopedııasynan» bas­tap basqa da irgeli basylymdarǵa kirmegen.

1

Útirtóbeni alǵash zerttegender qatarynda О́zbekstan arheologteri atalady. 2004 jyly «Syr­darııa» ýnıversıtetiniń S.N.Apasheva, M.B.Meıirbekov bastaǵan «Tarıh» kafedrasynyń professor-oqytýshylary elimizde alǵash bolyp Utyrly (Útirtóbe) qalasyna arheologııalyq zertteý jumystaryn uıymdastyrady. Osy jyly ýnıversıtettiń qar­jy­landyrýymen tarıh ǵylym­dary­nyń kandıdaty, dosent, belgili arheolog M.Qasenov jetek­shilik etken «Syrdarııa» ar­heol­ogııalyq eks­pedısııasy zert­­teý jumys­taryn júrgize bas­taıdy. Odan keıin de 2009, 2010, 2014, 2015, 2016 jyldary «Arheolog» halyq­aralyq ǵyly­mı-zertteý ortaly­ǵy» jaýap­ker­­shi­ligi shekteýli serik­testiginiń dı­rek­tory, t.ǵ.d., professor M.Eleýov bastaǵan toppen birlese «Syr­darııa» ýnıversıtetiniń pro­­fes­sor-oqy­týshylary men stý­dent­terinen quralǵan «Myr­zashól» arheologııalyq ekspedısııa­sy or­ta­ǵasyrlyq Utyrly (Útirli) qa­la­­syna arheologııalyq zert­teý jumystaryn asqan qyzyǵý­shy­lyqpen júrgizedi. Ýnıversıtet­ke alǵash jolymyz túsken 2018 jyly sol zertteý jumystary kezin­de tabylǵan kóne dúnıeler­den quralǵan mýzeı eksponat­tary bizdi qyzyqtyrdy. G.Aıt­jan­baı­­qyzynyń bas basylym­daǵy ma­­qa­lasy aımaqtaǵy jeke­men­­shik joǵary oqý orny – «Syr­da­rııa» ýnıversıtetiniń qarjy­lan­dy­rýy­men búginge deıin júr­gizilip kele jatqan teńizdiń tamshysyndaı bolsa da otandyq arheologııa ǵylymyna qosylyp otyrǵan ól­sheý­siz eńbekti eske túsirdi. Utyr­ly (Útirtóbe) qalasyna júr­gizil­gen arheologııalyq qazba­lar ná­tı­jesinde qala qurylys­tary, ondaǵy bólmeler ashylyp, baǵa jetpes tarıhı jádigerler tabylǵan.

1

Qalanyń ejelgi aty jazba derekterde kezdespeıdi. Bir qyzyǵy, Syrdarııa ózeniniń boıynda osy Útir­tóbege uqsas ortaǵasyrlyq 40 qa­lanyń orny bar degen derek bar eken. Útirtóbe sol qyryq qala­nyń biri eken. Jergilikti ha­lyq Utyrly qalasynyń ataýyn Útirli nemese Útirlitóbe, Útir­tóbe dep te ataıdy. Útirli atanýy «Utyrly» degen sózden shyǵýy múmkin degen boljam bar. Utyrly qazaq tilinde utymdy, utqyr, qolaıly degen maǵynany bildiredi. Bul qalanyń tirshilikke jaıly, toǵyz joldyń torabynda, qolaıly jerge ornalasýynan shyǵýy da múmkin. Al Útirlitóbe, Útirtóbe atanýyna kelsek, qazirgi kezde qalanyń pishini «útir bel­gisine» uqsas bolǵandyqtan, jer­gilikti halyq osylaı ataǵan deı­di. Qalanyń syrtqy kólemin sý shaıyp ketken. Sondyqtan onyń burynǵy pishini belgisiz. Jer­gilikti turǵyndardyń aıtýynsha, ótken ǵasyrdyń 60-jyldary salynǵan Shardara sý qoımasy sýynyń kóterilýinen qalany sý basa bastaǵan. Qazirgi kezde qala ústin qamys pen jyńǵyl basyp ketken. Ǵalymdar qalanyń má­denı qabatyn 1-2 metrge deıin sý shaıyp, kólemi jyldan-jylǵa kishi­reıýde, eger osylaı jalǵasa ber­se, 10-15 jyldan keıin qala te­gis joıylýy múmkin ekenin aıta­dy. Demek qala apattyq jaǵ­daı­da. Qalanyń qazirgi qalpyn saq­taý úshin memleket tarapynan qol­daý kerek-aq. Tıisti mekemeler­den jaýap kútemiz.

«Tilegeni aldynan izdemeı-aq ta­byl­ǵan» damyǵan HHI ǵa­syr­d­a aq­parattardy ınternet kóme­gimen kez kelgen ýaqytta qala­ǵan jerińizde otyryp-aq bile beresiz. Biz de astanada otyryp, osy maqalada sóz bolǵan má­se­lelerdi tolyǵyraq bilmek nıet­pen ǵalamtorǵa úńildik. Al­dy­men shyqqany «Syrdarııa» ýnı­ver­sıtetiniń saıty boldy. Munda biz sóz etip otyrǵan taqy­ryp­qa qatysty málimetter tolyq ornalastyrylǵan eken. Tek bul ǵana emes, ýnıversıtet mıssııasy, tarıhy, baǵyt-baǵdary, maqsaty, jet­ken jetistikteri men tabys­tary, barlyǵy mazmundy baıan­­dalypty. Bárin de kózben kó­rip, sanamyzǵa toqyǵan soń ba, saıt­taǵy málimetter kóz aldymyzda kartına bolyp óte berdi. Jańa zamanǵa saı jabdyqtalǵan jańa oqý ǵımarattary men stýdentter úıi, mol kitaphana qory, sport zaldary men ashanalary, túr­li úıirme men zerthana, tigin, aǵash, temir sheberhanalary, «Alma­ty­da Nurǵısa, Jetisaıda Bóri Isa» atalǵan ataqty mýzykant, kúıshi B.Isa qurǵan ult-as­pap­tar orkestri – barlyǵy da stý­denttiń tereń bilim alýy úshin ja­salǵan. Ýnıversıtettiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy, ǵylymı áleýeti, kitap qory, aqparattyq-tehnıkalyq qu­ral­dary men elektrondy kitap­hana qory boıynsha ulttyq jáne mem­lekettik joǵary oqý oryndarynan kem túspeıdi. Ýnıversıtet ujy­mynyń tyńǵylyqty jumysy kórinip-aq tur. О́kinishke qaraı, atalǵan ýnıversıtetke qatys­ty synı pikirler de ushyrasady. Jasyratyny joq, elimizde jeke­menshik joǵary oqý oryndaryna degen kózqaras eki túrli: biri jaq­tasa, ekinshisi synǵa ne­giz­del­gen. О́rkenıetti elderde bá­se­ke­les­tikke ıe joǵary oqý oryn­darynyń kóbin jekemenshik bilim ordalarynyń quraıtynyn eskersek, oqý oryndaryn baǵalaýda onyń sapaly bilim berýdegi múm­kin­dikteri men stýdentterge jasap otyrǵan jaǵdaıyn eskerý qajet.

Prezıdent Qazaqstan halqy­na alǵashqy Joldaýynda elimiz­degi ýnıversıtetter sanyn qys­qartý kerektigin atap ótkeni jáne sol kezdiń ózinde bilim sala­sy­­nyń sarapshylary arasynda ýnı­­ver­sıtetterdi qysqartý ju­my­sy aldymen jekemenshik JOO-lar­dan bastalatyny týraly bol­jam aıtylǵan edi. Bol­jam shyn­dyqqa aınaldy. Sala mı­­nıstr­ligi sapasyz joǵary oqý oryn­daryn tekserýdi bas­tap, osy ýaqytqa deıin birneshe joǵa­ry oqý oryn­darynyń lısenzııa­syn toq­tat­sa, birnesheýin jaýyp ta úlger­di. Keıbiri qaıta ashyl­­dy. Sebebi Prezıdent atap ót­­ken­deı, keıbir joǵary oqý oryn­­dary­nyń jartysy ǵana óz tú­­lek­­terin ju­mys­pen qamtý ja­ǵy­­nan 60 pa­ıyz­dyq kórsetkishke qol jetkizgen. Son­daı-aq Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵam­­dyq senim keńesiniń úshinshi oty­­ry­­synda búgingi jańa ahýal bi­lim jáne ǵylym júıesin tú­be­­geı­li reformalaýdy talap etip otyr­­ǵanyn aıtqan. Munyń barly­ǵyn tolyǵymen qýattap, qoldaımyz.

Prezıdenttiń osy alǵashqy Jol­daýyn elimizdegi joǵary oqý oryn­darynyń arasynda alǵash bolyp talqylap, keń kólemde halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizip, Úndeý joldaǵan da, Memleket basshysyna hat jazǵan da osy «Syrdarııa» ýnıversıteti bolatyn. Egemen Qazaqstan gazetinde jarııalanǵan sol Úndeýde: «Bılik pen halyq arasyndaǵy altyn kópirge aınalǵan bul qujat – táýelsiz Qazaq eliniń kemeldi ke­le­­shekke degen kórkem senimi. Qa­sıetti Jıdelibaısynda, Myr­za­shóldiń tórinde, altyn al­qap­ty maqtanyń otany Maqta­aral­da, jartyǵasyrlyq mereı­toıyn toılaǵaly otyrǵan Jeti­saı qalasynda ornalasqan «Syr­darııa» ýnıversıteti zamanaýı sura­nys­­qa ıe, básekelestikke qabi­­letti, joǵary bilikti mamandar daıar­laıdy. Bul oqý ordasy – kún­geılik jastardyń bilim kúm­bezi. Al jastar – qoǵamnyń qozǵaý­shy kúshi, eldiń tiregi, memle­kettiń eń belsendi bóligi. «Syr­darııa» ýnıversıtetiniń pro­fess­or-oqytýshylary men st­ýdent­teri sizderdi Joldaýdy qol­­daýǵa jáne belgilengen min­det­ter men is-sharalardy birlese atqarýǵa shaqyrady! Uly dala­nyń jańǵyrý men jańarý jo­lyn­daǵy jańa belesterdi birge baǵyn­dyraıyq!» delingen. Mem­le­ket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa joldanǵan hat má­tininde bilim-ǵylym iz­de­gen Jetisaı, Maqtaaral aýdandarynyń jastary men О́zbekstandaǵy qandas baýyrlardy jańa ómirge jeteleýde «Syr­darııa» ýnıversıtetiniń ujymy Prezıdenttiń saıasatyn bas­shy­lyqqa alatynyn atap kór­setken. Tarıhy ótken ǵasyrdyń sońynan, naqty aıtar bolsaq 1998 jyly 27 shildeden bastalatyn «Syrdarııa» ýnıversıteti – burynǵy da, qazir­gi de oblys ortalyǵynan alysta ornalasqanyna qaramastan, О́zbek­stan memleketimen shekara­las jatqan shalǵaıdaǵy Myr­zashól óńirin órkenıetti, máde­nıet­ti aımaqqa aınaldyryp otyr­ǵan irgeli oqý ordasy.

Búginge baǵa berý úshin ótkenge kóz júgirtken artyq bol­mas. Osy­dan 150 jyl buryn qazaq­tyń jaryq juldyzy Shoqan Ýálı­hanovtan qalǵan «Halyqtyń keme­line kelip órkendep ósýi úshin eń aldymen azattyq pen bilim qajet» degen naqyl sózdiń aqı­­qatyna qazirgi tańda kózimiz je­tip otyr. О́tken ǵasyrdyń soń­ǵy onjyldyǵynda elimizdegi joǵa­­ry bilim berý salasynda úl­­ken ózgerister oryn alǵany bel­gili. Ony, árıne, táýelsizdik alýy­­myz­­ben baılanystyramyz. Bilim, mádenıet jáne densaýlyq saq­taý mı­nıstrligi 1998 jyly 27 shil­de­de memlekettik emes «Syr­darııa» ýnıversıtetin qurýdy uı­ǵa­rad­y. Árıne, sheshim qa­byl­daý da, maq­satqa jetý de ońaı­ǵa soq­paǵany anyq. Túrli ke­der­gi­ler men qıyndyqtardy árip­tes­­­­ter­men eńsere bilgen ujym bú­­gin­­­ge deıin bilim salasynda ozyq qyzmet atqaryp keledi. Sol óliara shaqtaǵy bilimge qushtar ja­s­­tar­dyń janaryndaǵy úmit­ten búr­­shik jarǵan senim búginde saıa­ly báıterekke aınaldy. Ýnı­versıtet ujymy bilim uıasyn ap­tap­ta ystyqtan, aıazda sýyqtan qor­ǵap, osy kúnge jetkizdi. Arman aqıqatqa aınaldy. Búginde «Syr­darııa» ýnıversıteti – joǵary bi­lik­ti mamandardy daıarlaıtyn, óndiriske engiziletin irgeli jáne eko­logııalyq zerthanalyq zertteý­lerdi damytýǵa baǵyttalǵan keń kólem­degi bilim, ǵylym, rýha­nı-tár­bıelik, ınnovasııalyq ortalyq.

Ýnıversıtet Bilim berý sap­a­syn qamtamasyzdandyrý táýel­siz qazaqstandyq agenttigi men Ak­kredıtteý jáne reıtıngtiń táýel­siz agenttiginen ınstıtýsıonaldy jáne mamandandyrylǵan akkredıtteýden sátti ótip, akkredıtteý týraly kýálikterine ıe bolǵan. О́tken jyly barlyq bilim berý baǵdarlamalary Bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz qazaqstandyq agenttiginen halyq­aralyq mamandandyrylǵan ak­kre­dıtt­eýden 5 jylǵa sát­ti ót­ken. Ýnı­versıtetti quryl­ǵan­­nan ber­gi 23 jylda 15 myń­nan as­­tam stýdent bitirgen. Sta­tıs­­tı­ka­lyq málimetterge sú­ıensek, biti­rýshi túlekterdiń 58%-y búginde elimizdiń bilim berý mekemelerin­de tabysty qyz­met etýde, sonyń ishinde 27 tú­lek mektep dırektory bolyp qyz­met atqarady. Qazirgi ýaqytta jer­gilikti mektepterde sabaq berip júrgen muǵalimderdiń 70%-y – osy «Syrdarııa» ýnıversı­tetin bitir­gen túlekter. El ká­sip­oryndarynyń 2019 jyl­­ǵy qo­ry­tyndysy boıynsha «Jo­ǵary bilim» sanatynda jal­­py memlekettik eki atalym bo­­ıynsha («Memleket­­tik qazy­­naǵa qosqan úlesi», «Senim­di sa­­lyq tóleýshi») «Syrdarııa» ýn­ı­ver­­sıteti «Ulttyq-bıznes» reı­­tıngte «Kúmis reıtıngke» en­gen. Sondaı-aq Salyq tóleý­shi­­lerdi jalpy memlekettik sara­laý­d­yń qorytyndysy boıynsha «Syrdarııa» ýnıversıteti «Sala kóshbasshysy-2019» marapa­tynyń ıegeri atanǵan.

«Syrdarııa» ýnıversıteti mate­rıal­dyq-tehnıkalyq baza, kitap qory, aqparattyq-tehnı­kalyq quraldar, elektrondy ki­tap­hana qory boıynsha Qazaq­stan JOO-nyń úzdik ondy­ǵy­na kire­di. Ýnıversıtettiń materıal­dyq  teh­nıkalyq baza­syn qa­lyp­tas­ty­r­ý­ǵa búginge deıin 7 mlrd 776 mln 727 myń 600 teńge jumsalǵan. Mundaı materıaldyq-tehnıkalyq baza keı óńirlerdegi memlekettik joǵary oqý oryndarynda da kezdese bermeıdi. «Innovasııalyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynda» organıkalyq hımııa jáne zoologııa, adam anatomııasy men fızıologııasy, beıorganıkalyq jáne analıtıkalyq hımııa, fızıka zert­hanalary ornalastyrylǵan. Dáris­hanalar zamanaýı jabdyq­tar­men qamtylǵan. Saıram aýdany Qut-Arys eldi mekeninde 47 gektar jer telimdi «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń «Is-tájirıbe­lik jáne ǵylymı-ınnovasııa­lyq izde­nister» ortalyǵynda bola­­shaq bıo­logter men geograftar, hı­mık­ter, sýretshiler men qolóner ıe­leri, sportshylar, dala oqý-zert­teý praktıkasyn jáne dala jıyn­daryn ótkizedi. Búginde «Syr­darııa» ýnıversıtetiniń serik­tesi «Sberbank» (Reseı) qar­­­jylaı demeýshiligimen 1 gektar jer teli­mine 7 qabatty zamanaýı Bas oqý ǵımaratyn salý jumysy bastaldy. Joba quny 760 mln teńge, syıymdylyǵy 1500 oryn dep josparlanǵan. Sonymen birge «Barys» sport kesheniniń de qurylysy qarqyndy júrgizilýde. Joba quny 404 mln teńge turatyn bul ǵımaratta bir ýaqytta 160 adam jattyǵa alady. «Bıznestiń jol kartasy-2020» memlekettik baǵ­dar­lamasy aıasynda salynyp jat­qan bul qurylys jumysy ja­qynda aıaqtalyp, qyrkúıek aıyn­da qoldanysqa beriledi dep kútilýde.

Ýnıversıtet qazirgi tańda 26 bakalavrıat jáne 6 magıstratýra bilim berý baǵdarlamalary bo­ıynsha mamandar daıarlaýda. Bilim alýshylar sany da keı jekemen­shik joǵary oqý oryn­daryndaǵy­daı kóp emes: bakalavrda – 3 666, magıs­tratýrada – 201, barlyǵy – 3 867. Ortalyqtan shal­ǵaıda orna­las­qandyǵyna qara­mas­tan, ýnı­versıtette qyz­met at­qara­tyn professor-oqytý­shy­­lar­dyń áleýeti jyldan-jyl­ǵa joǵa­rylaýda. Ǵylymı áleýet 51 pa­ıyzdy quraıdy. Ýnı­ver­sıtet Úndi­stan (Delı), Gre­kııa (Afına) jáne Kembrıdj ýnıver­sı­tetimen ja­ra­­tylystaný, aqparat­tyq teh­no­­lo­­gııalar bilim berý baǵ­dar­lam­a­lary boıynsha qos dıplomdy bilim berý júıesin júzege asyrýda.

Oqý ordasynda bilim, ǵylym­men qatar rýhanı-mádenı tárbıege de asa mán beriletini ǵımarattar qabyrǵasyna ilingen stýdentter men oqytýshylardyń qolóner buıymdarynan, kartınalardan aıqyn kórinedi. Stýdentteri de ıbaly, tárbıeli. О́nerge qushtar jastardan quralǵan «Syrdarııa quramasy» jaıdarman toby 2017 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha respýblıkalyq Joǵary lıga oıyndarynyń chempıony atanǵan. Oblystaǵy jalǵyz jeke­menshik joǵary oqý ornynda búkil elimizge belgili asa kórnekti tul­ǵalar, atap aıtqanda, qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker, halyq qaharmany Toqtar Áýbákirov, Beıjiń olımpıadasynyń chempıony Baqyt Sársekbaev, asa kórnekti túrkitanýshy ǵalymdar, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary Myrzataı Joldasbekov, Rahmanqul Berdibaı, Mádenıet qaıratkeri, akter Sábıt Orazbaev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov, kór­nekti jazýshy Marhabat Baı­ǵut, t.b. ýnıversıtetke kelip, stý­dent­termen júzdesken.

Syr boıynda ornalasqan Jeti­saı, Maqtaaral, Keles, Shar­da­ra aýdan­darynda 525 myń halyq tura­dy, 231 mektepte 140 myń bala oqı­dy. Shekaralas jatqan О́z­bek­stan Res­pýb­lı­kasynyń Syr­darııa, Jızaq, Gúli­stan, Tashkent ob­lys­ta­ryn­­da qan­das ba­ýyr­larymyz bar­shy­lyq. О́z­bek­stan­nyń bergen res­mı má­li­metterine sensek, О́z­­­­bek­­stan­da 1,5 mln qazaq ómir sú­­­re­­di. 370 qazaq mektebinde oqı­tyn 54 myń 926 oqýshy bar. Osy qa­­zaq mek­tep­terindegi eń bas­ty má­­­­se­­­le – kadr tapshylyǵy. Son­dyq­­­­­­tan da bolar, «Syr­darııa» ýnı­­­­­­­­­­ver­­­­sıte­ti stý­dentteriniń 36%-y – О́z­bek­­stan­da turatyn aǵa­ıyn­darymyzdyń ul-qyzdary. Iаǵnı ýnı­­ver­sıtet atalǵan aýdandar men О́z­bek­standa turyp jaqtan qazaqtardy qosqanda 2 mln 210 myń adamǵa qyzmet etýde.

Baıyrǵy Qazaq eliniń, ejelden Ortalyq Azııa halyqtarynyń tarıhı-mádenı ómir kezeńiniń kýási bolǵan Syrdarııa ózenin jaǵalaı ornalasqan Jıdelibaısyn jeri – tarıhı meken. Syrdarııa – kóne grek tilindegi aty boıynsha Iаksart dep atalady. О́zenniń grekshe aty kóne parsy tilindegi ózen sýynyń túsinen paıda bolǵan «Úlken marjan» degen sóz tirkesinen bastaý alady eken. Al ortaǵasyrlyq mu­­syl­man jazbalarynda ózen ju­­maq­­taǵy tórt ózenniń biriniń aty­­men «Seıhýn» atalǵan degen derek bar. Qarap otyrsańyz, qazir­­­gi geografııalyq bólinis bo­­ıyn­­­sha Syrdarııa ózeni bas­taýyn Or­talyq Tıan-Shan silem­deri­nen alyp, Qyrǵyzstan Respýb­lı­kasynyń Naryn, Jalal-Abad jáne Osh oblystaryn, Tájikstan Respýblıkasynyń Soǵdy oblysyn, О́zbekstan Respýblıkasynyń Ándijan, Namangan, Ferǵana, Tashkent, Jızaq jáne Syrdarııa oblystaryn, al elimizdiń aýmaǵynda Túrkistan men Qyzylorda oblys­taryn basyp ótip, Aral teńizine quıady. Naryn men Qaradarııa ózenderiniń qosylǵan jerinen bas­tap Syrdarııa dep atalady eken. Maqtaaraldyń tórinen ashylǵan tuńǵysh joǵary oqý ornynyń osy ózendeı bilim-ǵylymnyń darııasyna, marjanyna aınalyp otyrǵanyna búginde el kýá.

Babalarymyzdyń izi qalǵan qa­­sıetti de shejireli Jıdelibaı­syn­nyń tórinen tuńǵysh ashylǵan jo­­ǵary oqý ornynyń tarıhy – táýel­­­sizdigimizben tamyrlas. Or­­ta­­­ǵa­syrlyq musylman jaz­ba­­laryn­­da jumaqtaǵy tórt ózen­­niń bir ataýy «Seıhýn», búgin­­de Syr­da­­rııa atalatyn ózen­men attas ýnı­ver­­sıtettiń b­ilim aı­dy­nyn­daǵy ba­­ǵy­tyna aıqyn­dylyq, maqsa­ty­­na naqtylyq, isterine sáttilik tileımiz!

 

Aıgúl QAPBAROVA,

Senat depýtaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Toǵanas batyr týraly tolǵanys

Tarıh • Búgin, 07:21

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar