Álem • 15 Sáýir, 2021

Indettiń betin vaksına qaıtara ma?

53 ret kórsetildi

«Pandemııa», COVID-19, «koronavırýs» taqyryptary qansha jerden jaýyr bolsa da, indettiń qaýpi seıilmeı, bul máseleni aınalyp óte almaımyz. Sondyqtan jahanǵa ortaq bul daǵdarysqa qatysty álem elderiniń áreketterin jiti baqylap kelemiz.

Bir jyldan astam ýaqyt álem jurtyn áýrege salyp, túrli salaǵa orasan zııan tıgizgen indetpen kúreste vaksınaǵa mańyzdy ról berilgeni anyq. Mamandar bul qaýip halyqtyń basym kópshiligi vaksına saldyrǵanda ǵana joıylady degen pikir bildirýde.

Indettiń emi tabylǵanymen, ony dertke shıpa etýdiń máselesi shash etekten sekildi. Tıimdiligin rastaǵan vaksınalardyń keri áseri, jetkizilýi men qol­jetim­diligine qatysty qosymsha suraq kóp. Eń aldymen, halyqty vaksına saldyrýdyń máselesi alańdatyp otyr. Ekpe alýdan tartynatyndardyń basym kópshiligi qaýipsizdik máselesine kelgende eki udaıly oıda. Buǵan BAQ-ta taraǵan keıbir sheteldik vaksınalardyń keri áserleri de sebep bolyp otyr. Degenmen densaýlyq saqtaý salasynyń mamandary turǵyndarǵa vaksına salynbasa, jahandyq pandemııany ońaılyqpen jeńe almaıtynymyzdy aıtyp keledi.

Statıstıkaǵa sensek, álem bo­ıynsha 152 elde 815 mln-ǵa jýyq adamǵa vaksına salynǵan. Dese de, indet juqtyrǵandardyń qarqy­ny báseńdemeı tur. Bul týraly den­saý­lyq saqtaý salasynyń ókilderi men mem­leketter basshylary jıi aıtyp júr.

Halyqty vaksına saldyrýǵa úndegen habarlarmen qatar, vaksınadan keıin syrqattanyp qalǵandar týraly áńgimeler de azaımaı tur. Bul mıllıondaǵan adamda bir kezdesetin sırek jaǵdaı bolǵanymen, kóptiń nazaryn birden aýdaryp úlgerýde. Osyǵan deıin qannyń uıýymen bir ǵana – AstraZeneca aǵylshyn-shved vaksınasy baılanystyrylǵan bolsa, jaqynda amerıkalyq Johnson & Johnson (J&J) vaksınasy da týra osyndaı kúdikke ilindi. Sırek anyqtalǵan jaǵdaılarda dárigerler qannyń dál bulaı uıýy ózgeshe ekenin baıqaǵan. Sındrom jastar arasynda jıi kezdesken. Mundaı keri áserin baıqaǵan keıbir eldiń zertteýshileri AstraZeneca vaksınasyn qoldanýdy tolyǵymen toqtatqan nemese jas boıynsha shekteý qoıǵan. Qarsy bolǵandar arasynda Eýropa elderi bar. Al Uly­brıtanııanyń Densaýlyq saq­taý organdary 30 jasqa tol­maǵandarǵa basqa vaksına sal­dy­rýǵa keńes beredi. AQSh-ta den­saýlyq saqtaý qyzmetkerleri ja­nama áserdi baǵalaý jáne dári­ger­lerdiń ony qalaı tanýǵa jáne emdeýge bolatyndyǵy týraly habardarlyǵyn arttyrý úshin J&J vaksınasyn qoldanýdy toqtata turýdy usyndy.

Ulybrıtanııada AstraZeneca vaksınasynyń 20 mm dozasyn engiz­gennen keıin 31 naýryzǵa deıin 79 adamnyń trombosıtter sany tómendep, qany uıyǵany tirkelgen. Al qaıtys bolǵan 19 adamnyń úsheýi 30 jasqa da tolmaǵan eken. Degenmen mamandar bul adamdardyń ólimine qanynyń uıýy sebep bolmaýy múmkin ekenin jetkizgen. Keıbir pikirler bul jaǵdaıdy tolyq zerttemeı jatyp vaksına salýdy tolyǵymen toqtatýǵa bolmaıtynyn alǵa tartady.

Ulybrıtanııada jalpy 32 mln-nan astam adam kem degende bir doza vaksına alyp úlgergen. Bul – elde buryn-sońdy bolmaǵan eń úlken vaksınalaý baǵdarlamasynyń bóligi. Tek aǵylshyndar úshin emes, bul búkil álemdegi eń iri vaksınalaý naýqany deýge bolady.

Joǵaryda aıtqan qos vak­sı­nanyń qandaı baılanysy bar degenge kelsek, ekeýi de uqsas jolmen jasalǵan. Zertteýshiler tumaý vırýsynyń álsiz túrin nemese adenovırýs qoldanǵan. Koronavırýsqa ortaq genetıkalyq materıaldy engizý úshin ózgeriske ushyraǵan vırýs aǵzaǵa túskende indetti týdyra almaıdy. Ulybrıtanııanyń densaýlyq saqtaý qyzmetkerleri vaksına salýdan keıin paıda bolǵan sındromdy qan suıyltatyn antıkoagýlıant preparattardyń biri geparınniń keri áserine uqsas ekenin baıqaǵan. Vaksınanyń bur proseske qalaı áser etkeni áli de zerttelip jatyr. Zertteýshiler bul keri áserdiń J&J jáne AstraZeneca ekpeleriniń quramyna kiretin adenovırýstyń ne sýyq vırýstyń zııansyz nusqasymen baılanysy bar ne joǵyn qaraıdy. Reseılik Sputnik V men qytaılyq CanSino Biologics vaksınasy da osy adenovırýsty qoldanǵan. Ulybrıtanııa men AQSh Covid vaksınasynyń kez kelgen komponentine allergııasy bar adamdarǵa ony almaýǵa keńes berip otyr. Amerıkalyq aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyqtary men azyq-túlik jáne dári-dármekter basqarmasy (FDA) J&J vaksınasyn alǵan 6 áıeldiń jaǵdaıyn baqylaýda ustap otyrǵanyn aıtyp, ázirge ekpeni toqtata turýdy sheshken. Al osyǵan deıin amerıkalyqtarǵa barlyǵy 6,8 mln J&J vaksınasynyń dozasy salynyp qoıǵan. FDA (AQSh-tyń Azyq-túlik jáne dári-dármekter basqarmasy) bul qadamdy saqtyq sharalaryn ustaný úshin mańyzdy dep málimdedi. Sebebi vaksınanyń keri áserinen bir adamnyń qaıtys bolǵany jáne bireýiniń aýyr jaǵdaıda jatqany belgili bolǵan. Joǵaryda aıtqan 6 naýqastyń jasy 18-48 aralyǵynda, barlyǵy densaýlyǵynyń nasharlaýyn vaksına alǵan soń 6-13 kún ishinde baıqaǵan. Osy oqıǵadan deıin AQSh-taǵy barlyq federaldy saıttar vaksınanyń qaýipsizdigi týraly qosymsha zertteýler aıaqtalǵanǵa deıin ony qoldanýdy toqtatty.

Gonkong, Germanııa, Norvegııa sekildi elderde vaksına saldyrǵan adamdardyń qaıtys bolýyna baılanysty birneshe oqıǵa tirkegen. Alaıda zertteýdiń azdyǵyna baılanysty bul adamdardyń ólimine ekpe sebep boldy dep naqty aıtý múmkin bolmaı turǵan kórinedi. Ásirese egde jastaǵy sozylmaly aýrýlary bar adamdardyń densaýlyǵy nege kúrt tómendegeni belgisiz. Bul aldaǵy ýaqytta taǵy da zertteýdi qajet etpek. Dese de medısınasy ortasha damyǵan tabysy tómen elderde bul kórsetkish tipti belgisiz bolýy múmkin.

Odan bólek, jaqynda Qytaı­dyń densaýlyq saqtaý salasy ókil­deriniń otandyq vaksınaǵa qatysty pikiri álemdi eleń etkizdi. Chendý qalasynyń ońtústik-batysynda ótken Vaksınalar men densaýlyq saqtaý jónindegi ulttyq konferensııada Qytaıdyń aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń dırektory Gao Fý qoldanystaǵy vaksınalardyń qorǵaý deńgeıi tómen dep málimdegen. Sheteldik BAQ, ásirese amerıkalyq CNN Qytaı sheneýnikteriniń óz vaksınalary jaıly syn aıtýyn óte sırek qubylys dep baǵalap otyr. Qytaı ózin COVID-19 vaksınalaryn ázirleý men búkil álemge taratýda kóshbasshy retinde kórsetip júrgeni belgili. Kórshiles eldiń ónimin Indonezııa, Zımbabve, Túrkııa jáne Brazılııa sekildi elder tańdaǵan-dy. Odan bólek 60 elde qoldanýǵa ruqsat alǵan.

Álemdegi bul jaǵdaılar pandemııaǵa qarsy vaksınaǵa degen jappaı teris pikir týdyrýǵa emes, indetti toqtatýda ekpe alǵysy keletin halyqtyń qaýipsizdik máselelerinen habardar bolýyna, zertteý jumystaryn jiti baqylap otyrýyna sep bolsa deımiz.

 

Sońǵy jańalyqtar

Shubaıqyzyl qyzǵaldaǵy

Tanym • Búgin, 00:16

Tán tunshyǵýly, jan shyńǵyrýly

Ádebıet • Búgin, 00:11

Tereńdik taǵylymy

Ádebıet • Búgin, 00:06

Syrdyń sáni – sekseýil

Aımaqtar • Búgin, 00:04

Qasym súıgen Saqypjamal

Rýhanııat • Keshe

Qazandaǵy atys

Álem • Keshe

Kenbaev keńistigi

О́ner • Keshe

Baıyrǵy qazaq beınesi

О́ner • Keshe

Elbasy Túrkistanǵa keldi

Elbasy • Keshe

Dollar baǵasy ósti

Ekonomıka • Keshe

Uqsas jańalyqtar