Tarıh • 22 Sáýir, 2021

Ult tarıhtyn zerdeleýdiń búgingi ustanymy

17 ret kórsetildi

Ýaqyttyń aǵymyna ilesý ońaı emes. Degenmen qazirgi jahandaný zamanynda bolyp jatqan ózgeristerge bir ýaqyt oı toqtatyp, kóz jibersek, shynynda qol jetken jetistikterimiz, súbeli oqıǵalar molshylyq eken.

Halqymyzdyń nebir qıyn qystaý tarıhı belesterden ótkenin pash etetin eleýli oqıǵa – sóz joq, táýelsizdiktiń tuǵyrly da, baıandy 30-jyldyq mereıli mártebesi.

Bul ýaqyt, tarıhı oı-eleginen ótkizip qarasaq, kóp te emes. Bir jas adamnyń ómiriniń alǵashqy baspaldaǵy sııaqty. Alaıda osy qysqa merzimniń ishinde qyrýar is atqaryppyz. Qazaqstan táýelsiz el mártebesin alyp, álemdik qaýymdastyq moıyndaǵan, onyń tolyqqandy múshesi bolǵan memleketke aınaldy. Osy ýaqyt ishinde biz irgemizdi bekemdep, shekaramyzdy aıqyndadyq, memlekettiń irgetasyn nyqtaıtyn, birin-biri tolyqtyryp, naqtylaı túsken eki birdeı Ata Zańdy (Konstıtýsııa) qabyldadyq. Elimizde salmaqty, salıqaly ekonomıkalyq reformalar júzege asty, halyqtyń áleýmettik suranysyna jaýap beretin saıasatty qalyptastyrdyq, bilim jáne ǵylym damyp, memlekettiń qoldaýynyń arqasynda qarqyndy óristedi.

30 jyldyq tarıhı belestiń basty qundylyqtarynyń biri – osy ýaqyt ishinde qoǵamdyq kózqarastyń ózgerýi, ulttyq bolmys, ulttyq múdde sııaqty qasıetti uǵymnyń halyqtyń, ásirese jas urpaqtyń boıyna sińýi. Otanǵa degen súıispenshilikke tárbıeleý, táýelsiz elimizdiń jetken jetistigin dáripteý – tarıhı sananyń qalyptasyp, jastardyń júreginen berik oryn alatyn deńgeıge jetkende ǵana júzege asatyny túsinikti jaıt. Osy bir qysqa da bolsa salıqaly, syndarly kezeńde osy suranysqa túbegeıli jaýap beretin, sheshý joldaryn aıqyndaıtyn ult tarıhyn zerdeleýdiń jańa ustanymy qalyptasty.

Keshegi keńestik dáýirde kommýnıstik ıdeologııalyq qyspaqqa ushyrǵan salanyń biri tarıh ǵylymy edi. Resmı trafarettiń shyrmaýynda bolǵan tarıh, qoǵamnyń damý zańdylyǵyn zertteıtin ǵylymnan góri saıası-ıdeologııalyq quralǵa aınaldy. Sonyń nátıjesinde tarıhı zertteýlerde «aqtańdaqtar» degen uǵym paıda boldy. Iаǵnı, ǵylymda ne múldem aıtylmaıtyn, ne ıdeologııalyq trafarettiń sheńberinen shyǵa almaıtyn burmalanǵan, búrkemelengen jasandy málimetter men materıaldar beleń aldy. Osynyń saldarynan tarıh ǵylymy óziniń obektıvtiliginen, shynaılyǵynan aıyryldy. Osydan kelip, qoǵamnyń tarıhqa degen senimi ketti, tarıhshy ǵalymdar syn toqpaǵyna ushyrady. Senzýraǵa qaramastan shyndyqqa umtylǵan tarıhshylar qýǵyndaldy. XX ǵasyrdyń uly tarıhshysy, qazaqtyń birtýar azamaty Ermuhan Bekmahanovtyń taǵdyry sonyń dáleli.

Táýelsizdik dáýiri qoǵamdy osy bir shyrmaýyqtan qutqardy. Shyndyqty ashyp aıtatyn zaman týdy. Zertteýshiler «qupııa», «óte qupııa» degen grıfpen arhıvte jatqan qujattarǵa qol jetkizdi. Erkindiktiń alǵashqy kezeńinde, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń 80-90-shy jyldarynyń basynda bolshıvıktik terrordyń qurbany bolǵan qazaqtyń uly qaıratkerleri aqtalyp, olardyń esimderi urpaq jadyna qaıtaryldy.

Táýelsizdik ákelgen bostandyqtyń arqasynda elimizdiń bilikti tarıhshylary ıdeologııalyq qursaýdan bosaǵan otandyq tarıhı zertteýdiń jańa tujyrymdamasyn jasaýǵa kiristi. Uly kóshtiń basynda qazaq tarıhy ǵylymynyń kóshbasshysy, akademık M.Q. Qozybaev turdy. Ult tarıhy ult múddesin zertteıtin, qorǵaıtyn ǵylym retinde qaıtadan qalyptasa bastady. Keńestik dáýirde tarıhqa kúshtep engen «aqtańdaqtardyń» orny toltyryldy.

Tarıh ǵylymynyń betindegi osy kemshilikti túzetý úshin tyń derekter arhıv qujattary qajet boldy. Sondyqtan táýelsizdik dáýiriniń zertteýshilerge memleket tarapynan jasalǵan basty qoldaýy – arhıv qujattaryna qol jetkizý boldy. Tyń taqyryptarǵa qalam taratqan tarıhshylar Qazaqstannyń, kórshi Reseıdiń arhıvterinde saqtalǵan qujattardy taldaı bastady. Tarıhı zertteýdiń jańa beleske kóterilýine múmkindik bergen faktor – 2004 jyldan bastap júzege asa bastaǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy edi. Memlekettiń qoldaýymen osy baǵdarlamanyń negizinde elimizge shet elderde osy ýaqytqa deıin saqtalyp, zertteýshilerdiń qoly jete qoımaǵan mol materıal kelip, tarıhtyń jańa betin jazýǵa múmkindik berdi.

Tarıh ǵylymyna jańa túren tartqyzyp, keń múmkindik ashqan kólemdi memlekettik baǵdarlama «Halyq tarıh tolqynynda» dep ataldy. Bul baǵdarlama 2013 jyldan júzege asyrylyp, aýqymdy zertteýler mazmundy monografııalar, maqalalar jaryq kóre bastady.

Mine, osyndaı tarıhı zertteýdiń jańa tujyrymdamalyq ustanymynyń júzege asýyna L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń tarıhshy ǵalymdary da belsendi aralasyp ketti.

2013 jyly «Halyq tarıh tolqynynda»  atty memlekettik baǵdarlamany júzege asyrý aıasynda ýnıversıtette birshama uıymdastyrý, ǵylymı zertteý jumystary júrgizildi. Ýnıversıtet rektory, akademık E.B. Sydyqovtyń sheshimimen tarıh fakýlteti jeke bólinip shyǵyp, derbes fakýltet mártebesine ıe boldy. Fakýltet aldyna Eýrazııa keńistigindegi tarıhı, arheologııalyq – etnografııalyq zertteý jumysynyń keshendi baǵdarlamasyn júzege asyrý mindeti qoıyldy. Fakýltet ǵalymdary qysqa merzim ishinde tarıhı zertteýdiń ózekti máselelerine arnalǵan jeti tomdyq «Halyq tarıh tolqynynda» atty jınaq daıyndaldy. Osy jınaqtyń 1 tomy Qazaq handyǵy qurylǵanynyń 550 jyldyǵyna arnaldy. Fakýltet negizinde qurylǵan K. Aqyshev atyndaǵy arheologııalyq ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń jumysynyń nátıjesinde elorda irgesindegi ortaǵasyrlyq Bozoq qalashyǵyn zertteý jalǵasyn tapty. Fakýltettiń arheologııa kafedrasynyń ǵalymdary Semeı óńirine, uly Abaıdyń otanynda Shyńǵystaý arheologııalyq ekspedısııasyn uıymdastyryp, qola dáýirine qatysty mol jádigerlerdi taýyp, kórmeler uıymdastyrdy. Ýnıversıtet rektory, akademık E.B. Sydyqov tóraǵalyq etetin QR tarıhshylarynyń Ulttyq Kongresi Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti tarıhshylar qaýymynyń ǵylymı izdenisterin baǵyttap uıymdastyratyn shtabqa aınaldy. Kongrestiń mártebesi, uıymdastyrý jumysy respýblıka kóleminde de júrgizilýde.

Tarıhı zertteýge tyń serpin berip, jańa baǵyttarǵa jol siltegen Elbasy N.Nazarbaevtyń 2017 jyldyń 12 sáýirinde jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar, rýhanı jańǵyrý»  jáne 2018 jylǵy «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalalary edi. Osy maqaladaǵy Elbasynyń «Qazaqstan tarıhy da jeke jurnaqtarmen emes, tutastaı qalpynda qazirgi zamanaýı ǵylym turǵysynan qaraǵanda túsinik bolýǵa tıis» degen oıy – tarıhqa degen durys ustanym. «Sol arqyly túp tamyrymyzdy bilýge, ulttyq tarıhymyzǵa tereń úńilip, onyń kúrmeýli túıinin sheshýge múmkindik týady», degen sózderi ult tarıhynyń búgingi kúngi tujyrymdamasyn naqtylaı túskeni anyq. Al Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K. Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasyndaǵy... «Qazaqstannyń jańa tarıhyn júıeli zerttegen jón» degen sózderin tarıhshylar ult tarıhyn zertteýdegi jańa ustanym, memleket basshysynyń tapsyrmasy retinde qabyldady. Prezıdent Q.K. Toqaevtyń «... ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr. Jalpy, tarıhpen saıasatkerler emes, tarıhshylar aınalysýy kerek», degeni tarıh ǵylymyna degen qoldaý dep túsingen jón. Tarıhqa múldem qatysy joq, biraq ózderin osy salanyń «bilgiri» sanaıtyndarǵa aıtylǵan eskertý dep túsinemiz jáne tolyq qoldaımyz. Árkimniń óziniń bilimine, biliktiligine qaraı qalam tartqany durys bolar edi. Sonda ǵana tarıh betindegi «aqtańdaqtar» joıylyp, onyń oı shuqyrlary ult tarıhynyń jańa ustanymymen tolyǵar degen pikirdemiz.

Sadyqov Tilegen Sadyquly,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ,

tarıh fakýltetiniń dekany 

t.ǵ.d., professor

Sońǵy jańalyqtar

«Tumardyń» jeńimpazdary anyqtaldy

Oqıǵa • Búgin, 07:33

Toǵanas batyr týraly tolǵanys

Tarıh • Búgin, 07:21

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar