1983 jyl, 28 qyrkúıek. Tashkent shahary. Azııa men Afrıka jazýshylarynyń konferensııasynda teleekran aldynda altyn balyq úıirindeı Mustaı Kárim, Qaısyn Kýlıev, Shyńǵys Aıtmatov syndy darabozdardy jınap alǵan Sultekeń shynydaı taza shynaıy maqamdy daýsymen: «Árqaısymyz óz ana tilimizde bashqurtsha, balqarsha, qyrǵyzsha, qazaqsha sóılesek, túrki tilderiniń týystastyǵyn tanytar edik» – dep, bastamashyldyq bolmysy men ıntellektýaldyq áleýetin tanytqan-dy.
О́zi jazǵandaı, «Parasat pyraǵy» Shyńǵys Aıtmatovtyń 50-jasqa tolýyna oraı 1978 jyly Bishkekke baryp, emen-jarqyn áńgime tıegin aǵytyp otyrǵanda Adamzattyń Aıtmatovy bylaısha aqtarylypty: «Sultan, seniń arqańda yrǵalǵan úlken el jatyr. Sol ekinshi jurtyma aınalǵan Qazaq Eline degen meniń súıispenshiligim, qurmetim, mahabbatymdy osy áńgimelesýde de bildirmek bolyp árekettendim». Shyqańnyń osylaısha telegeı tilegin arnaýy tegin emes. О́ıtkeni Sultekeńniń uly áńgimeshilermen bilgirlikpen, ónerpazdyqpen oı sabaqtaýy – olardyń shyǵarmashylyq eńbeginiń kórkemdik, pálsapalyq, áleýmettik mánin barynsha tereń zerdelegendiginiń jemisi.
Mysaly, «Alyptardyń aqyrǵy sardary» Ǵabıt Músirepovpen tulǵataný, ómir, óner, ádebıet, ǵylym, zamana jaıynda jáne «Oıanǵan ólke», «Jat qolynda» deıtin kesek te kúrdeli romandarynyń jazylý tarıhy týrasynda 20-dan asa saǵat boıy yjdahatpen tyńdaý nemese qara jerdiń kemesindeı salmaqty, salıqaly, sarabdal Ǵabıden Mustafınmen 15 jyl boıy keńesip shúıirkelesýi jáne de tańdap, talǵap, dáldep, kórkemdik mánisimen «oı men sózdiń ulpasyn» qoldanýyn áserli baıandaýyn kemel kelisimmen órnekti sóıletýi qandaı ǵanıbet deseńizshi!
Sultekeńde lıderlik minez ben strategııalyq oılaý bar. Sondyqtan da bolsa kerek, qaharmandyqtyń mektebindeı «Kóshpendiler», «Altyn Orda» trılogııalarynyń kórkemdik-pálsapalyq jáne ıdeıalyq mazmunyna boılap, Ilııas Esenberlınniń shyǵarmashylyq álemi haqynda halyqtyń tarıhı zerdesin baıytatyn keleli oılar týyndatty. Uly Dalanyń jeti ǵasyrlyq tarıhyn tolǵaǵan, qopara qozǵaǵan Ilııas Esenberlınniń júregindegi syr destesin, múbárák lebizin: «Sultan, sońǵy kezde qulaǵymnan Dalany dúbirletken joıqyn saryn – Tumar hanshanyń, Bilge qaǵan men Kúlteginniń, odan beri de ózim jazǵan qazaq handarynyń rýhy oıanǵan tárizdi. Kórersiń, halyq mereıi áli de kóteriledi» dep, kóregendik bolmysyn málimdeıdi. Bul aıbyndy, asqaq sóz – HH ǵasyrdyń tórinde Sultekeńdeı sabazdyń aıtýymen sańqyldap estiledi.
Bir ózi ensıklopedııa, bir ózi teatr, bir ózi sol bir HH ǵasyr jaqsylarynyń kózi Sultan aǵanyń «О́rkenıet máıegi» degen dáýirnamalyq eńbeginde memleket tili keshendi qubylys, ol – eldiktiń aınasy, halyqtyń ary, danalyqtyń álemi, rýh kitaby, bılik quraly, ult tutastyǵy men otanshyldyqtyń belomyrtqasy. Táýelsizdik tusynda Til komıtetiniń tizginin bahadúrlik minez, hareketpen júgendep ustaǵan ol ult tilin shekarany qorǵaǵan erlershe qımyldap qorǵady.
«Shyndyq jáne kórkemdik sheshim», «О́mirmen ózektes óner», «Teleteatr – ónerdiń jańa túri», «Qazaq zııalylary týraly antologııa», «О́ner órisi» degen tóltýma shyǵarmalary – qazaqtyń kórkem oıy men kórkemónerine qosylǵan baǵa jetpes qazyna.
Qaıratker Sultan Orazalynyń shyǵarmashylyq ómirbaıanyn zerdelesek, ıntellektýaldyq deńgeıin sóıletsek, ol, shyn máninde, ádebıet synshysy, óner zertteýshisi, aýdarmashy, telejýrnalıst, teledramatýrg, baspager, isker, bilgir, utqyr uıymdastyrýshy.
Ol 1964-1984 jyldarda Qazaq televızııasynda istegen shaǵynda úsh júzdeı ssenarıı (telesuhbat, telenovella, teleınssenırovka) jazǵan jáne bir myńdaı habarlardy sheberlikpen júrgizgen. Kommentator bolý degenimiz – ári shyǵarmashylyq ıesi, ári dıktor, ári redaktor, ári reporter, ári ıntervıýer, ári rejısser, ári ımprovızator, ári efırde jumys isteıtin jýrnalıst degen sóz. Jýrnalıstiń efırdegi ımprovızatorlyq qyzmeti san alýan, san qıly. Eren eńbek pen tegeýrindi qabilet-qarymdy qajet etetin ónerdiń kúrdeli salasy. Ulttyq teledıdardyń irgetasyn qalaýshylardyń sapynda Sultan Orazalynyń qaıratkerlik, sanatkerlik, qalamgerlik tulǵasy óz aldyna ózgeshe bir álem. О́ıtkeni Qazaq teledıdar ónerine, teleónimderge ulttyq rýh pen mazmun, tereń dúnıetanym darytty, halyqtyq dástúr men til mádenıetin damytty. Bul oraıda Sultan Orazaly el júregin tolǵandyrǵan «Qymyzhana», «Halyq qazynasy», «О́ner kózi – halyqta», «Shuǵyla», «Sahna», «Tvorchestvolyq portretter», «Poezııalyq kesh» sııaqty baǵdarlamalardyń avtory. Bular tanymdyq mánimen, kórkemdik sánimen, sheberlik qyrlarymen halyq sanasynda berik uıalaǵan-dy. Eldiń jan qumaryn, meıirin meılinshe qandyrǵan «О́ner kózi – halyqta» deıtin baǵdarlama bolatyn. Ásirese, sol bir 1976 jyly Manap Kókenov pen Muqash Baıbatyrovtyń aıtysy kórsetilgen-di. Kórermender tosyn aqyndyq tapqyrlyqqa, ımprovızatorlyq ónerge kýá bolǵan-dy. Qazirgi aıtystyń gúldenýine osyndaı kórsetilimderdiń joıqyn áser etkeni anyq. Demek, tereń tamyrly, tarıhy ǵasyrlar tuńǵıyǵyna tireletin ulttyq, halyqtyq aıtys óneriniń HH ǵasyrdyń úshinshi shıreginde órkendeýine belgili bir dárejede sony soqpaq salǵan Sultan Orazaly desek ádilettilik bolar edi. Jáne de onyń 1982 jyly «Aıtys» atty baǵdarlamasy Qazaq televızııasynyń taqyryptyq jospary boıynsha kitapsha túrinde jarııalandy. Rýhanııat shyraqshysy Muhtar Áýezovtiń danalyq dárisin tyńdaý, Qaınekeı Jarmaǵambetovtiń baı kitaphanasynda bilim teńizinen tııanaqty, muqııat jemis terý, Ǵabdol Slanovtyń shańyraǵynda turyp, tálim alý – jas naýsha Sultan Orazalynyń mańdaıyna buıyrǵan baqyt. Jaqsylardyń májilisi, suhbat-áńgimeleri – Sultekeńniń oı órisiniń, tanym-paıymynyń, kózqarasynyń, shyǵarmashylyq tulǵasynyń qalyptasýy men damýyna áser etkendigi daýsyz. Júzi jarqyn, qımyly kesek ǵasyr abyzdary, zamana zańǵarlary, teatr sańlaqtary Ǵabıt Músirepovpen, Ǵabıden Mustafınmen, Serke Qojamqulovpen, Sháken Aımanovpen, Ilııas Omarovpen, Ábilhan Qasteevpen, Ilııas Esenberlınmen júrgizgen tarıhı suhbattary – ult mádenıeti men kórkemóneriniń altyn paraqtary deýge bolady.
Kemeńgerlerdiń keńesinde elshildik, memleketshildik ister, dáýir shyndyǵy, halyq ómiriniń shejiresi, óner qupııasy men zerthanasy talǵam tarazysynda ólshenedi.
Iá, osynshama qısapsyz suhbattar qyrýar qaırat-jigerdi tileıdi. Mysaly, Sultekeń Ǵabıt Músirepovtiń shynaıy tabıǵatyn, syryn, minezin, oılaý júıesin taný maqsatynda 24 saǵat emen-jarqyn sóılesken, qushtarlyqpen syrlasqan. Sóıtkende ǵana sóz ben oı zergeriniń bolmysyn ashqan. Sebebi osyndaıda alǵyr-tapqyr júrgizýshiniń uıymdastyrý qabiletiniń, ishki mádenıetiniń, ımprovızasııasynyń, bilimdiliginiń róli aıryqsha. Sondaı-aq A.S.Pýshkınniń «jýrnalıst – memleket adamy» deýinde syr bar. Memlekettiń murat-múddesi, óneri, ǵylymy, mádenıeti, tili, dástúri, telejýrnalıstiń baǵyt-baǵdary, qubylanamasy.
Sonymen qatar S.Orazaly ult qaıratkerleri ǵana emes, álem sýretkerleri Faız Ahmad Faız, Aleks La Gýma, Rasýl Ǵamzatov, Qaısyn Kýlıev, Shyńǵys Aıtmatov, Valentın Raspýtındermen (munyń ózi 30 shaqty) ińkárlikpen júrgizgen suhbattaryn eskerseńiz, onyń ómir joryǵyndaǵy, óner jolyndaǵy, ar aldyndaǵy isterine qyzyǵasyz. Iá, «jalyndy adam – jaqsylardyń arasynda alyp» demeı me qazaq qaǵıdaty.
Kemel parasat ıesi S.Orazalynyń shyǵarmashylyq ónernamasynyń basty nysanasy – biregeı qazaq zııalylarynyń tulǵasyn somdaý, ulaǵat-taǵlımatyn ult sanasyna sińirý. Osy rette onyń «Qazaq zııalylary týraly antologııasynda» ult mádenıeti men tarıhyndaǵy Ult, Zamana, Dáýir atynan sóıleıtin kósem pikirli tulǵalardyń bolmys-bitimi bilimpazdyqpen, ónerpazdyqpen, zerttempazdyqpen kelisti músindelgen. Máselen, «Dala danalary», «Júrek aınasy» (Ǵabıden Mustafın jaıly), «Zańǵar» (akademık Salyq Zımanov týraly), «Tarlan» (akademık Sultan Sartaev jaıynda), «Dańǵyl» (akademık Ǵaırat Saparǵalıev týrasynda), «Darhan» (akademık Murat Baımahanov) jóninde, al «Aq shaǵylda turǵan arman» men «Parasat bıiginde» deıtin derekti fılmderdiń ssenarııleri ulttyń uly sýretkeri Ábish Kekilbaevtyń ǵumyrbaıandyq ómirbaıany suńǵylalyqpen sheber sıpattalady.
Telejýrnalıst Sultan Orazalynyń kógildir ekrandaǵy qyzmeti, jaratylys-bolmysy, qadym zamannyń bılerine uqsaǵan ushqyn atqan jandy, jalyndy oı-tolǵaýlary, bilimdarlyq, ıntellektýaldyq, tapqyrlyq kelbet-keskini, tereńdi, qııany barlap sholatyn qyraǵy kózqarasy, kórkemdik tanymy kórermenderdiń ólsheýsiz yqylasyn týdyrǵan edi. Bul oraıda 2007 jyly «Abaı – qazaqtyń uly bıi» deıtin derekti fılmindegi myna bir darqan lebizinde dáýirnamalyq sıpatqa ıe el ómiriniń tarıhy men taǵdyry bar. Aıtalyq: «Qasıetti qart Shyńǵys! Tarıhtyń este joq eski zamandarynan beri baýraıyn san túrli qaýym meken etken, urpaǵyna uıa bolǵan, sýyqta pana, ystyqta saıa qut qonys!
Topyraǵy torqadaı,
Japyraǵy qamqadaı,
Shóbi shyny tortadaı,
Qara sýy sorpadaı
Shyńǵys degen osy jer!
Aqyn Qalıhan Altynbaev osylaı jyrlaıdy.
«Qylyshyn qystaı baılanǵan (Aqtútek boran astyndaǵy Shyńǵys sýreti), Jadyrap jazda jaılanǵan (Jazǵy jaılaý kórinisi), Tomsaryp, kúzde oılanǵan (Shetsiz-sheksiz kúzgi sary dala), Ár shoqysy ańyz bop, Ertegige aınalǵan. Taý bitkenniń aǵasy (Qundyzdydaǵy Torǵaýyttan túsirilgen Shyńǵystyń jalpy kórinisi) Shyńǵys degen jer osy!».
Baýyrynda maly sońyrqap (Shettiń boıyndaǵy shalǵynda jatqan mal), Basynda boran, qys turǵan (Túıeórkeshtegi qysqy kórinis), Asan Qaıǵy tańyrqap (Jelmaıa mingen, saqaly beline túsken qarttyń sýreti), Úsh qaıyrylyp, úsh turǵan Shyńǵys degen jer osy!».
«Týǵyzdy Shyńǵys Mamaıdy (Mamaı kesenesi), Týǵyzdy Shyńǵys Abaıdy (Abaı sýreti). Shákárim, Shákir, Kókbaılar (bul sýretter Shyńǵystaýdyń baýraıynda ekinshi ekspozısııada jyljyp ótedi), Shalqar shabyt, otty oılar. Eń sońynda tolǵatty Muhtardaı Gımalaıdy (Muhtardyń sýreti)» Qudiretti kúıdiń fonynda Shyńǵys kórinisteri taǵy da 5-6 sekýndqa sozylady».
Qazaq teleóneri tarlanbozynyń zergerlikpen zerlegendeı túıdekti oı shýmaqtary óner ataýlynyń aıryqsha túri – televızııanyń ózine has qyzmet áreketi, keremeti ushan-teńiz kórkemdik beıneleý quraldarymen (sýret, mýzyka, tabıǵı sýretter) tutasqanda ǵajaıyp álemniń qushaǵyna engendeı kól-kósir, mol áserde bolasyz.
Sultekeń – Shyńǵystaý tarıhynyń bilgiri. «Abaı eli» atty albom-shejirede aqyl-oıdyń alyptary dúnıe esigin aıqara ashyp, jalpaq jahanǵa qudiretti, qýatty ana tilimizdiń injý-marjandaryn jarqyrata shashqan dana Abaıdy, birtýar Shákárimdi, úzdik jaratylǵan Áýezovti týdyrǵan ári keremet ólke kelbetin, jer-sýyn, taý-tasyn, bel-belesin, púlish barqyt jamylyp, masatydaı qulpyrǵan jaılaýlary men qutty qystaýlaryn, botanyń kózindeı móldiregen kólderi men kúrkirep aqqan ózenderin kórip, shejiresin tyńdap, arǵy-bergi ǵasyrlar daýsyn estigendeı áserge bólenip, júregimiz nurǵa, kóńilimiz syrǵa tolady. Abaı zamanynda bes bolys eldiń turaq-mekeni Shyńǵystaý tizbeginde nebir uly oqıǵalarǵa, ańyzdarǵa kýá bolǵan qanshama dańqty taýlar bar ekendigine osynaý albom-shejireni paraqtaǵanda kózimiz jetedi.
Albom-shejire ańyzǵa aınalǵan tarıhı ólkeniń jan tebirenterlik tamasha kórinisterin, uly oqıǵalardyń, ǵajaıyp eskertkishterdiń, kıeli ǵımarattardyń, adamzattyń rýhanı damýyna joıqyn áser etip, qýatty aǵyn qosqan kesek, biregeı shyǵarmalardyń aıasynda sheber kórsete bilgen. Sýretterdiń maǵynalylyǵy, tarıhılyq, shejirelik sıpaty, kórkemdik kúshi aıryqsha. Birin-biri qoldap qanaǵattandyrǵan. Abaı shyǵarmalarynyń ózegin, ottaı lebin, Shákárim poezııasynyń oıshyldyq órnegin, M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasynyń ulylyǵyn, sýretkerlik, beınelilik oı júıesin meılinshe tereń, tolyq, jan-jaqty tanýǵa, túsinýge osy albom-shejireniń paıdasy sol, kórnekilik kómegi eresen. «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep», «Ákesiniń balasy – adamnyń dushpany, adamnyń balasy – baýyryń» dep, jan-tánimen tutas berilip ósıet aıtqan Abaı adamzat atynan sóılegen. Abaı – ǵalamǵa ortaq tulǵa. Abaı murasy – adamzatqa ortaq ıgilik. Bulardyń ber jaǵynda tilinen bal tamǵan, «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdy» tamyljyta jyrlaǵan Shákir Ábenov, ulttyq ádebıet tarıhyndaǵy tuńǵysh romannyń avtory Taıyr Jomartbaev, taǵy basqalar oıǵa oralady.
Árbir sýretke berilgen túsinikteme oqyrmannyń zeıinin aýdaryp, ishki rýhanı dúnıesinde nurly sıpat darytady. Oqyǵandy, estigenińdi, tyńdaǵanyńdy, endi kózben kórip, qolyńmen ustap, kóńilge bekitesiń, aldyńa alyp, ishteı dıdarlasasyń...
Mysaly, uly Abaıdyń kindik qany tamǵan Qasqabulaq jotasynyń beınesi. Kókiregi dańǵyl ájesi Zereden, anasy Uljannan týǵan halqynyń nebir sulý ertegi-ańyzdaryn, kórkem áńgimelerin sútteı uıyp tyńdap, keýdesine toqyǵan, qııalyna qanat baılaǵan ár tańdy tańǵa ulastyryp, bulbul qustaı saıraǵan jyrshylardy, jyraýlardy, aqyndardy kórgen súıikti mekeni ekeni basa kórsetilgen. Buǵan qosa sýretshiler A.Voloshıktiń «Bala Abaı jyr tyńdap otyr» (1948) jáne E.Sıdorkınniń «Abaı jáne ájesi Zere» (1960) atty týyndylaryn usynǵan. Mine, osylaısha jasaý – uly Abaıdyń týǵan jeri jónindegi uǵymymyzdy tereńdete túsedi. Aqynnyń «Kúz», «Qarasha, jeltoqsanmen sol bir eki aı» óleńderi osy ardaqty Qasqabulaqta jazylǵan.
Abaı baqytyna balap, júregi Toǵjandy qalaǵan, bala mahabbatynyń kýási bolǵan, «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da», «Kózimniń qarasy» deıtin aq jambydaı qymbat óleńderi týǵan Túıeórkesh, Áıgerimmen qaýyshqan Shilikti kezeńi, Jıdebaıdaǵy Abaı qystaýy, aqyn mingen kúımeli páýeske, Abaıdyń qaýyrsyn qalamy, qalta saǵaty, shaqshasy, toǵyzqumalaǵy. Sondaı-aq dúnıeniń ǵylymyn, Allanyń ǵylymyn ǵalamat qulshynyspen, jiger-qaıratpen zerttegen, álemniń dańqty adamdarymen, ǵulama hakimderimen, uly aqyndarymen shúıirkelesip, syrlasqan jeri – Abaıdyń Araltóbedegi qystaýynyń jóni bólek.
Abaı eli týraly albom-shejirede jortýylshy jyraý Aqtamberdi men Nysan abyzdyń, Mamaı men Toqtamys batyrlardyń, Eńlik-Kebektiń, Keńgirbaı bıdiń, onyń balasy Eralynyń, Qozy Kórpesh – Baıan sulýdyń mazarlary, Qunanbaı qajy men urpaqtarynyń, Zere men Uljannyń, Dildá men Áıgerimniń, M.Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúni» povesindegi Ǵazızanyń aıanyshty taǵdyrynyń kýási bolǵan Kúshikbaı asýyndaǵy Kúshikbaı batyrdyń beıitteri. Shákárimniń «Saıat qorasy», Qońyrtaýdaǵy kókjal Baraq sultannyń mekeni, sondaı-aq Qońyr áýlıe úńgiri, qola dáýiriniń petroglıfteri, balbal tastar, Qarqaraly shaharyndaǵy Qunanbaı qajy saldyrǵan meshit, Semeıdegi qos munaraly meshit, Kókbaı medresesiniń jurnaǵy berilgen. «Kúlimsirep aspan tur, jerge oılantyp árneni» dep, Abaıdyń ózi aıtqandaı, tabıǵatta da danalyq bar. Salmaqtaı bilgen, kórip sezine bilgen sanaly janǵa, sańlaq sýretkerge nebir oılardy áserlep, mánerlep, órnektep aıtýǵa, jansyz tabıǵatty sóıletýge, adam ómirine, zamana bolmysyna baılanystyryp aıtýǵa úzilmeıtin qor sııaqty. Mysaly, «Shyńǵystaǵy shynar» sýreti kóńil aınasyna túrli oı túsiredi. Qara tasty jaryp shyqqan shynar aǵash. Qaıran qalmasqa lajyń joq. Osy bette «Abaı joly» epopeıasyndaǵy myna bir kúıli-qýatty, syrly-tolqyndy lebiz ádemi keltirilgen: «Bir kezde jalań quzdyń basyndaǵy taqyr qum men tasty jaryp, álsiz názik sheshek atyp, jas shynar balǵyn tartyp, tipti taý daýyly da qater bolýdan qalǵan edi».
Albom-shejireden Abaı oqyǵan Ahmet Rıza medresesin kórgende de kóńiliń de, kóziń de toıady. Osy medreseniń qabyrǵasynda jetkinshek Abaı Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesin uıymdastyrǵan, V.Radlov, L.Tolstoılarmen pikirles, syılas bolǵan, arab tilinde «О́tken babalar ómirinen» atty jeti tomdyq kúrdeli eńbek jazǵan Shahabbýddın Baǵaýtdınuly Marjanıdiń (1818-1889) shákirtterinen taǵylym-tárbıe, ónege-úlgi alady.
Qoıandy jármeńkesiniń kórinisterin kórgen sátte-aq tarıh sóılep qoıa beredi. Irgesi 1848 jyly qalanǵan Qoıandy jármeńkesine Sibir, Oral, Orta Azııa, Batys Qytaıdyń saýdagerleri qatysqan. 1870 jyldarda jármeńkege ákelingen mal jarty mıllıonǵa jetken. 200-deı saýda oryndary uzyn-uzyn tórt qatarǵa ornalasqan. Ulttyq oıyn-saýyqtar uıymdastyrylǵan, oqý úıi jumys istegen. Aqyndar, ánshiler, jyrshylar, óner dúldúlderi Birjan sal, Qultýma, Shashýbaı, Isa, Maıra, Ǵabbas, Abaı, taǵy basqalar bolǵan. Qoıandy jármeńkesi óz jumysyn 1930 jyldarǵa taman toqtatty.
Abaı eliniń ulylyǵyn Qunanbaıdyń jaılaýy Baqanas, Maıqy bı qatynasqan, Shyńǵysty aq kıizge otyrǵyzyp, han kótergen Han taýy. Abaı, Shákárim, Muhtar saıasatshylyq qurǵan Sarykól, Kóldeneń ózeniniń boıyndaǵy Bazaralynyń qystaýy, Jupar qoryǵyndaı Qopa kóli, aspanmen tildesken Arqat taýy, Áýez qystaýy irilendire, tolyqtyra nurlandyra túsedi.
Albom-shejirede Semeıge jer aýyp kelgen, bilim-ǵylymmen muzdaı qarýlanǵan A.I.Dolgopolov pen E.P.Mıhaelıstiń, N.Iа.Konshın men L.D.Lobanovskııdiń jáne aýyz ádebıeti úlgileriniń jınaýshysy, bilgir folklorshy G.N.Potanın men Shoqannyń dosy F.M.Dostoevskııdiń sýretteri ornalastyrylǵan. Kitaptyń mán-mańyzyn arttyrý maqsatynda áıgili qylqalam sheberleri, atap aıtqanda, N.Hlýdovtyń, Á.Qasteevtiń, Á.Ysmaıylovtyń, A.Ǵalymbaevanyń, N.Nurmuhamedovtiń, Ú.Ájıevtiń jáne basqalardyń sýretteri paıdalanylǵan.
«О́tken zamandardyń árbir uly aqyny – zaman muhıtyn kezip júrgen keme. Onyń sapary talaı ǵasyr taýsylmaýy múbáda» dep P.Antokolskıı aıtqandaı, aqyl-oı, sana-sezim qazynasyna toly Abaı kemesi máńgilikke kúmbirlep júıtkip jol tartyp barady.
«Kókke bir kisi ushady, etegine myń kisi syıady» degendeı, Abaımen birge «qalyń eli, qazaǵy» da, Shyńǵystaýy da ushyp bara jatqandaı. Iá, Abaı eli jaıly albom-shejireniń de sherter syry, tolǵar kúıi de san alýan.
О́ri-qyry birdeı, bilim-bilikpen muzdaı qarýlanǵan, rýhanııat keńistigi baıtaq, «qımyly qyryq qyzyq sózdiń» sıqyryn sezingen, áreketi bereketke ulasqan, ádildiktiń jarshysyndaı Sultekeńe qazaqtyń abyz aqyny Muzafar Álimbaıdyń: «Áz halqyńnyń ortasynda, baýyrym, jas berenshe jaınań qaǵyp júr talmaı!» degenin qaıtalaǵym keledi.
