Rýhanııat • 23 Sáýir, 2021

Qundy qazyna ortalyǵy

78 ret kórsetildi

2017 jyly elordada Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy ashylǵan edi. Aty da aıtyp turǵandaı, bul ortalyqta rýhanı qazynamyzdyń qundy jádigeri sanalatyn, baǵzy zamannan búgingi kúnge deıin jetken, esh jerde kezdese bermeıtin sırek jazbalar saqtalǵan. Qazir ortalyqtyń qorynda 11 myńǵa jýyq sırek kitap bolsa, onyń 316-sy – XIX-XX ǵasyrlarǵa tıesili baǵaly eńbekter. Ortalyq qorynda kóne Quran kitabynan bastap, hadıster jınaǵy, ertedegi handarymyzdyń jazǵan hattary, buıryqtary, birtýar tulǵalardyń qoltańbasy qalǵan týyndylar, ejeldegi Islam quqyna qatysty kitaptar, ál-Farabı zamanynan bergi jazbalar bar.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

 

«Aqylyna aqy suramaıtyn altyn qazyna»

Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy jumysyn tórt baǵytta júrgizedi. Birinshisi – Qazaq eline, tarıhy men mádenıetine qatysty qoljazbalar men sırek kitaptardy jınaqtaý, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý bolsa, ekinshisi – qoldaǵy qundy jazbalardy zerttep, jaryq kórgen kezeńderi boıynsha jikteý. Úshinshisi – ábden eskirgen, jazýlary óshe bastaǵan kitaptardy restavrasııadan ótkizip, qaıta qalpyna keltirý. Tórtinshi baǵyty – qundy derekkózderdi el ıgiligine jaratý maqsatynda ǵalymdarǵa, basqa da paıdalanýshylarǵa usyný.

Ulttyq ortalyqpen tanystyǵymyz kórme zalynan bastaldy. Munda Qara­han dáýiriniń jazba muralarynan bas­tap, Altyn Orda jáne Qazaq han­dy­ǵy kezeńindegi jazba derekter shoǵyr­lanypty. Sonyń ishinde arab tilindegi ortaǵasyrlyq áıgili Sheıh Sarahsıdiń «Ál-Mabsýt» kitabyn atap ótýge bolady.

Qarahanıdter dáýirinde dúnıege kelgen kitapty Sarahsı túrmede otyryp jazǵan eken. Negizi kitap 30 tomnan turady. Sonyń birnesheýi osy ortalyqta bar. Islamdyq quqyq tý­ra­ly kóptomdyq jazba – jas ǵalym­darǵa taptyrmas eńbek. Sondaı-aq Júsip Balasaǵunıdiń «Qutadǵý bi­lik» dastanyn, Mahmud Qashǵarıdiń «Dıýanı Luǵat at-túrk» eńbegin, Ahmed Iúginekıdiń «Hıbat ál-Hakaık» poetıkalyq ańyzyn, Álı Horezmıdiń «Qıssa Iýsýf», Qutbtyń «Husraý men Shyryn» poemasyn, Horezmıdiń «Mahabatnamasyn», shaǵataı tilinde jaryq kórgen «Álisher Naýaıdiń óleńderin», taǵy basqa da qundy jazbalardy kórme zalynan kórýge bolady. Buǵan qosa, 1757 jyly Abylaı hannyń Sın ımperatory Sıanlýnǵa jazǵan haty, Qaıyp hannyń Túrik sultany II Ahmedke jazǵan hatynyń úzindisi de rýhanı qazyna retinde ortalyq kórmesinde saqtalǵan.

Ulttyq ortalyq dırektory Málik Otarbaevtyń aıtýynsha, kórme zalynda qoıylǵan kitaptardyń 60 paıyzy arab, parsy jáne kóne túrik tilderinde jazylǵan. Olardyń ishinde avtory kórsetilmegen kitaptar da bar. «Bul jazba muralardyń deni – ıs­lamdyq quqyqtar týraly, dinı fılo­sofııa men shyǵys mádenıetine qatysty kitaptar. Keıbir din ókilderi jazbasynyń astyna «qudaı úshin» dep qana qoltańba qaldyrǵan. Endi bir avtorlar, mysaly, Fırdoýsı, Nıza­mı sııaqty shaıyrlar aty-jónin bir shýmaq óleńge jasyrǵan. Ǵalym-zert­teýshiler olardy zerdelep, jazý stı­line, mazmunyna, shyǵarmashylyq qol­tańbasyna qarap, kim jazǵanyn anyq­taǵan», deıdi M.Otarbaev.

Kórme zalynda demografııa zertteý­shilerine, basqa da sala mamandaryna qundy qujat bolarlyq derekter barshylyq. Bul jınaqtar «1886-1915 jyl­dardaǵy statıstıkalyq sholýlar» bóliminde toptastyrylǵan. Munda osy jyldar aralyǵyndaǵy Qazaq­stan oblystarynyń barlyq sala boıyn­sha kórsetkishteri, jergi­lik­ti turǵyndardyń tynys-tirshiligi, aınalysqan sharýashylyǵy, halqynyń sany, týý jáne ólim jaǵdaıy jónin­degi málimetter naqty sandarmen kórse­tilgen. Mysaly, «Obzor Akmolınskoı oblastı za 1892 g» atty jınaqta orys­tardyń Petr men Pavel bekinisiniń salynýy, otarlaý saıasatyn kúsheıtý maqsatynda jergilikti turǵyndardyń arasyna orys sharýalarynyń qonys­tanýy naqty dáıektermen baıandala­dy. Shamamen osydan 130 jyldaı buryn jazylǵan tarıhı qujatqa úńil­­­sek, 1889 jyldyń 13 maýsymynda shyq­qan zań Samara men Saratov gýber­nııa­larynan aǵylǵan orys sharýalary Aqmola oblysynyń soltústik óńirlerine kóptep qonystanǵanyn, olardyń sany jyldyń basynda 8352 bolsa, jyldyń aıaǵynda 11 740-qa jetkenin aıshyqtaıdy.

Al 1904 jyly shyqqan Torǵaı oblysyna qatysty statıstıkalyq jınaq­ta óńirdiń 1865 jyly qurylǵany, Tor­ǵaı, Yrǵyz, Qostanaı jáne Aqtóbe degen tórt ýezge bólingeni aıtylady. Kezin­de eń iri oblystardyń biri bolǵan Torǵaıda sol zamanda 25 etnostyń óki­li tursa da, halqynyń 90,63%-y – qyr­ǵyz (qazaq) tilinde sóılegen eken. Tek 6,71%y­ – orys tilinde, al 0,71%-y­ – tatarsha, 0,35%-y bashqurt tilinde sóı­lepti.

Mine, kórmede qoıylǵan jınaqtarda elimizdiń ár óńirine qatysty osyndaı qyz­ǵylyqty maǵlumattardy oqýǵa bolady. Aıtpaqshy, ulttyq ortalyqtyń elek­trondy oqý zaly bar. Osynda kez kel­gen adam kelip, ózin qyzyqtyrǵan kitap­tarǵa tapsyrys berip, bilimin, oı-tany­myn ushtaı alady.

Kórme zalynda latyn grafıkasyn­da jaryq kórgen, tóte jazýmen shyq­qan ádebıetter, Reseı ımperııasy tu­syn­daǵy zańdar jınaǵy jáne qazaq áde­bıetiniń jazba muralary da jádiger retinde qoıylǵan.

Munda shaǵyn kitaptar toptamasy da bar. Alaqanǵa syıyp ketetin kishkentaı kitap­­tardyń ishinen Jambyl Jabaev, Yby­raı Jaqaev, Ǵabıt Músirepov, Rasýl Ǵamzatov syndy tulǵalardyń eńbek­­terin kórýge bolady. Bas-aıaǵy 100-den astam qoıyn kitaptyń arasynan qazaq, orys jáne aǵylshyn til­derinde 1983 jyly jaryq kórgen «Qazaqstan mýlt­fılmderi», 1976 jyly shyqqan «Qazaq­stan fotoalbomy» erekshe kózge túsedi.

 

Kitap ta «aýyrady», ony arnaıy mamandar «emdeıdi»

Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ult­tyq ortalyǵynyń dırektory Má­lik Otarbaev «Biz kitapqa qyzmet etemiz!» deıdi. Shynymen solaı. Ta­laı syrdy sar­ǵaıǵan paraqtaryna bú­gip, qý­ǵyn-súrgin jyldary uzaq jyl boıy san­dyqta jatqan, tipti jer­ge kómil­gen qun­dy kitaptar bul orta­lyq­ta saq­talyp qana qoımaı, arnaıy res­tavrasııa­dan da ótedi. Kóne kitap­tardy «qaıta tiriltip», qalpyna kel­tirý ju­mysymen ortalyqtyń Qal­pyna keltirý jáne konservasııa bóli­mi aı­­na­lysady. Bólim basshysy Sy­rym Bo­tabekov bastaǵan, bas sarapshy Bahsha Áshirbekova, restavrator Jan­serik Beısenqulov jáne sýretshi-res­tavrator Danagúl Tólegenova syndy mamandardyń biri Reseı men Túrkııada kásibı biliktiligin arttyryp kelse, endi biri Iran, Ońtústik Koreıa elderinde taǵylymdamadan ótken.

Jalpy elimizde kitapty qaıta qal­py­na keltirýmen kásibı deńgeıde aı­nalysatyn eki úlken ortalyq bar. Biri – Almatyda bolsa, ekinshisi – osy elor­da­daǵy ulttyq ortalyq. Bile bilgen adam­ǵa kitapty restavrasııadan ótkizý ońaı is emes. Bul – úlken qajyrlyqty qajet etetin zergerlik jumys. Osy ispen shuǵyldanatyn adamdardyń ma­mandyǵy da osy salamen úndes bolyp keledi. Mysaly, bólim basshysy Sy­rym Saılaýulynyń mamandyǵy – sán­dik óner sýretshisi. Qosh, sonymen, ulttyq ortalyqqa qalpyna keltirýge jiberilgen kitaptar birden «karantınge alynyp», zararsyzdandyrylady eken. «Qaı jerde, qalaı saqtalǵany bel­gisiz eski kitaptardyń arasynda ár­túr­li kóz­ge kórinbeıtin mıkrobtar bo­lýy múm­kin. Sonyń ishinde zeńder adam­ǵa tez juqqysh, ol eń aldymen adam­nyń tynys alý júıelerine teris áser etedi. Sondyqtan kitaptarǵa aldy­men dezınfeksııa jasap, mıkrobtardan tazartyp, «emdep alamyz», deıdi S.Bota­bekov. Onyń aıtýynsha, kitap ta «aýyrady». Onyń «aýyrǵany» ıisi­nen-aq bi­­linip turady. «Burynǵy zaman­da ki­taptar bylǵary, karton se­kildi tabıǵı organıkalyq zattardan jasalǵan. Tú­bine jelim retinde un paı­dala­nyl­ǵandyqtan oǵan qurt-qumyrsqa áýes keledi. Ári kitapty saqtaýdyń da ózin­dik tehnologııasy bar. Eger qalyp­ty tem­peratýra men ylǵaldylyq saqtal­masa, kitap keýip-semip, kógerip, «aýyryp qalady», deıdi maman.

Restavrasııa bólimi kóne kitaptardy arnaıy jastyqshaǵa salyp, vakýýmdyq generatormen sorǵyzyp, shań-tozań, qurt-qumyrsqadan tazalap alady eken. So­dan keıin ár betin bir-birden ashyp, arnaıy jumsaq shetkamen sypyryp shyǵady. S.Botabekovtiń aıtýynsha, durys saqtalmaǵan kitaptardyń ishinde kózge kórinbeıtin hımııalyq-fızıka­lyq prosester júredi. Onyń aldyn al­­masa, kitap tez qartaıady, tipti qal­pyna kelmeıtindeı jaǵdaıǵa dýshar bolýy múmkin. Sondyqtan mamandar shań-tozańnan tazartylǵan kóne kitap­tardy aınaldyra qarap shyǵyp, eger qysh­qyl­dyq deńgeıi asyp ketkenin baıqasa, ony qalypty deńgeıge túsirýge tyry­sady. Ol úshin arnaıy apparatqa kómir­qyshqyl gazy jiberilip, kalsıı gı­dro­ksıdi men magnıı gıdroksıdi qo­syl­ǵan arnaıy súıyqtyq daıyndalady. Birneshe saǵattan keıin daıyn bol­ǵan suıyqtyqty úlken ydysqa qu­ıyp, oǵan qyshqyldyǵy kóbeıgen kitap­­tar­dyń ár paraǵyn salyp, jýady. Bul ádis «Býfer Barroý» dep atalady. Jýylǵan paraqtar kıizderdiń ara­syna salynyp, keptiriledi. «Qaǵazǵa mátindi túsirý ádisi kóp qoı. Jazba týyndylar lıtografııa, baspa tásilimen basy­lýy múmkin. Tipti qolmen jazylatyn­dary da bar. Sońǵysyna jýý ádisi kel­meıdi, sııasy aǵyp ketedi. Ondaı qol­jaz­balardy arnaıy spreı sebe otyryp, tampondaý ádisimen óńdeımiz», deıdi S.Botabekov.

Osydan keıin eń kúrdeli kezeń – kitapty restavrasııalaý bastalady. «Kónergen kitaptardy qalpyna kel­tirý úshin japon qaǵazy paıdalanylady. Kitaptyń túsi qandaı, qa­ǵaz­dy da sol túske boıaımyz. Eger qol­­jazba paraǵynyń jartysy joq bol­­sa, sol qaǵazben «ósirip», tolyq bet etip shyǵaramyz, biraq jazbany to­lyq­­tyrmaımyz, bul – ǵalymdardyń ju­mysy» deıdi mamandar. Paraǵy bútin­delip, túgel bolǵan kitap túptelip, tigi­lip, muqabasy salynyp jóneltiledi.

Bir kitapty qaıta qalpyna keltirýge keıde birneshe aıdaı ýaqyt ketedi eken. Sońǵy bir-eki jylda 80-ge jýyq kitap res­tavrasııadan ótken. Al kezekte áli 2 myńdaı kitap tur. Elimizde restavrator-maman az. Ulttyq ortalyqtyń osy bóliminde bar-joǵy tórt adam jumys isteıdi. Olar az bolǵanyna qaramastan qy­rýar is atqarǵan. Keleshekte osy sala mamandaryn kásibı daıarlaý isi qolǵa alynýy kerek. Sonymen qa­tar elimizde shuǵyl restavrasııany qa­jet etetin kitaptardyń statıstıkasyn jasaý qajet. El arasynda sırek kitap­tar bar ma, joq pa, ol da belgisiz. «Mysaly, AQSh-ta 20% kóne qujat joıylyp ketýdiń aldynda tursa, Reseıde bul kórsetkish 40% deńgeıinde. Al Qazaqstanda mundaı statıstıka júr­­gizilmeıdi. Sondyqtan bul isti qol­ǵa alyp, qundy jádigerlerimizdi saqtap qa­lý­dyń qamyn jasaýymyz kerek», deıdi S.Botabekov.

Kóne jáne sırek kitaptar – qundy qazyna. Mundaı asyl týyndylar eldiń qolynda, sandyqtyń túbinde emes, osyndaı ulttyq ortalyqqa, mýzeıge, arnaıy mamandardyń qolyna tabystalýy qajet. Eger qoldaryńyzda atadan qalǵan eski kitaptar, qoljazbalar bolsa, «atamnyń kózi edi» dep úıde saqtap qoımaı, elordadaǵy Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ortalyǵyna ákelip ber­genderińiz jón. О́ıtkeni tarıhty túgen­deý, ony urpaqqa amanattaý – ár azamattyń paryzy. Sondyqtan el ıgiligine, ǵylym men ilimniń damýyna ár­qaısysymyz shamamyz kelgenshe úles qosqanymyz abzal.

 

Alda atqarylar sharýa aýqymdy

Babalarymyzdan qalǵan qundy jazba muralardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, búgingi urpaq ıgiligine jaratý – Qol­jazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń basty mindeti.

Ortalyq mamandary Aýstrııadan, Sankt-Peterbýrgten, Fransııadan eli­miz­diń tarıhyna qatysty qundy kitap­tardy aldyrtyp otyrady. Negizi­nen qaı elde, qandaı qoljazbalar bar ekenin kóbine ǵalym-zertteýshiler aıtyp keledi eken. Ári qaraı ortalyq kitaptardy alyp kelýdiń qamyn jasap, joldaryn izdestiredi. Dırektor Málik Otarbaevtyń aıtýynsha, Reseı sııaqty kórshi elderden qoljazbalardy aldyrtý onsha qıyndyq týǵyzbaıdy. Esesine, Batys elderinen kitaptar al­dyrtý qıynǵa soǵady eken. Olar kóshir­mesiniń ózin satady. Al buǵan arnaıy bıýdjet qarastyrylmaǵan. Sondyqtan ortalyqtyń endigi úmiti – jańadan qurylyp jatqan komıtette. «Qazir Mádenıet jáne sport mınıstrliginde arhıv jáne qujattama komıteti qurylyp jatyr. Biraq biz ar­hıvke emes, Mádenıet komıtetine qaraǵanymyz durys bolar edi. О́ıtkeni barlyq kitaphana osy komıtetke qaraıdy. Al bizdiń ortalyqtyń aýqy­my keń. Kitap­hanaǵa jatpasaq ta sırek kezdesetin kitap­tardy jınaq­taımyz, olardy zerttep, oqyr­man­darǵa usynamyz. Ortalyqtyń kitap­taryn, qoljazbalaryn ǵalymdar dıs­sertasııalyq jumystaryna jıi paıdalanady. Demek, ulttyq ortalyq otan­dyq ǵylym damýyna ózindik úlesin qosyp jatyr degen sóz. Keleshekte qorymyzdy odan ári baıytyp, qundy qoljazbalarmen tolyqtyrsaq deımiz. Sırek kezdesetin kitaptardyń statıs­tıkasyn júrgizý de – mańyzdy is. Restavrasııamen aınalysatyn maman­dar qataryn da kóbeıtýimiz kerek. Komıtet qurylsa, osy máseleler she­shimin tabar degen oıdamyz», deıdi M.Otarbaev.

Qurylǵanyna kóp bola qoımasa da ulttyń joǵyn túgendep kele jatqan ortalyqqa memlekettiń qamqorlyǵy kerek-aq. Restavrasııamen kásibı túrde aınalysatyn mamandardy daıarlaý, olarǵa arnalǵan qazaqsha oqýlyqtardy shyǵarý, bar mamandardyń áleýmettik jaǵdaıyn túzeý, jalaqysyn kóterý sekildi máseleler Úkimettiń nazaryna alynýy tıis

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar