Qoǵam • 21 Sáýir, 2021

Jahandaný jaıy ózekti

37 ret kórsetildi

Álemde óris alyp bara jatqan jahandanýdan qashyp qutylmaımyz. Jahandaný – elder ekonomıkasy, saıasaty men mádenıetiniń birigýin kúsheıtedi. Paıdasy da kóp, zııany da jeterlik. Kóp paıda ákeletin salasy – ekonomıka men ındýstrııalyq damý. Iаǵnı halyqaralyq básekelestikke jol ashady.

Jahandaný barysynda bas­qalarǵa jutylyp ketpeı, salt-dástúrdi damytyp, ult­­tyq múddeni saqtaý úshin kú­resý kerek. Biz álemniń bir ból­shegimiz. Alpaýyt álemge ju­ty­lyp ketpeı, az ǵana halyq ult­tyq qundylyqtardy qalaı saqtap qalamyz? Prezıdent Q.Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda atalǵan máse­lege erekshe toqtaldy.

Jalpy, eski dástúrdiń ozy­ǵyn alyp, tozyǵynan arylý, ózgelerden qalyp qoımaı, damý­dyń dańǵyl jolyna túsýge tıispiz. Qazir ınternet zamanynda bári aralasyp ketti. Ýaqyt kóz ilespes jyldamdyqpen ótýde. Sondyqtan zamanaýı ulttyq sanany kúsheıtý kerek. Bul – ózi kózge kórinbeıtin kúres, myl­tyqsyz maıdan. Ana tilimizdi damytý – paryz. Jahandanýǵa bilim, ǵylymmen ǵana qarsy tura alamyz. Búkil álemdi qamtyǵan odan biz qalys qala almaımyz. Biraq óz damý jolymyzben júrýge tıispiz. Memlekettik til Qazaqstanda turatyn barshaǵa ortaq bolýy qajet. О́tken otyz jylda qazaq tilin damytýda biraz kemshin tustar boldy. О́zge­lerge qaraılap, saqtyq jasaǵan boldyq.

Jahandanýǵa kelsek, Ja­po­nııa, Túrkııa sekildi elder­diń óz baǵy­­ty, ózindik joly bar. Aıta­lyq, týystas Túrkııada túrik ti­lin­de sóılemeseń, seni qur­met­teı qoı­maıdy. Qazir Qazaqstanda kóp­tegen dıaspora ókilderi «biz osy elde tura­myz, qazaq hal­qy bizge qur­metpen qaraıdy, son­­dyqtan mem­lekettik tilde sóı­­leımiz» dep túsinistikpen qa­raı­tyndar qatary kóbeıip keledi. Qasym-Jomart Kemeluly «Qazaq­stan aza­maty bolý úshin bola­shaqta mem­lekettik tildi bilýi kerek» degen sózdi aıtty.

Elimizdegi sany kóp aralas mek­tepterdi taza memlekettik tilge aýystyrýdy jedeldetip jú­zege asyrýdy qolǵa alǵan du­rys. Aralas mektepte kóbinde qazaq bala­lary oqıtyny tipti uıat. О́zge dıas­pora ókilderinen buryn óz tili­nen jerigen qazaq balalary orys tilinde sóıleýge áýes.

Elimizde basshylyq qyzmet­ti at­qaratyndar kem degende eki tildi meńgergeni durys. Aldy­men, árıne, memlekettik til! Keıde qarap otyrsań, bıik minber­den ózge ulttyń ókili qazaq tilinde saırap turady, al laýa­zym­dy qazaq sheneýnigi orys tilin­de mińgirlep turǵanyn kór­gen­de tipti uıalasyń. Osyn­daı jaǵdaıdy tipti el Parlamentin­degi basqosýda jıi kóremiz. Elimizdegi túrkitektes ózge aǵa­ıyndardyń deni qazaq tilin biledi. Munda eshqandaı másele joq. О́ıtkeni túp-tamy­rymyz bir, tilderimiz uqsas. Sondaı-aq Elbasy N.Nazarbaev kótergen, Prezıdent Q.Toqaev tarapy­nan qoldaý taýyp, júzege asqaly otyrǵan latyn álipbıine kóshý arqyly týystas eldermen top­tasýymyzǵa da múmkindik mol. Bul jahandanýǵa jutylyp ket­peı, birigýimizge jol ashady. Osy­laısha, jahandanýdy ulttyq múd­demizdiń damýyna da paıdalana alamyz. Álem elderiniń 80 paıyzy latyn álipbıin paıdalanatynyn eskerý kerek. Demek bul bolashaqta urpaǵymyzdyń aǵyl­shyn tilin jedel meńgerýine de septigin tıgizedi. Endigi jerde bizdegi iskerlik elıta ókilderi mem­­­lekettik tilde sóıleýi kerek. Bı­lik­­ten sondaı talap qoıylýy tıis.

Qazir jastardyń kitap oqý máselesi de ózekti. Otyz jyl bu­ryn­ǵydaı jappaı makýla­týra ótkizip, taptyrmaıtyn ki­tap­tardy izdep júrip satyp alyp oqıtyn zaman artta qal­dy. Sondyqtan kitap dúken­deri de azaıdy. Onyń ústine qazaq tilindegi kitaptar tym az, bary­nyń ózi qymbat. Qazaq tilin­degi balalar ádebıeti jetis­peıdi de, taptyrmaıdy. Amal joq, balalar orys, aǵyl­shyn tilderindegi basy­­lymdarǵa júginedi. Búginde jas­­tardyń kóbi ǵalamtorǵa aýyp ketken. Kúni-túni gadjet, tele­fonǵa tel­miredi. Al ondaǵy aqparat, málimettiń bári oryssha, ne aǵylshynsha. Osy­laısha, «jahandaný» degeniń aldymen bizdi orys tilinde jutyp, jalmap qoıatyn túri bar. Bul da úlken saıasat! Sonyń bárin kórshi el jatpaı-turmaı orys tilinde taratyp, óz nasıhatyn júr­gizýde. Jemqorlyq pen pandemııa sekil­di indetten kem emes bul. Demek osyǵan qarsy turyp, ǵalamtorǵa shyǵatyn, syrttan keletinniń bárin jedeldetip memlekettik tilge aýdarmasa bolmaıdy. El bıýdjetinen bólinetin qyrýar qarjyny soǵan qaraı burý kerek.

Tildi damytý úshin ótken jyl­dardaǵydaı mıllıardtap qar­jyny ysyrap etpeı, ár mekemede aýdarmashy ustap, bir-eki til mamanyna búkil qujatty, zańdardy aýdartyp qoıyp, basshylar jıyndarda solardyń jazǵanyn ejelep oqyp otyr­maı, birinshi basshyǵa memleket­tik tildi biletin azamatty qoıa­­tyn ýaqyt keldi. Bolashaqta qazaq tiliniń qajettiligin arttyrý úshin qazaq tilin jetik biletin aza­mattarǵa qosymsha aqy tóleý máse­lesi qaralsa...

Bıyl el táýelsizdigine – otyz jyl. El yntymaǵynan as­qan bereke joq, qasıetti táýel­siz­di­gimizdi toılaýdan asqan mereke joq. Endeshe, jahandanýǵa juty­la bermeı, ulttyq qudylyq­tar men dástúr-salt, tilimiz ar­qyly tuǵyrymyzdy bıikteteıik.

 

Saıasat BEIISBAI,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bólim jetekshisi

 

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar