Táýelsizdikpen qatar «túlep» kele jatqan baǵdarlama damýdyń birneshe kúrdeli satysynan ótti. «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 1993 jylǵy 5 qarashadaǵy Qaýlysynyń negizinde, el ekonomıkasynyń basym sektorlary úshin kadrlar men mamandar daıarlaý maqsatynda qolǵa alyndy. Áýelde mektepti jańa bitirgen, buǵan deıin ata-anasynan jyraq ketip kórmegen ýyzdaı jastar bakalavrıatta bilim alý úshin shetelderge attandy. Keıin bakalavrıat baǵdarlamasynyń kúshi joıylyp, otandyq ýnıversıtetterden bakalavr dárejesin alǵan úmitkerler ǵana magıstratýra men doktorantýrada oqýǵa múmkindik aldy. Bul shyn máninde oń sheshim boldy. Osy sátten bastap «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendııasyn is-tájirıbede qajetti bilimin tereńdetýdi kózdeıtinder magıstratýraǵa, ǵylym jolyn tańdaǵandar doktorantýraǵa túsken úmitkerler ıelenetin boldy. Sonymen qatar baǵdarlama boıynsha álemniń jetekshi kompanııalary men ýnıversıtetterinde ǵylymı-óndiristik taǵylymdamadan ótýge múmkindik bar. Mine, osynyń bári kez kelgen jumysty zertteý negizinde júrgize alatyn mamandardy daıarlaýǵa septigin tıgizdi.
Osy rette biz doktorantýrada oqıtyn jáne otandyq ǵylymnyń damýyna úles qosyp júrgen «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıattaryn sózge tarttyq. Joǵaryda jazǵanymyzdaı, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri elimizge eń qajetti salalarda ǵylymnyń alǵa ilgerileýine atsalysyp keledi. Biraq biz oqyrmandardyń ýaqytyn syılap, qazirgi tańda eń mańyzdy eki saladaǵy túlekterdiń túıgenine toqtaldyq.
«Bolashaq» – jas ǵalymdardy daıarlaıtyn ınkýbator»
Erǵalı Berdibaev «Bolashaq» baǵdarlamasymen Anglııadaǵy Nottıngem Ýnıversıtetiniń IT salasy boıynsha magıstratýrasyn támamdaǵan. Qazirgi tańda ol – Ońtústik Koreıanyń aldyńǵy qatarly tehnologııalar ınstıtýtynyń (KAIST, Koreıa) Álemdik IT men telekommýnıkasııalar doktoranty. Doktorlyq zertteýiniń taqyrybynan-aq Erǵalıdi eldiń damýy alańdatatynyn bilýge bolatyndaı.
– Ǵylymdy árkim árqalaı túsinedi. Biraq bárine ortaq bir túsinik bar, bul – izdený. Aǵylshynnyń «Research» degen sózi soǵan saıady, ıaǵnı «Re» – qaıta, qaıtadan, «search» – izdeý, izdený. Meni de ǵylymǵa osy izdený, bir suraqtyń jaýabyn tabýǵa degen umtylysym jetelegen shyǵar. Es bilgeli jaratylystaný ǵylymyna, sonyń ishinde fızıka-matematıkaǵa, ondaǵy esepter men tapsyrmalardy oryndaýǵa qumar boldym. Mektep bitirgende osy qabiletimdi jetildirgim kelip Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń «Esepteý tehnıkasy men baǵdarlamalyq qamtamasyzdandyrý» mamandyǵyna oqýǵa tústim. Keıin taǵy bilim qýyp Ulybrıtanııaǵa attandym. Shetelden kelgen soń elde biraz jumys istep, ǵylym jolyna túsip, qazir Koreıada doktorantýrada oqyp júrmin. Menińshe, ǵylym jolynda bolý úshin doktorlyq dáreje qajet emes, biraq bul baǵytyńdy aıqyndaýǵa kómektesedi jáne neni, qalaı bastaýǵa bolatynyn úıretedi. Meniki IT salasy bolǵanymen, zertteýim – ekonomıkalyq baǵytta. IT tek programma qurýdy nemese jańa ınnovasııalyq qurylǵy jasap shyǵarýdy ǵana emes, «Onyń jalpy adamzatqa yqpaly, berer paıdasy qandaı, kemshilikteri bar ma?» degen suraqtardy da qamtıdy. Qazirgi zertteýim de sol sekildi, ıaǵnı «Sıfrly qarjy qyzmetteriniń (internet banking) damýshy elderge berer áserin zertteımin. Máselen, osy salanyń bir zertteý qorytyndysy qaı elde atalǵan qyzmet kóp qoldanylsa, sol elde kedeıshilik úlesi tómen bolatynyn kórsetken. «Kedeı halyq qoldaǵy (kartadaǵy emes, qaltadaǵy) aqshaǵa kóbirek táýeldi, sol sebepti qolda ustaǵandy jón kóredi», delingen. Dál osyndaı ǵylymı ekonomıkalyq zertteýler memleketterdiń usynysy boıynsha, ne arnaıy tapsyrys retinde júrgizilip, sonyń negizinde strategııalyq josparlar jasalady. Bul taqyrypty elimizdiń damýy úshin Qazaqstanda da zertteý júrgizý maqsatynda tańdadym, – deıdi E.Berdibaev.
Keıipkerimizdiń oıynsha, ǵylymda qandaı da bir nátıjege qol jetkizý úshin tabandylyq qajet. Elimizde kóbine bastalǵan is sońyna deıin jete bermeıdi. Bul turǵyda Ońtústik Koreıanyń tájirıbesi erekshe. Kezinde damyǵan elderdiń júzdigine de kirmegen ońtústikkoreıalyqtar aldymen ózderin aldamaýǵa, bardy – bar, joqty joq dep, jemqorlyqty túbimen joıýǵa ýádelesti. Jáne jyl saıyn ishki jalpy ónimnen ǵylymǵa 1 paıyz (1-shi jyly 1% bolsa, kelesi jyly 1,1% degendeı) bóldi. Sodan soń granttyq qarjylandyratyn zertteýlerdiń nátıjelerin uzaq merzimge qoıdy, ıaǵnı kemi 15-20 jylǵa josparlady. Qomaqty qarjy bólingendikten ǵylymı oryndar kóptep ashyla bastady. Qazirgi Koreıadaǵy 500-den asa zertteý ortalyqtary men ınstıtýttarda 500-1000 shamasynda PhD/doktorlyq dárejesi bar ǵalymdar jumys isteıdi. Endi olar damymaǵanda, kimder damıdy?
– «Bolashaq» baǵdarlamasynyń otandyq ǵylymnyń damýyna yqpaly óte zor. Bálkim kóbi nátıjeni birden kórmegendikten kelispes. Biraq ınvestısııanyń eń keremeti ári áserlisi – bilim. Bul erteli-kesh eselep elge qaıtady. О́ıtkeni «Bolashaqpen» áke-kókesine sengender emes, bilimine, eńbekqorlyǵyna, qabiletine ıek artqandar ǵana oqyp, bitire alady. Olar elge oralǵanda áıteýir bir, meıli kishkentaı bolsa da ózgeris pen jańalyq ákeledi. Endi sondaı izdenimpaz, eńbeksúıgish jas ǵalymdar kelse, qalaı bolady? 1-2 emes, jyl saıyn 100-dep kelse she? «Kelip jatyr ǵoı, nátıje qaıda?» deıtinder bar. Álemde kún saıyn kóptegen jańa tehnologııalyq, ınnovasııalyq jańalyq ashylady, biraq biz sonyń biren-saranyn ǵana bilemiz. Al sonyń artynda qanshama eńbek pen ǵalymdar bar. Keıbiri ǵylymı jańalyqty ashý úshin ómir boıy izdenip kele jatqan bolýy da múmkin. Sol sekildi bizge de nátıjesi kórinbeıtin shyǵar, alaıda «Bolashaq» – jas ǵalymdardy, myqty zertteýshilerdi daıarlaıtyn ınkýbator, – deıdi E.Berdibaev.
Biz keıipkerimizden IT salasyn ǵylymı turǵydan damytý joldary jóninde de suraǵanbyz. Onyń oıynsha, IT salasy ǵylym retinde damýy úshin IT bilim ortalyqtaryn kóbeıtý kerek. Bizde mundaı ortalyqtar bar, biraq sannan sapaǵa kóshýi tıis. Jalpy kez kelgen ǵylym (medısına bola ma, álde aýyl sharýashylyǵy) damýynyń 3 satysy bar. Birinshisi – ýnıversıtet kóleminde, ıaǵnı bazasynda ǵylymı ortalyqtary men ınstıtýttary bar zertteý baǵytyndaǵy oqý orny. Ekinshiden, ýnıversıtette daıarlanǵan mamandardyń baratyn, zertteý jumystaryn júrgizetin jeri bolýy qajet. Al odan keıin sol zertteý nátıjesin kórsetetin óndiris oryndary (zaýyt-fabrıkalar, sharýa qojalyqtary, t.b.) kerek.
– Endi birinshi saty boıynsha tek IT salasyna keleıin. Elimizde Almaty men elordada ǵana IT jaqsy damyǵan. Nege? Sebebi munda jaqsy ýnıversıtettermen qatar bilikti ustazdar bar. Olar myqty maman daıarlaıdy. Al sol mamandar úırengen qalada qalyp qoıady. Sondyqtan ár qalada sondaı IT ýnıversıtetter ashý kerek. Oqý orny ashyldy delik, endi kadr máselesi týady. Eger olardyń jaǵdaıyn jaqsartsa, sol qaladaǵy mamandar da, «Bolashaq» túlekteri de, iri qalalarda júrgender de jumystan bas tartpaıdy. Negizi IT salasyn ǵylymı turǵyda damytýdy qolǵa alsaq, basqa salaǵa qaraǵanda nátıjeni tezirek kóre alamyz. Máselen, 2021 jyly bilgenimmen bólisem dep sheship, You Tube arnasynan «Úzdik bilim» degen kanal ashtym. IT biliktilikti arttyryp, baǵdarlamalaýdy úıreteıin dedim. Barlyǵy aqysyz, tegin boldy. Jáne qarapaıym qazaq tilinde túsindirdim. Kontent mektep muǵalimderi men oqýshylarǵa arnaldy. Qańtar aıynda ár jeksenbi saıyn 1,5-2 saǵat sabaq óttim. Aqpan aıynda ótken pándik olımpıadada sabaǵyma qatysqandardyń kóbi júldeli oryn alyp, kelesi kezeńderge ótti. Qatysýshylardan, ustazdarynan, ata-analarynan alǵys hattar keldi. IT salasyn qysqa merzimde damytýǵa bolatynyn osydan túsindim. Al IT salasy damysa, IT ǵylymy da damıdy, – deıdi E.Berdibaev.
15 memleket ǵalymdarynyń ishindegi úzdigi
Nazgúl Aıdarbekqyzy 2005-2012 jyldar aralyǵynda Reseıdiń I.Sechenov atyndaǵy Birinshi Máskeý memlekettik medısına ýnıversıtetinde «Bolashaq» baǵdarlamasymen bilim alǵan. Ol munda jalpy medısına boıynsha bakalavrıatty, sodan soń «Onkologııa» mamandyǵymen ınternatýrany bitirdi. Oqýyn támamdap elge oralǵan soń Onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna jumysqa ornalasty. Osy qyzmetinde keıipkerimiz kóptegen ǵylymı jumysty júrgizdi. Bul onyń ǵylymı áleýetin arttyrýǵa septigin tıgizdi.
– Men Onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jumys isteı júrip rezıdentýrany oqyp, ǵylymı jumystarmen aınalystym. Ǵylymı zertteýler júrgizýmen qatar doktorantýrany oqydym. Qazir ǵylymı dárejemdi qorǵaýǵa daıyndalyp júrmin. Osy ýaqyt aralyǵynda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ǵylymı jobalardy qarjylandyrýǵa baılanysty ótkizetin konkýrstaryna qatysyp, granttar jeńip aldyq. Ǵalym ǵylymı zertteý taqyrybyn tańdarda «elge bir paıdasy tıse, qandaı da bir túıtkildiń túıini tarqatylsa, ózekti máseleniń sheshimi tabylsa» degen oıda bolady ǵoı. Men de sondaı maqsatta Qazaqstanda sút bezi qaterli isiginiń kúnnen-kúnge «jasaryp» bara jatqanyna ne sebep bolǵanyn zerttep bilýdi jón kórdim. Osylaısha «Qazaqstandyq jas áıelderdegi sút bezi qaterli isiginiń damýyna genetıkalyq zertteýlerdiń róli» taqyrybynda uzaq izdenip ǵylymı dıssertasııamdy jazdym. Dúnıejúzilik statıstıka boıynsha dál osy sút bezi qaterli isigi eń qaýipti aýrýlardyń qataryna jatady. Omyraý syrtqy organ bolǵanymen, sút beziniń qaterli isigi – aýyr dert. Sondyqtan osy bir qaýiptiń aldyn alýǵa úles qosqym keldi, – deıdi keıipkerimiz.
Atalǵan aýrýǵa shaldyqqan jas áıelderden qan alyp, adam DNQ-syn tereń taldap, jan-jaqty oqyp beretin apparatqa salyp tekseripti. Bul – óte kúrdeli zertteý. Sol sebepti zertteýge Almatydaǵy Genetıka jáne jalpy sıtologııa ǵylymı zertteý ınstıtýty men S.Asfendııarov atyndaǵy ulttyq medısınalyq ýnıversıtettiń eń myqty mamandary jumyldyrylǵan. Nátıjesinde, qazaq áıelderinde sút bezi qaterli isiginiń jańa, ıaǵnı dúnıe júzinde kezdespegen mýtýasııalary tabylypty. Sondaı-aq N.Aıdarbekqyzy bastaǵan ǵalymdar toby «Dúnıe júzine belgili mýtýasııalar qazaq áıelderine sáıkes kelmeıdi» degen gıpotezany buzdy. О́ıtkeni qazaq áıelderinde álemge keń taraǵan mýtýasııalar da kezdesken.
– Biz muny tabýmen shektelmeı, endi jańa mýtýasııaǵa skrınıng ótýdi iske asyrmaqpyz. Otandyq skrınıng júıesi dúnıe júzindegi eń myqtylardyń qataryna jatady. 2008 jyldan bastap Qazaqstanda sút bezi qaterli isigine skrınıng jasalady. Bul – úlken jetistik. Álemdegi barlyq memlekette mundaı múmkindik joq. Jáne 40-70 jas aralyǵyndaǵy áıelderge mammografııaǵa túsý tegin. Al biz júrgizgen zertteý nátıjesinde qolǵa alynyp jatqan genetıkalyq tereń taldaý qaterli isikke shaldyǵý jaǵdaıy joǵary adamdar tobyna (otbasy músheleriniń biri, ásirese ata-anasy, qandas baýyrlary qaterli isikke shaldyqqan jandar) arnalǵan. Aldaǵy ýaqytta ınstıtýttaǵy tájirıbemizdi respýblıka kóleminde taratýdy kózdep otyrmyz.
Elimizde medısına salasynda osyndaı tyń ǵylymı zertteýlerdi júıeli júrgizýge múmkindik beretin ınstıtýttar bar. Degenmen otandyq ǵylymdy básekege qabiletti bola alatyn deńgeıge kóterý úshin kóp qarajat kerek. Shetelderdegi ǵylymǵa bólinetin qarjynyń kólemine kóz júgirtseńiz, bizdiń qanshalyqty az bóletinimizdi túsinesiz. Ǵylymı jobalardy qarjylandyrýǵa ishki jalpy ónimniń 3-4 paıyzyn bóletin elder bar, Qazaqstanda bul kórsetkish 1 paıyzdyń jartysyna da jetpeıdi. Sodan soń ǵylymǵa qarajat qarastyrýdaǵy kózqarasqa da ózgeris kerek sekildi. Máselen, AQSh, Eýropa elderinde zertteý qorytyndysy kútkendeı nátıje bermese de qarjylandyrylady. Nege? О́ıtkeni olarda «Kútpegen nemese nashar, bolmasa teris nátıje de – nátıje» degen ustanym bar, ǵylymǵa degen osyndaı kózqaras qalyptasqan. Nege ǵylymnyń damýy qarjyǵa kelip tireledi? Sebebi keıbir kúrdeli zertteýlerdi júrgizýge óte qymbat qural-jabdyqtar qajet. Keıbir zerthanalyq jumysqa birneshe mln teńgelik apparat kerek bolady, onyń joqtyǵy qol baılaıdy. Sondaı kedergilerge qaramastan medısına ǵylymy damyp keledi, saladaǵy ǵalymdar otandyq ǵylymnyń áleýetin arttyrýǵa ólsheýsiz úles qosyp júr, – deıdi onkolog-ǵalym.
Onyń aıtýynsha, naqty nátıje de joq emes. Aıtalyq, eki jylda bir ret TMD elderi boıynsha onkologtarǵa arnalǵan halyqaralyq konferensııalar bolyp turady. Sol konferensııada «Jas ǵalymdar konkýrsy» degen jaqsy sessııasy bar. Ǵylymı jetekshiler myqty professorlar, úlken tulǵalar bolǵanymen, naǵyz jumysty atqaryp, ǵylymdy jasaıtyn – jastar. 15 memlekettiń onkologııa salasynda zertteýler júrgizip júrgen jas ǵalymdary ishinde otandastarymyz únemi júldemen oralady. Bul – maqtanýǵa turarlyq jetistik. 2020 jyly uıymdastyrylǵan osy konkýrsta keıipkerimizdiń zertteý jumysy «Eń úzdik ǵylymı joba» atandy.
– «Bolashaq» baǵdarlamasynyń elge qajet ekeni dáleldendi. Osy baǵdarlamamen shetelderde oqyǵan jastardyń basym bóligi elge oralǵanda júıeniń qaı jerde aqaýy baryn bilip keldi. Men túlekterdiń kóbin, ásirese ózim sekildi 5 jyldyq jumyspen óteý talabyn áldeqashan oryndap qoıǵan zamandastarym shetelderge ketip qalǵan shyǵar dep oılaıtynmyn. Jaqynda «Bolashaq» túlekteriniń kezdesýi boldy. Sonda kórgenderdiń bári Qazaqstanda qyzmet etip júr eken. Jáne barlyǵy qandaı da bir jetistikke jetip úlgergen, basshylyq qyzmette otyr, áıteýir elge bir paıdasyn tıgizip, ózgeris ákelgen, – deıdi N.Aıdarbekqyzy.
P.S. Keıipkerlerimizdiń árbir sózinen, oıynan, áreketinen, qolǵa alǵan isinen, tipti bolashaqtaǵy jospar-maqsatynan «Elge qaıtsem paıdaly bolamyn?» degen izdeniste júretinin aıqyn ańǵarýǵa bolady. Olar – sózsiz «Bolashaq» baǵdarlamasynyń ǵana emes, keleshek Qazaqstannyń, bolashaqtyń ǵalymdary. Biz materıalymyzda «Bolashaq» baǵdarlamasy túlekteriniń tek ekeýimen tanystyrdyq, endi oılańyzshy, dál osyndaı jalyndy jastardyń júzdegeni bir salada júrse, zertteýler negizinde qatyp qalǵan júıelerdi túp-tamyrymen ózgertip, damytsa, elimiz qosa damymaı ma? Bilim men ǵylymǵa salynǵan ınvestısııanyń ólsheýsiz qaıtarymy da osy shyǵar. Munda bir ǵana másele bar: «Bizde paıda bolǵan «aqyl-oıdyń kenin», ıá sol «Bolashaq» túlekteriniń áleýetin qanshalyqty paıdalana alyp otyrmyz?» degen suraq. Bul – biraq bólek áńgime.
