Qazaqstan • 15 Sáýir, 2021

Shyndyq pen ótirik

348 ret kórsetildi

Arǵy zamandarǵa barmaı-aq sózimizdi HH ǵasyr dep atalatyn júzjyldyqtan bastasaq, bul ótiriktiń órshigen kezi.

О́tirik álemdik ıdeologııaǵa aınaldy. Batys Eýropada jańa zamannan bastalǵan ótirik HH ǵasyrda jańa sapaǵa ótti.

О́tirikke bir bóget din edi, HH ǵasyr sekýlıarızasııa dáýirine aınaldy. Eýropa dinnen ajyraı bastady. Dinsiz dáýirlerde ótiriktiń tyń túrleri aǵartýshylyq jáne gýmanızm, saıası, ıdeıalyq, ındýstrologııalyq qýatqa aınaldy.

Batys Eýropada qalyptasqan aǵartýshylyq jáne gýmanızm ıdeıalary, áýeli Reseı, odan Qazaq elinde gýmanıtarlyq, qoǵamdyq bilim júıelerine ábden sińip, tarady.

Negizinde, aǵartýshylyq jáne gýmanıstik bilim, ilim, teorııalar Reseı jáne qazaq qoǵamynyń ıdeıasyna aınaldy. Reseıde Belınskıı tárizdi saýattylar Batystyń aǵartýshylyǵy jáne gýmanızm ıdeıalarynyń taralýyna alǵysharttar jasaı bastaǵan. Olardy reseılik eýropashylar, aǵartýshylar ári gýmanıster deýge ábden bolady.

Alaıda eýropalyq aǵartýshylyq pen gýmanıstik ıdeıalarda sosıalızmniń «jyly aǵysy» baryn F.Dostoevskıı sekildi qalamgerler sezgen, bilgen, túsingen. Bir sózben aıtqanda, sosıalızmniń Reseı qoǵamy úshin qaýipti ekendigin eskertken.

Amal joq. О́tirik óristeı berdi, aqyry 1917 jylǵa jetti. Shyn máninde, Qazan tóńkerisin jasaýshylar naǵyz ótirikshiler bolatyn.

Batys Eýropada ashyqtan-ashyq shyqqannan taýy shaǵylǵan ótirikshiler Reseı ımperııasyna myqtap uıa saldy, onyń nátıjesi jeńiske jetken proletarlyq revolıýsııa, qurylǵan Proletarıat dıktatýrasy. Bul memlekettiń buryn-sońdy bolyp kórmegen tarıhı jańa tıpi.

Áıgili ótirikshi Lenın bul memleketti mashına dedi. Maqsat – tap jaýlaryn joıý. Sol úshin jańa memleketke Proletarıat dıktatýrasy qajet boldy. Onyń tarıhı qajettiligin dáleldep bergen ótirikshiler kósemi Karl Marks. Ol qylmys ilimin jasaýshy teoretık.

 

* * *

Lenın bastap, Stalın qoldaǵan ótirik ilimge negizdelgen alyp kommýnıstik ımperııa quryldy, ol KSRO dep ataldy. О́tiriktiń tarıhı óresi qysqa, ımperııa 1917 jyly qurylyp, 1991 jyly irip-shirip, ydyrap tyndy.

Táýelsiz elder legi ómirge keldi. Qazaqstan Respýblıkasy 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Táýelsiz el atandy. Oıladyq, ótiriktiń jelkesi qıyldy ma dep. Rasynda táýelsiz el ataný ótiriktiń shyndyqqa aınalýy.

Egemen Qazaq eli – shyndyq. Qazaqtar máz boldyq. Alaıda biz qoǵamdyq, gýmanıtarlyq saladaǵy ǵalymdar sol ertede qalyptasyp ádetke, daǵdyǵa aınalyp qaldyq. Adasqan kópti alyp shyǵa alatyn birde-bir salada tulǵa bolmady.

Bizden bul máselede Baltyq jaǵalaýyndaǵy elder: Estonııa, Latvııa, Lıtva asyp tústi.

Bertin kele ótirikti shyndyqtan ajyratýda Grýzııa, Ýkraına, kórshi qyrǵyzdar, moldovandar alǵa túskenderi belgili bolýda.

Qazaqtar táýbeshil halyqpyz. Qushaǵymyzǵa qonaqshyldyq dástúr negizinde kóptegen jurtty aldyq. Osy jaǵdaıdan birneshe másele órbimek.

Birinshiden, táýbeshildik, ıaǵnı sabyr túbi sary altyn deý jaqsy, biraq tym táýbeshil, tym sabyrly emespiz be? Oılanǵan jón.

Ekinshiden, nege qabyl alǵan jurttar qazaq tiline, dástúrine qyzmet etpeýde. Qıyn jaǵdaı. Biz olarǵa qolushyn berdik, al qazir nege olar qazaqtarǵa qolushyn bermeýde. Oılanǵan jón.

Úshinshiden, nege qazaq qoǵamynda synshyldyq joq. Syn mindi aıqyndaýshy. Nege, Abaı sekildi óz minimizdi ashyq aıtyp, odan arylý joldaryna myqtap túspeı jaltaqtaýdamyz.

Tórtinshiden, ótirikten arylý úshin boıymyzǵa ádet bolyp sińgen úreıden arylý qajet. Úreıdi bizge kommýnıster ekti. Mánisi Karl Marks, Vladımır Lenın, Iosıf Stalın, ıaǵnı kommýnısterge, sosıalızm, kommýnızm ıdeıalaryna qarsy shyqpaq.

Reseı ımperııasyna, jalpy bodandyqqa, orys eliniń ústemdik saıasatyna (shovınızmge) qarsy shyqpaq. Qazaq zııalylarynyń boılarynan ketpeı júrgen úreı seziminiń mánisi osylar.

 

* * *

Egemen el bolǵaly – otyz jyl. Jańa urpaq ósti. Endigi jerdegi úreıdiń mánisi nede? Taǵy da oılaný kerek.

Qazaq elin orys shovınısteri jaýlap alýy múmkin degen úreı áli de bar, onyń sebepteri de joq emes.

Bul úreı syrttan jáne ishten syr berýde. Syrttan túsinikti, keıbir Reseı saıasatkerleriniń bizdiń elge pıǵyldary jat.

Ishten, syrtqy jaýlarǵa ózimiz jeleý beremiz. Nege! Sebepteri negizinen saıasatqa, korrýpsııaǵa saıady.

 

Ǵarıfolla ESIM,

UǴA akademıgi

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar