Qytaı Taıaý-Shyǵystyń gegemonyna aınala ma?

Osylaısha, eldiń eń uzaq soǵysy támamdalmaq. Bul qadam AQSh-tyń Taıaý Shyǵystan alystaı bastaǵanyn ańǵartady. Bul ýaqyt enshisindegi sharýa edi. Endi onyń óńirdegi ornyn bireý basýy múmkin be? 

Qytaı budan úmittenedi. Baıdenniń málimdemesinen birneshe apta buryn Qytaıdyń syrtqy ister mınıstri Vang I Tegeranǵa baryp, Iranmen 25 jyl­dyq «Jan-jaqty strategııalyq serik­testik» jóninde kelisimge qol qoıdy. Qujat ekonomıkalyq, saıası jáne qaýipsizdik salasyndaǵy ynty­maq­tas­tyqty qamtıdy. Bul qadam AQSh-ty abyr­jytady. Oǵan negiz jeterlik.

Iá, «jan-jaqty strategııalyq seriktestik» – Qytaı úshin syrtqy saıa­sattaǵy quraldyń standarty. Atal­ǵan el óńirdegi birqatar memleketpen, onyń ishinde Irakpen jáne Saýd Arabııasymen osyndaı qujatqa qol qoıǵan-dy. Keıbireýler Iranmen jasalǵan strategııalyq seriktestiktiń aıasyn asyra baǵalaıtyndaı. Máselen, Qytaı Iranǵa 400 mıllıard dollarlyq ınvestısııa salatyny aıtylyp júr. Biraq eki el de naqty qarajat kólemin resmı aıtqan joq.

«Jan-jaqty strategııa­l­yq seriktes­tik» – Qytaı men Iran qa­rym-qa­ty­nasyn jańa deńgeıge kótere qoımasa da, AQSh-tyń burynnan kele jatqan qarsylasymen jasasqan Beıjiń bıliginiń alǵashqy mámilesi. Sonymen qatar Qytaı Amerıkanyń Taıaý Shyǵystaǵy eń jaqyn odaqtas­tarymen, sonyń ishinde Birikken Arab Ámir­likterimen, Mysyrmen, tipti Iz­raılmen baılanysty tereńdetýge kiristi.

Ázirge Qytaı birinshi kezekte ekono­mı­­ka­lyq máselege basymdyq bere­tin­­deı kórinedi. О́ńirdiń energetı­ka­lyq resýrs­taryna qol jetkizýden bólek, Qytaı Izraılmen joǵary teh­no­logııalyq óndirister jóninde ynt­y­maqtastyq jasaý arqyly ozyq sala­lar­daǵy bedelin arttyra alady. Sondyq­tan atalǵan el keıingi jyldary Izraılge quıatyn ınvestısııasyn kúrt kóbeıtti. AQSh-ty alańdatatyny da osy.

Qytaı sondaı-aq Izraıl «Bir beldeý – bir jol» bastamasynda aıtylǵan baılanys máselesine aralasady dep úmittenip otyr. Azııa men Eýropanyń biraz bóligindegi teńiz porttaryn baqy­laýyna alǵany sekildi, Izraıldiń Haıfadaǵy portyna da myqtap bekindi. Buǵan qosa, Irannyń munaıyna táýel­di ekenin túsingendikten, Ormýz buǵa­zyndaǵy Bandar-Abbas portyna tikeleı teńiz jolyn ashty.

Áıtse de  AQSh-ty ázirge alańdat­paı­tyn bir másele bar – Qytaı Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵysqa maı qu­ıyp otyrǵan joq. Iá, Iranmen jasal­ǵan «Jan-jaqty strategııalyq serik­tes­tikte» qaýipsizdik salasyndaǵy yn­ty­­maqtastyq týraly aıtylǵan. Biraq bul áskerı odaq emes. Sondaı-aq Qytaı esh­qashan áskerı qaqtyǵystarda bir tarapqa bolyspaıdy. Máselen, Qytaı Irannyń básekelesi Saýd Arabııasymen birge áskerı jattyǵýlar ótkizedi.

Qytaı munaı eksportyn toqtatyp, aımaq­taǵy ınvestısııasyn jo­ıyp ji­berýi yqtımal oqıǵa – aımaqtyq alaýyz­­dyqty qalamaıdy. Sondyqtan Beı­jiń bıligi óńirdegi beıbitshilikke jaýap­ty. Biraq bul Qytaıdyń Taıaý Shyǵys­taǵy qaýipsizdikti saqtaýǵa kepil ekenin bil­dirmeıdi. AQSh-pen jahandyq deńgeı­de básekelesý maqsatynda áskerı odaqtas­tyq jasaý Qytaıdyń quraly emes.

Beıjiń bıligi sondaı-aq aımaqtyń burynnan kele jatqan qaqtyǵystaryna aralasýǵa múddeli emes. Taıaýda Qytaı tarapy Izraıl men Palestına basshylary arasynda tikeleı kelissózder ótkizý jóninde usynys jasady. Biraq buǵan tym kóp senim artpaý kerek. Qytaı AQSh-tyń kóp shyǵyn jumsap, qa­ny men qazynasyn aıamaýynyń arqa­syn­da ǵana óziniń Aýǵanstan men Irak­ta­ǵy ekonomıkalyq yqpalyn keńeıte al­­ǵa­nyn jaqsy túsinedi. Sondyq­tan mun­­daı táýekelge ınvestısııa quı­maıdy.

Saıyp kelgende, Qytaıdyń ekonomı­kalyq múddesi úshin Taıaý Shyǵysta AQSh ornatyp ketken qaýipsizdik jú­ıesi­niń buzylmaǵany qajet. Buǵan Beıjiń bıliginiń óńirdegi AQSh-tyń ne­gizgi odaqtastarymen seriktestik ornat­qany dálel. Qytaı Iranmen «Jan-jaq­ty strategııalyq seriktestikke» qol qoı­ǵanda ǵana basqasha qadam jasady. Biraq munyń astarynda ekonomıkalyq esep jatyr. Beıjiń AQSh-tyń 2015 jyly Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵyp, 2018 jyly qaıta sanksııa salǵannan keıin qatty zardap shekken ekijaqty saýdany jandandyrýdy kózdeıdi.

Shyndyǵynda, sanksııalar qaıta engizilgennen keıin ǵana «Jan-jaqty strategııalyq seriktestik» ıdeıasy dú­nıege keldi. Baıden ákimshiliginiń ıadro­lyq kelisimin qaıta jandandyryp, qo­sylýǵa talpynǵany sekildi, Qytaı qu­jatqa qol qoıý ýaqytyn muqııat tań­da­dy. Osylaısha, kelissózder kezinde Iran­­­nyń pozısııasyn kúsheıtip, sanksııalardy tezirek alýǵa yqpal etpek.

Alaıda, Iran úshin Qytaımen serik­tes­tik ońaıǵa soqpaýy múmkin. Beı­jiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn paıdala­nyp, jeńildikpen munaı jetkizýdi surap otyr. «Jan-jaqty strategııalyq serik­tes­tikti» talqylaý barysynda keı ıran­dyqtar Qytaıdyń Shrı-Lankadaǵy Hambantota portyna baqylaý jasaýǵa múmkindik alǵan kelisimi sekildi zymııan qujattar ázirleýi múmkin ekenine alań­daýshylyq bildirdi.

Álbette, birazǵa deıin AQSh-tyń Taıaý Shyǵystaǵy áskerı basymdyǵy qala beretini sózsiz. Biraq áskerı kúsh Qytaıdyń aımaqtaǵy (jáne odan tys jerlerdegi) strategııalyq josparyn toq­tatýǵa jetkiliksiz. Ol úshin AQSh-qa ózi­niń saıası salmaǵyn, ekonomıkalyq baı­lanysyn jáne mádenı yqpalyn kúsheı­tý qajet. Áıtpese, Baıden aqpan aıynda aıtqandaı, Qytaı «túski asty jep ketedi».

Shlomo BEN-AMI,

Izraıldiń burynǵy syrtqy ister mınıstri, Toledo halyqaralyq beıbitshilik ortalyǵynyń vıse-prezıdenti