SAIаSI PARTIIаLAR TÝRALY SAIаSI ANYQTAMA

Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bas­tama­symen 2008 jyly ashyl­ǵan Mem­leket tarıhy ınstıtýty táýel­siz elimizdiń tarıhyn zert­teý men saıası úderisterdi zer­deleý baǵy­tynda jemisti jumys­tar atqaryp keledi. Muny jýyr­da ótken ınstıtýt ǵalymdary da­ıyn­daǵan bir top kitaptardyń tusaý­­keserine qatysqanymyzda kózimiz jetti. Táýelsizdik shejiresi aıdary­men shyqqan “Qazirgi kezeńdegi Qa­zaqstannyń saıası partııa­lary” atty (avt. – B.G.Aıaǵan, G.R.Nurymbetova) anyqtamalyq jınaqty osyndaı ǵylymı izde­nisterdiń týyndysy deýge ábden bolady. Bul sońǵy on jylda osy taqyrypta jaryq kórgenderdiń ishindegi mazmuny men kólemi jóninen eń mándisi. Sondaı-aq, anyqtamanyń qazaq jáne orys tilderinde daıyndalǵanyn da ataı ketken artyq emes. Eńbek logıkalyq turǵydan bir-birimen tyǵyz baılanystaǵy eki bólimnen turady. Al qosym­shalarda saıası partııalardyń baǵ­darlama­lary men jarǵylary, par­tııa je­tek­shi­leri­niń qysqasha ómir­baıan­dary, kún­delikti jıi qol­danylatyn termın­derge túsinik­te­me jınaqta­lyp, glossarıı formasynda berilgen. Avtorlar sonaý kezinde qazaq qoǵamynyń áleýmettik-saıası oıy­nyń bıik deńgeıin tanytqan ma­ńyz­dy qujat – Alash partııasy men onyń baǵdarlamasy týraly máli­metti de nazardan tys qaldyr­maǵan. Sebebi, bul baǵdarlama saıa­sı-áleý­mettik qatynastar sala­synda qazaq qoǵamynyń taptyq turǵydan jik­telýinen góri, jalpy ulttyq tutas­tyqta bolýyn, qazaq eliniń san ǵa­syr­lyq órken­deý táji­rıbesin, salt-dástúrin zaman suranysyna beıim­deýdi jaqtady. Basty másele – qa­zaq eliniń ózin-ózi bıleýine, sonyń negizinde qo­ǵam­nyń ishki másele­lerin ózi sheshý­ge qol jetkizý edi. Bul maǵy­nada ótken saıası rýh­tyń búgingimen tyǵyz baıla­nysyn baıqaý qıyn emes. Anyqtamanyń “Qazirgi kezeń­degi Qazaqstannyń saıası partııa­lary” atty birinshi bólimniń basynda keltirilgen Elbasymyz­dyń saıası partııalardyń róli týra­ly ár jylǵy tujyrym­dary­nan qoǵamymyzdaǵy demokratııa­lyq úderisterdi tereńdete túsýdiń mańyzdy faktory retinde partııa­lyq júıeniń qalyptasýyna turaq­ty nazar aýdaryp kele jatqanyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. “Bizdiń mindet – buqaranyń qoldaýyna ıe bolǵan, bedeli bıik, qýatty ári jaýap­kershiligi joǵary partııa­lar­dyń irge tartýyna járdemdesý. Munyń ózi elimizdiń strategııalyq murattaryna saı keledi”, degen sóz buǵan tolyq dálel bola alady. Osy bólimdegi partııalardyń maq­sattary men mindetterin tal­daý­lar árbir partııanyń shyqqan bıigi men qyzmet mazmunyn, olar­dyń saıası sıpaty men el múddesin oı­laý múmkindikterin aıqyn ańǵar­tady. Mundaı salystyrmaly sa­rap­tamalar saıası partııalardyń ózindik jaýapkershiligin kótere túsý­ge de ıgi áser etetinin ataı ketken jón. Qazirgi qazaqstandyq kóppar­tııa­lyq júıeniń qalyptasý kezeń­deri týraly zertteýshilerdiń pikir­lerin jan-jaqty saraptaı oty­ryp, avtorlar partııalyq júıeniń damýyn kezeńderge bólgende aza­mattardyń saıası qatysý quryly­my retinde partııalardyń qalyp­tasýyna oń yqpal etken belgili zańnamalardy, olarǵa engizilgen qaǵıdatty ózgeristerdi basshylyq­qa alǵandy durys sanaıdy. Osyndaı qaǵıdaǵa súıene otyryp, olar partııalardyń qalyptasýy­nyń jańa kezeńderin usynǵan. “Qazaqstan Respýblıka­syn­daǵy saıası partııalar qyzmetiniń quqyq­tyq negizderi” atalatyn ekinshi bó­limde Qazaqstan Res­pýb­lıkasy­nyń Konstıtýsııasy, “Saıa­sı par­tııa­lar týraly” 2002 jylǵy Zańy (2009 jylǵy túzetý­leri jáne tolyq­tyrý­larymen qosa) jáne saıası partııaǵa qatys­ty basqa da zań­namalardan tıisti úzindiler berilgen. Qazaqstannyń saıası júıesinde saıası partııalardyń alatyn orny erekshe ekeni belgili. Alaıda búgin­gi saıası tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kóppartııalyqtyń júıe retinde qalyptasý úderisi op-ońaı ótip jatqan joq. Muny qazirgi qoǵamnyń jalpy saıası deńgeıimen, quqyqtyq keńistiktegi áli jetile qoımaǵan zańnama­lar­men túsindirýge boldy. Keshegi keńestik kezeńniń de salqyny joq emes. О́ıtkeni, totalıtarlyq qapastan demokratııa saraıyna aparar týra jol joq. Eger kóppartııalyq júıeni saıa­sı partııalardyń quqyqtyq negizdegi órkenıetti qarym-qaty­nastyń jıyntyǵy deıtin bolsaq, aıtar máseleler joq emes. Kóp­partııalyq qurylymda tutastyq­pen qatar, árbir partııaǵa tán táýelsizdik te, erkindik te, quqyq­tyq teńdik te bolýy tıis. О́ki­nishke qaraı, ázir partııalar bir-birimen básekege túse alatyndaı áleýetti bola almaı otyr. Saıası partııalardyń kóbi­siniń qarapaıym halyq ómirinen, ulttyq murattardan alshaqtyǵy, olardyń áleýmettik negizderiniń álsizdigi, qoǵamdaǵy saıası ról­deri­niń báseńdigi, elimizdegi saıa­sı-ekonomıkalyq mándi oqıǵa­lar­ǵa batyl aralasa almaýy, saıa­sı óreleri men saýattarynyń tómendigi, t.t. aıqyn baıqalmaı qalmaıdy. Olar negizinen saılaý kezinde boı kóterip, qalǵan kezde resmı jınalystarǵa qatysýmen shektelip otyr. Bul halyq ara­synda olar týraly oń kózqarasty qalyptastyra qoımas. Elbasymyzdyń turaqty saıası-partııalyq júıe qurýdy mańyzdy mindetterdiń biri retinde sanaýy jaıdan-jaı emes. Bul saıası partııalardyń memlekettik organdardaǵy óz ókilderi arqyly elimizdiń saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq baǵytyn aıqyn­daý­ǵa qatysyp, kadrlarmen júrgi­ziletin saıası jumystyń mazmuny­na, halyqtyń áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵdaıyna saıası baǵa bere alatyndaı saıası kúshke aına­lýyn qajet etedi. Bul baǵytta saıası partııalardyń shyǵar bıik­teri de, alar asýlary da az emes. Osyndaı saıası partııalardyń aldynda úlken mindetter turǵan kezde áńgime etip otyrǵan anyq­tamanyń shyqqanyn asa paıdaly bol­dy degennen basqa sóz aıtý qıyn. Árıne, múmkindik bolsa, saıa­sı partııalardyń baǵyt-baǵdar­lary taldanyp jatsa, quba-qup bolar edi. Bul saıası partııalardy jańa izde­nisterge umtyldyrar edi. Bizdińshe, bul – aldaǵy kúnniń mindeti. Qoryta aıtqanda, Tarıh ıns­tıtýtynyń bul ujymdyq kitaby aldymen memlekettik jáne partııa organdary qyzmetker­leriniń, son­daı-aq joǵary oqý oryndarynda “Saıası partııalar jáne partııa­lyq júıe”, “Saıasattaný” jáne “Áleý­mettaný” kýrstarynan bilim bere­tin oqytýshylardyń, stýdent­ter men magıstranttardyń úlken qy­zy­ǵýshylyǵyn týdyrary sózsiz. Sondaı-aq, saıası partııa másele­lerimen aınalysatyn zertteýshi­ler úshin de bul – taptyrmas eńbek. Ábdijálel BÁKIR, saıası ǵylymdar doktory.