О́ner • 18 Sáýir, 2021

Berik Álibaı: Ulttyq dástúrdi saqtaýǵa kúsh salamyn

1082 ret kórsetildi

Bul kisi týraly óz basymyz kóp estigenbiz. Ásirese zergerdiń qyzynyń uzatylý toıyna arnap qymbat baǵaly sáýkele jasaǵany, dombyranyń, samaýrynnyń, kilemniń, basqa da zattardyń júzden astam túrin jınaǵany, áne bir jyldary onyń qolynan shyqqan boıtumardy Iordanııanyń sulý patshaıymy Ranııanyń taǵyp júrgeni jaıly aqparattar baspasózde biraz «hıt» bolǵan jaıy bar edi. Keıinirek «óz úıin jeke mýzeıge aınaldyrypty» degen habardy estidik. Jýyrda ulttyq ónerdi ulyqtap júrgen zergermen suhbattasýdyń sáti túsken edi.

– Berik aǵa, áńgimeni jeke mýzeıińiz jaıynan bastasaq. Jádigerlerdiń túr-túrin jınapsyz, ózińiz jasaǵan bu­ıymdar da az emes. Buǵan deıin bul zat­tar qaıda turdy?

– Jınaǵan zattarym budan da kóp bolatyn. Jastyq shaqta kolleksııa jı­naýdyń qyzyǵyna túsip, qumartyp túrli-túrli dúnıelerdi jınadym. О́zime unaǵan zatty satyp alǵansha kóńilim kónshimeı turatyn. Onyń syryn kolleksııa jınaýmen aınalysatyn adamdar jaqsy biledi. Ol da bir dert sııaqty. Basynda qyzyǵyp jınaı beresiń, keıinnen biraz maýqyń basylǵan soń, ony satyp ornyna basqa zat alýdy kózdeısiń. Solaısha zattardyń orny aýysady. Al keıbir óte qundy jádigerlerdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaısyń. Bala-shaǵam ósip, olardyń jeke-jeke otaý bolýyna septigi tısin degen nıetpen biraz zattarymdy mýzeılerge satqan kezim de boldy. Munda óz qolymnan shyqqan negizgi zattar – áshekeı buıymdar. Zattarym 2017 jylǵa deıin Táýelsizdik saraıynyń etnografııa zalynda turdy. Oǵan deıin ár jerlerge bólip-bólip qoıyp júrdim. Tá­ýelsizdik saraıyna 2009 jyly aqyn Se­rikbaı Ospanovtyń usynysymen apar­ǵan bolatynmyn. 2017 jyly EKSPO ótetin bolǵan soń, kolleksııala­rymdy qolyma alaıyn dep sheshtim. Sosyn eski úıimdi jeke mýzeıge aınaldyryp, bárin osynda ákelip qoıdym.

 – Munda kelýshiler kóp pe?

– Karantın bastalǵaly biraz sıredi. Bizge kóbinde elge issaparmen kelgen sheteldik qonaqtar at basyn burady. Odan bólek ustazdar oqýshylarǵa ekskýrsııa uıymdastyryp, balalardy halqymyzdyń qundylyqtarymen tanystyrý úshin osynda ákelip turady. Biz tek jádigerlerdi ǵana kórsetpeımiz, kelýshilerdiń árqaısysyna ártúrli baǵdarlama daıyndaımyz. Elordalyq týragenttiktermen jaqsy qarym-qaty­nastamyz.

– Mýzeı ǵımaratyna qoıylatyn talaptar, erejeler basqasha ǵoı. Ke­le­shekte shyn máninde mýzeı úıin ash­qyńyz kele me?

– Keleshekte tolyqqandy mý­zeı úıin ashsam degen maqsatym bar. Elordadan nemese basqa da úlken qala­lardan emes, kindik qanym tamǵan óz aýylymnan ashqym keledi. Bizdiń aýyl otyzǵa jýyq zergerdi, ıaǵnı zergerlikti óner ári kásip retinde órge súırep júr­gen mamandardy shyǵarǵan aýyl. Men ony únemi maqtanyshpen aıtyp júremin. Árıne olardyń bári birdeı tanymal emes. Biraq aıadaı ǵana bir aýyldan munsha zergerdiń shyǵýy bul ónerdi bolashaqta da damytyp, jetildirýge basa nazar aýdarý qajettigine meńzeıdi.

– Siz osy qazynaly, kórkem álemi­ńizdiń negizin qalaı qaladyńyz?Ol úshin qanshalyqty eńbektendińiz?

– Allanyń bergen baǵyna shúkir deımin. Jas kezimizde tańdy tańǵa uryp eńbektendik. Tipti eki-úsh saǵat qana kóz shyrymyn alyp, jumysqa qulshynyp turatynbyz. Tek men emes, qasymdaǵy áriptes jigitter de solaı eńbektendi. Biz­­diń jastyq shaǵymyz Keńes ókimetiniń qurdymǵa ketip bara jatqan kezine tap keldi. Men Almatydaǵy kórkemsýret ýchılıshesin 1989 jyly bitirdim de, sol jyly Qazaqstan Dızaınerler oda­ǵyna jumysqa qabyldandym. Odaqta ustalarǵa, zergerlerge arnaıy jalaqy tólenbeıtin. Bastapqyda odaqtyń sheberhanasy da bolǵan joq. Sol úshin alǵashqy kezde ýchılıshede sabaq bergen Dúısen Seıdýalıev aǵaıymyzdyń sheberhanasynda jumys istep júrdim. Ol kisi tapsyrystar taýyp beretin. Tósek, sandyq, pyshaq jasaımyz. Jyl sońyna qaraı Dızaınerler odaǵy óz sheberhanasyn ashty. Ony Rahym, Seıitmahan sekildi jigittermen birge ashyp, jumys istedik. Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalarynan bizdiń ulttyq áshekeılerimizge tapsyrys kóp túsetin. Jekelegen adamdar bir dıplomat aq­shamen kelip, buıymdarymyzdy alyp ketken jaǵdaılar boldy. Keńes óki­meti kezinde altyn, kúmispen jumys is­teýge ruqsat bermeıtin. Onyń orny­na melhıor deıtin balqytylǵan qospalardan, mystan zat jasaıtynbyz. Egemendigimizdi alǵan soń asyl metaldarmen sheberlik shyńdaýdy bastadyq. Odan zergerlik buıymdardy satatyn dúken ashyldy. Almatydaǵy Fýrmanov pen Shevchenko kóshesiniń qıylysynda «О́ner» atty dúken bizdiń zattarymyzdy óz qolymyzdan qabyldap alyp, ekinshi ret zat alyp kelgende alǵashqy ótkizgen buıymdarymyzdyń qunyn tóleıtin. Bul jerde bizdiń zattarymyz turyp qalǵan emes.

1993 jyly men Ortalyq mýzeıge jumysqa turdym. Dırektorymyz sol mýzeıdi jıyrma jyldan astam bas­qarǵan Raıhan Qosmambetova degen kisi edi. Ol kisi Seıitmahan ekeýmizge: «sen­der áli mýzeıdiń, eksponattyń ne ekenin bilmeısińder. Senderge bir jyl jumys bermeımin. Kórińder, úı­renińder, osy jerge sińisińder, sheber­hanalardy jóndeńder» dedi. Sol shaq­ta mýzeıdiń sheberhanalarynda ózge ult ókilderi jumys isteıdi eken. Ju­mys isteıdi degen aty ǵana, araq iship, máńgip júretin qyzmetkerlerdiń dı­rektorǵa unamaıtynyn birden bildik. Sosyn bilekti sybanyp, sheberhanalardy retteýge kúsh saldyq. Az ýaqyttan keıin Raıhan Eskendirqyzy bizge mýzeı ishinen dúken ashyp berip, qosymsha aqsha tabýymyzǵa múmkindik jasady. Mine, sizderge ótirik, maǵan shyn, sol dúkenniń ishinen adam arylǵan emes. Dúkendi bos qoımaý úshin kúni-túni tyrbanyp, eńbektendik. Ortalyq mýzeıge bir «Ikarýs» adam kelse, solardyń bári dúkenimizge de bas soǵyp, zattardy pyshaq ústinen bóliskendeı ǵyp, satyp alyp áketetin. Ol táýelsizdigimizdi endi alyp jatqan, eleń-alań kezeń bolǵandyqtan, halyqta aqsha joq edi. Esesine, shetelden týrıster aǵylyp kelip jatatyn. Biz jasaǵan zattardyń negizgi satyp alýshylary da solar boldy. Al sol kezeńderde óz halqymyz qol­darynda bar kóneniń kózindeı já­digerlerdi mýzeıge ákelip satatyn. Árı­ne jetiskennen emes, qysylǵannan ákeletini belgili ǵoı. Biraq ol zattardyń bárin satyp alyp qala beretindeı mýzeıde de artyq-aýys aqsha joq. Sonda jádigerlerdiń kóbin ózim satyp alyp júrdim. Mine, kolleksııalarym osylaı jınala bastady. Keıinirek olardy qaıta satyp jiberip, unaıtyn zattar bolsa, satyp alyp, «zat aınalymyn» jasap otyrdym. Osylaısha, jeke mýzeıimniń negizi qalandy deýge bolady.

– Jańa bir sózińizde Keńes zamanynda altyn, kúmis paıdalanýǵa ruqsat bermedi degendi aıtyp qaldyńyz. Bu­dan atadan balaǵa jalǵasqan mıras óner kóp zııan shekken shyǵar?

– Árıne «áttegen-aı» dep, kóńil qońyltaqsıtyn tustar joq emes. Bul týraly, menińshe, arnaıy zerttep júrgen mamandar kóbirek biledi. «Barlyq el­derdiń proletarlary, birigińder» dep uran tastaǵan elde jekelegen zer­gerlerdiń áshekeı buıymdaryna úkimet tarapynan suranys bolmaǵany tarıhı shyndyq. Zergerler ózderin zer­ger­min dep jarııalap, jasaǵan ba­ǵaly áshekeılerin ashyqtan ashyq sata almaǵanyn úlken býynnyń kópshiligi biledi. Biraq zergerlik óner kóbine atadan balaǵa mırasqa beriletindikten, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaldy. Zerger áýletteriniń tamyry úzilmedi. Bir my­sal aıtyp bereıin. Ákemniń bir áp­kesiniń kúıeýi Keńes ókimeti tusynda zer­gerlikpen jasyryn aınalysqan eken. Kúndiz jumysqa baryp keledi. Keshke kelgen soń úıindegi jertólege túsip alyp, tyǵylyp altyn, kúmisten áshekeı jasap, ony Qazaqstan men Qyr­ǵyzstan shekarasy túbindegi bazarǵa aparyp satyp júripti. Onda da ashyq emes, jasyryn saýdalaǵan, sebebi sottalyp ketemin dep qorqady eken. Ony keıinnen sol jezdemizdiń qyzdary aıtty. Osy sııaqty mysaldar el ishinde bar. Biraq Keńes ókimeti kezinde olarǵa únemi qysym jasaldy dep te aıtýǵa bolmaıdy. Ár basshy ártúrli saıasat ustanǵany anyq. Bizdiń jastyq shaǵymyz, stýdenttik kezeńimiz keńestik rejimniń qulaýǵa aınalǵan tusyna tap keldi. Qyz-kelinshekter, apalarymyz kóbine zaýyttarda, fabrıkalarda jasalǵan zergerlik áshekeı buıymdardy taǵatyn. Stýdenttik kezde Taldyqorǵandaǵy «Kazkvarssamosvety» degen zaýytta óndiristik tájirıbeden óttik. Búkil odaq­tas respýblıkalardyń arasynda sol zaýyt eki qalada ǵana boldy. Biri – Sverdlovskide. Ekinshisi – Tal­dyqorǵanda. Túrli zergerlik buıym­dardy jasaıtyn, baǵaly tastardy óńdeıtin alyp zaýyt konveıer syndy toqtamaı jumys istep turatyny áli kúnge esimde.

– Zergerliktiń oqýyn arnaıy oqy­dyńyz ǵoı sonda? Sizdiń de ata-baba­laryńyz zerger boldy ma?

– Iá, Almaty Kórkemsýret ýchılı­shesinde arnaıy ustalyq bilim alyp shyqtym. Ustalyq pen zergerlik bizdiń áýletke de qut bolyp qonǵan óner desem qa­te­lespeıtin shyǵarmyn. Atamnyń inisi Álimbaı aýyl-aımaqqa tanymal usta ári zerger edi. О́z ákem Sátinbektiń de at ábzelderin jasaıtyn ustalyǵy boldy. Men bes-alty jasymnan bastap atamnyń janynda júrip, sol kisiniń qural-saımandaryna jarmasyp óstim. Qazir jeke mýzeıimniń ishinde Álimbaı atamnyń qural-saımandary bar. Arnaıy burysh jasap qoıdym. О́ıtkeni ol kisiniń óz kindiginen taraǵan balalary zergerlikpen aınalysqan joq. Oıyn balasy bolsam da, basqa balalarmen birge oınap ketpeı, atamnyń saýsaǵynyń árbir qımylyn baqylap, ol soqqan bilezikterge tamsanyp, kúni boıy janynan shyqpaıtynmyn. Ol kisige qarap meniń de bilezik soqqanym esimde. Biraq mektep qabyrǵasynda júrgende aldyma «sýretshi bolamyn» degen maqsat qoıdym. Sýretshilerge elikteı bastadym. Sýretshilerdiń shyǵarmalaryn izdep taýyp, solarǵa uqsatyp sýretter saldym. Oqý jylynyń basynda kitaptar taratyp bergende eń aldymen ishindegi sýretterdi kórip shyǵatynmyn. Úıge «Juldyz», «Jalyn» atty jýrnaldar keledi. Jýr­naldarǵa aqyn-jazýshylarmen birge sol zamandaǵy ataqty sýretshilerdiń jumystary da jarııalanady. Mine, sol shyǵarmalar maǵan úlken shabyt beretin edi. Men de óz dúnıelerimdi «Pıoner», «Baldyrǵan» sııaqty balalar basylymdaryna joldap jiberetinmin. «Berik, talmaı, izdene ber» degen mazmundaǵy hattar sonaý Almatydan Jambyl oblysyna qarasty, Merki aýdanynyń Qy­zylsaı aýylyndaǵy úıimizge talaı ret keldi. Sol armannyń, qabilettiń jetegimen segizinshi klasty bitirgen soń Almatydaǵy Kórkemsýret ýchılıshesine qujat tapsyrýǵa bardym. Sóıtsek shy­­ǵarmashylyq emtıhandar ótip ke­tipti. Áıteýir ne kerek, qabyldaý ko­mıssııasyndaǵy kisilerdiń aqylymen bir jyldan soń beıneleý ónerine tapsyramyn degen úmitpen daıyndyq kýrsyna qabyldandym. Biraq bir jyldan soń men bala kezden beri armandap júrgen beıneleý ónerine emes, sol kezdegi dırektor Aqrap Jubanov, ataqty sheber Dárkembaı Shoqparuly syndy ulttyq óner janashyrlarynyń bastamasymen ashylǵan metalmen jumys isteý bólimine oqýǵa tústim. Oǵan Dúısen Seıdýalıev ustazymyzdyń yqpaly boldy. Ol kisi daıyndyq bóliminde oqyp júrgen bizderge metalmen jumys isteý bólimi týraly jaqsy úgit-nasıhat júrgizdi. Sýretshi bolmasam da, ónerden alystaǵanym joq. Onyń ústine zergerlik óner áýletimizge jat emes, kishkentaı kezinde atasynyń janynda bilezik soǵyp otyrǵan balanyń túptiń túbinde zerger atanýy zańdylyq sııaqty.

– Oqyp júrgende eń alǵash ne jasadyńyz?

– Biz oqyǵan bólim ustalar men zergerlerdi daıarlaıtyn. Men ustalardy baýlıtyn topta oqydym. Meıirhan Ábdirahmanov degen ustazymyz boldy. Sol kisi maǵan saýsaq ushyndaı temir kesip berdi de, osydan kezdik jasap shyq dedi. Dereý ustahanaǵa baryp, ot jaǵyp, oǵan temirdi balqytyp, kúıip turǵan temirdi ári-beri sozǵylap kezdik jasadym. Sosyn oǵan súıekten sap jasadym. Kezdik aǵaıǵa qatty unady. Tuńǵysh jasaǵan dúnıe bolǵan soń ózime de sondaı ystyq edi. Keıinirek urlatyp aldym. Aǵaıdyń yrzashylyǵy maǵan erekshe shabyt syılady. Jalpy, ustanyń ne zergerdiń jasaǵan dúnıesi materıaldyń qymbat nemese arzandyǵymen emes, qanshalyqty sheber jasalǵandyǵymen baǵalanady. Mysaly, qumnan da shedevr jasap shyǵýǵa bolady.

– Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzdyń ereksheligi nede?

– Men ulttyq dástúrdi saqtaýǵa ba­rynsha kúsh salamyn. Qazirgi kezde ınternet áleminen áshekeıdiń túr-túrin tabýǵa bolady. Túrli mánermen jasalǵan áshekeılerge qarap otyryp, oǵan óz qııalyńdy qosyp, zamanaýı stıl­men jasasań da eshkim kedergi kel­tirmeıdi. Biraq ultymyz úshin baǵa­ly, onyń qorshaǵan ortaǵa, ómirge, ónerge degen kózqarasyn kórsetetin qoldanbaly ónerin, basqa halyqtarda qaıtalanbaıtyn biregeı úlgisin, erek­sheligin saqtaý – uly muratym. Ony saqtasań ultqa tán bet-beıneńdi de saq­taǵanyń. Bul jerde qazaqtyń ulttyq zergerlik buıymdaryna tán erekshelik nede degen zańdy saýal týady. Ol – áshekeılerdiń óte jińishke tásildermen jasalýy. Sheberdiń kóz maıyn taýysatyn búrshikteý, dánekerleý ádisiniń molynan qoldanylýy asyl buıymdardyń baǵasyn odan saıyn arttyrady. Sosyn bizdiń zattarymyz, kólemdi, jalpaq bop keledi. Osyndaı jalpaq zattardy jińishke tásilmen jasaıtynymyz ásirese ózge ult ókilderiniń, onyń ishinde zergerlerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Biz ózimizdiń zergerlik dúnıelerdi shetelderge alyp shyǵamyz, neshe túrli kórmeler ótkizemiz. Sonda sheteldikter «mynany qalaı jasaısyńdar, qandaı tehnologııa qoldandyńdar?» dep qatty qyzyǵady. Rasynda jalpaq bilezikterdi, beldikterdi, óńirjıekterdi dánekerleý, búrshikteý ońaı emes. Onyń mashaqatyn aınalysqandar biledi. Ekinshiden, men zergerlik buıymdardy shabytpen jasaımyn. Shabytym kelgen kezde bir toptamany úsh kúnde jasap tastaýym múmkin. Al shabytym kelmese, qansha jerden tapsyrys bolsa da, bir jylǵa deıin qo­lym júrmeı qoıady. Iаǵnı ónerge óte qatań talappen qaraımyn. О́ner men úshin bárinen bıik. Ásirese ata-babadan mıras bolyp kele jatqan qoldanbaly ónerdiń bási joǵary. О́nerdi boıdaǵy darynmen, eńbeksúıgishtikpen, tynymsyz izdenispen ǵana damytýǵa bolady dep oılaımyn.

– Jeke shyǵarmashylyqpen endi ǵana alańsyz aınalysyp jatyrsyz. О́mir­baıanyńyzdy qarasam buǵan deıin kóbinese mýzeılerde jumys iste­gen ekensiz. Mýzeı salasyndaǵy ju­mys sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa qan­shalyqty áser etti?

– Rasynda men kóp jyl boıy mýzeıde qyzmet atqardym. Alǵash Or­talyq mýzeıge jumysqa turǵannan bastap eseptesem 27 jyl boıy mýzeıde isteppin. 2000 jyly Nur-Sultanǵa qonys aýdardym. Sol jyly Nursan Álimbaı elordada ózi qurǵan Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik mýzeıine jumysqa shaqyrdy. Keıin ol mekeme Prezıdenttik mádenıet or­talyǵy bolyp qaıta quryldy. Men sol jerde on bes jyl boıy ju­mys istedim. 2015 jyldan bastap byl­tyrǵa deıin Ulttyq mýzeıde eńbek ettim. Sondyqtan mýzeı salasynda kóp nárselerdi jete meńgerdim dep aıtýǵa bolady. Mýzeılerdiń she­ber­ha­nalarynda tapsyrys boıyn­sha túrli buıymdar da jasadym. Ekspo­nattardyń restavrasııasymen, konservasııasymen de aınalystym. Iаǵnı mýzeı zaldarynda shynylardyń ar jaǵynda jaltyrap turǵan zattar eń aldymen restavratordyń qolynan ótedi. Jurt mýzeıde turǵan eski zaman­nyń zattarynyń bárin arheologter sol kúıinde tapty dep oılaýy múmkin. Biraq shyn máninde tat basqan, korrozııaǵa ushyraǵan zattar aldymen mamandardyń qolynan ótedi, tazartylady, jaltyratylady. Olar buzylǵan, synǵandaryn jón­deıdi. Bir sózben aıtqanda, mýzeı­lerde jumys qaınap jatady. Al meniń shyǵarmashylyǵyma áseri týraly aıtatyn bolsaq, mýzeıdegi tamasha áshekeıler, qolymnan ótken júzdegen, myńdaǵan jádigerler zergerlik ónerimdi shyńdaýǵa shabyt berdi. Ulttyq ónerdiń biregeıligin tanı tústim. Jalpy, men elimizde mýzeılerdiń kóp bolýyn jaq­taı­tyn adammyn. Shetelderge is­saparmen jıi shyqqanda baıqaǵanym, ózge da­myǵan elderde mýzeılerdiń túr-túri bar. Memleket qamqorlyǵyna alǵan mýzeı­ler de, jeke mýzeıler de kóp. Qaısysyna baratynyńdy óziń tań­­daısyń. Bizde de osy jaǵyna mán berý kerek dep oılaımyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Aıgúl SEIIL,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Shýchede jańa sport kesheni salynady

Aımaqtar • Búgin, 18:59

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar