Tanym • 04 Mamyr, 2021

Tumasy taza, tegi asyl

272 ret kórsetildi

Danyshpan uly Abaı: «Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady: bireýi – ishsem, jesem,ekinshisi – uıyqtasam dep turady. Bular – tánniń qumary, bular bolmasa, tán janǵa qonaq úı bola almaıdy, hám ózi óspeıdi, qýat tappaıdy. Bireýi – bilsem eken demeklik. Ne kórse soǵan talpynyp, jaltyr-jultyr etken bolsa, oǵan qyzyǵyp, aýzyna salyp, dámin tatyp qarap, tamaǵyna, betine basyp qarap, syrnaı-kerneı bolsa, daýysyna umtylyp, onan er jetińkiregende ıt úrse de, mal shýlasa da, bireý kúlse de, bireý jylasa da tura júgirip, «ol nemene?», «bul nemene?» dep, «ol nege úıtedi?», «bul nege búıtedi?» dep, kózi kórgen, qulaǵy estigenniń bárin surap, tynyshtyq kórmeıdi. Munyń bári – jan qumary, bilsem eken, kórsem eken, úırensem eken degen» depti. Qandaı danalyq paıym! Qandaı ulaǵatty tanym!

Shyntýaıtyna kelgende, búgingi keje­gesi keri tartqan qoǵam Abaı beınelegen pendege zárý ekeni búk­pesiz shyndyq. Qý tamaqtyń quly emes, týǵan eldiń uly bolý úshin de adamǵa úlken júrek, jankeshtilik kerek-aý. Sebebi kúreske toly tirshi­liktiń ózindik qaǵıdaty, óz zańy bar. Borkemik bolsań bordaı ezilesiń, talabyńmen tabyndyrsań taý qopa­­rasyń. Áıtse de, taǵdyr jolyndaǵy san túrli kedergige moıymaı eren eńbegi el esinde saqtalyp, er esimine qylaý túsir­meı kele jatqan jandardan kende emespiz. Sonyń biri memleket jáne qoǵam qaıratkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory О́mirzaq Ozǵanbaevtyń esimin zor qurmetpen aıtar edim. Kókiregi – kómbe, ómir joly – urpaqqa kórme, bolmys – bitimi jastarǵa úlgi! Ol kisiniń júrip ótken jolynyń ózi bir qundy tarıh ispettes.Týǵan eline, jerine, halqyna adal eńbek etip, sózinen daýa, isinen táýbasy ketpegen, kópke qadirli el aǵasy, tektilikti tereńnen ól­shegen, paıym parasaty mol jan.

О́mirzaq Ozǵanbaıuly qazaqtyń mańdaı aldy tulǵasy Abaı sýrettegen «bilsem, kórsem, úırensem», elime ba­rymdy bersem deıtin aza­mattardyń qatarynan kórine bilgen qazynaly ǵalym. О́tken-ketkendi she­jiredeı tarqatatyn, jazylyp qoıǵan hatpen teń – abyz qarııa! Ol kisiniń meıirban júreginiń meıirimine shomylyp, iltıpatynan nár alyp júr­gen jandar qanshama deseńizshi.

Jaqsyda jattyq bolýshy ma edi, saıasyna tyǵylǵandy baýyryna basyp, jabyrqaǵandy mańdaıynan sıpap, izgi­likke degen qushtarlyǵyn oıatyp otyratyn qarııalardyń da qatary sırep bara jatqany ras. Men tanyǵan О́mirzaq aǵa, týmysynan týrashyl, ádildikke janashyr, halqyna bolsyn deıtin, qanjyǵasyndaǵy oljasyn dúıim elmen bólip jeı­tin, qazaq balasyn alalamaıtyn, jú­rekterin jaralamaıtyn, pana­syz­ǵa pana bolǵan, jer­shildikten aýlaq qonǵan, súıegine sóz sińgen dara tulǵa, keshegi dana qarııalardyń búginge jetken sarqyty. Atan jilik aǵa­nyń baladaı ańǵal minezine, daladaı darhan peıiline qansha márte kýá bolyp kelemin. Rııasyz kúletin, tirshiligine rıza bolyp júretin, ózgeniń de pikirine meıirimmen qulaq túretin О́mekeńdeı abyz aqsaqaldy ilýde bireý shyǵar desem asy­lyq aıtqandyq bolmas.

Ol kisiniń kúıki tirliktegi kúıbeń jandardyń is-áreketine tym bolmasa bir ret qabaq shytyp otyrǵan kezin kór­meppin. «Dúnıege keler bir ret, Darııa-keýde, taý-músin» degen osy shyǵar túsin­genge. Qashanda aqjarqyn, qarııaǵa tán sa­lıqaly ustamdylyǵyn kórsetip, abzal­dyq symbatyn tanytyp otyrady. Keıde, jumysqa zaýqyń soqpaı, kóńiliń alań bolyp otyrǵan sátte, aǵanyń aldyna barsań boıyńdy bir sharapat nuryna malyp alǵandaı sáýlelenip shyǵa kelesiń. Qansha qaljyrap, sharshap otyrsa da kózinen kúlki úıirilip, jadyrap, keıde ázildep adamnyń ishki saraıyn gúldendirip jiberetinin qaıtersiń.

Eger, aqyl men minez kisiliktiń parqyn, parasattylyǵy men bitim-kelbeti jaısań azamattyń jarqyn beınesin anyqtar bolsa, osy qasıet­tiń bári О́mirzaq aǵanyń boıynan tabylar edi-aý. Asyǵystyqqa toq­tam jasaý, az sóılep, kóp tyńdaý, ańǵa­rympazdyq arqyly adamdy ózine baýrap alatyn danalyq fılosofııasy, dalalyq pálsapamen ushtasqan­da na­ǵyz qazaq balasyna tán alǵyr­lyq pen aıbyn­dylyq aǵanyń boıynan ushqyndap turady. Men osyǵan tán­timin!

О́mekeńdi, Mańǵystaýdyń mańǵaz taý­larynyń ushar basyna qonaqtap otyrǵan qyran búrkitke uqsatamyn keıde. О́tken ómirine oısha kóz salyp, jetistigine qýa­nyp, jetpegenine qýaryp, jigerin namys­tyń bulaǵyna sýaryp, tolǵamdy oılary tý alyp, shúkirligin aıtyp, táýelsiz eldiń bir tasyn qalaǵanyna shalqyp otyrýy da zańdylyq! Jaqsylyǵy pen jamandyǵy, ar-uıaty men qııanaty ıtjyǵys túsken tir­likte, О́mekeńdi de taǵdyry mańdaıynan sıpaı qoı­mapty. Áıtse de ana meıiriminiń shýaǵy, áke arýaǵynyń tumary jelep-jebep, qınalǵanda elep-demep qor­ǵanyshy bolǵany aıdan anyq!

О́mirzaq aǵa dúnıe esigin ashqan kezde qazaqtyń qansyraǵan dalasy bóri syndy óz jarasyn ózi jalap jatqan kez edi. Taǵdyrdyń isine ne shara, ómirge ińgálap kelgen náresteniń kóreshegi de kóp eken, dúnıe esigin ashqanyna 13 kún tolǵanda soǵys oty lap ete qalady. «Ul týdy» dep ulan asyr toı jasap qýanǵan ákesi Ozǵanbaıdyń qýanyshy da kelte boldy, jaryn elge amanattap, sábıin qusharlana bir ıiskep atqa qondy. Ákesi sol ketkennen mol ketip, maıdan shebinen oralǵan joq.

 Ol qatal zamannyń qatyńqy qabaǵyn baǵyp ósti. Bozdaǵyn maı­danǵa attandyryp, onyń jolyn to­syp, saǵynyshty hattaryn kútip sary ýaıymǵa túsken jesir ananyń qınalǵan sátterin, kóz jasyn da kórdi. Albyrt sezimge toly bala­lyqtyń baldáýreni kózinen bul-bul ushty. Sebebi erte eseıdi, erinbeı oqydy, oqyǵanyn keýdesine toqy­dy. Ashtyq, jalańashtyq, jetimdik qıyndyqtarynyń zardabyn da tartty. Otbasynyń bar taýqymetin, ákeniń asyl amanatyn ıyǵyna artty. Soǵystan keıingi áleýmettik qıyn­shylyqty, turmystyń aýyr­lyǵyn kórip jetildi.

Fort-Shevchenko qalasynda alǵash ret álippe tanyp, Saýra mekte­bin­de oqýyn jalǵastyryp, klastan klas­qa oıda­ǵydaı kóship, keıingi oqýyn Senek pen Bek­dashy túbindegi Altynshy kentinde, Krasnovodskidegi №3 mektep-ınter­natty óte jaqsy baǵamen bitirip, káme­lettik attestat alyp shyǵady da, bilim qýyp Qy­zylorda qalasyna attanady. Qy­zylorda pedagogıkalyq ınstıtýtyn qyzyl dıplommen támamdaıdy. Eńbek jolyn sha­ǵyn mektepte mu­ǵalim bolyp bastap, tynymsyz eńbeginiń arqasynda qyzmette satylap ósti. Bilimi men jigeriniń arqa­synda az ýaqyt aralyǵynda mektep dırek­torynyń orynbasary laýazymyna deıin kóterildi.

Árıne, О́mekeńniń ár belesi taq­taıdaı túzý boldy dep aıtýǵa aýyz barmas. Talas-tartysqa da kezigip, qııanatqa da ezilip qal­ǵan sátteri de az bolǵan joq. Eńseli eńbektiń ese­sin táńir ózi qaıtarady eken. Bireý­ler búkil ǵumyryn arnap bitire almaıtyn kúrdeli dúnıeni ózine tən sabyr­lylyq pen tyńǵylyqtylyq qalpyn saq­taı otyryp qyrýar izgilikti is tyndyrdy. Túrikmenstan, Qazaqstan jəne burynǵy KSRO bilim berý salasynyń ozat qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Halyqaralyq pedagogıkalyq bilim jəne Reseı Bilim akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń eńbek sińirgen qyzmetkeri sııaqty joǵary ataq-abyroıǵa ıe bolyp, kóptegen mem­lekettik orden-medaldy da keýdesine taqqany adal násiptiń arqasy ári sózimizdiń dáleli.

KSRO Memlekettik jəne Lenın­dik syılyqtardyń laýreaty, Qa­zaq KSR Ǵylym akademııasynyń kor­respondent-múshesi, fızık-atomshy Gleb Borısovıch Pomeransev degen ataqty ǵalymmen ıyq tirese qyzmet etip, tonnyń ishki baýyn­daı jıi aralasyp, Keńes eliniń túk­­pir-túkpirinde ótken ǵylymı kon­fe­ren­sııalarǵa qatysyp, úlken min­berlerden salıqaly oılar aıtty. Kúrmeýi qıyn máselelerdi kóterdi.

«Sabaqty ıne sátimen» demekshi, sóz oraıy kelgende aıta keteıik, 1990 jyl­dyń 17 tamyzy kúni ekinshi ret Aty­raý oblysynan enshisin alyp, Mań­ǵys­taý oblysy óz aldyna jeke shańyraq kóterdi. Aq túıeniń qarny jarylyp, túbek jurty bórkin aspanǵa atqan kún boldy. Aıaǵyn táı-táı basqan jańa ob­lysqa bilikti mamandar qajettigi týyn­dady. Aqyry, qaı jerdiń jumysy aq­sap jatsa, sony dóńgeletip əketetinin biletin Mańǵystaý jurtshylyǵy О́mirzaq aǵany Almatydan arnaıy shaqyrtyp, oblystyq bilim berý basqarmasynyń basshysy qyzmetin usyndy. Osy qyzmette júrgende aǵylshyn tili­nen olımpıada ótkizip, onyń 11 júldegerin Anglııanyń Bronmaýt qalasynda bilimin jalǵastyrýǵa muryndyq boldy. Biliktiligin shynaıy eńbegimen dəleldep, týǵan ólkesine ja­ńasha lep əkelgen isker azamatqa zor senim artyp Joǵarǵy Keńestiń depýtattyǵyna kandıdat bolýǵa qoldaý bildirdi. Saılaýǵa qa­tyssam degen oıy múlde bolmasa da kóp­shilik qalaýyn eskerip, saıası do­daǵa aralasty. Ońaı bolǵan joq. Bir oryn­ǵa alty adam talasty. Allanyń ber­­gen baǵy bolar, asyǵy alshysynan tú­sip, halyq qalaýlysy bolyp shyǵa kel­di. Biraq Joǵarǵy Keńes­tiń sol jol­ǵy sha­qyrylymynyń ǵumyry uzaqqa barǵan joq. Bir jyldan keıin jumysyn toqtatyp, tarap ketti. Sodan ýaqyt óte kele 1995 jyly tamyz aıynda elimizdiń jańa Konstıtýsııasy qabyldandy. Bul Ata Zańnyń bir ereksheligi, Parlamenttiń eki palatasy bolatyn boldy. Halyqtyń qoldaýymen О́mirzaq aǵamyz taǵy da saıası dodaǵa aralasyp, Senatqa depýtat bolyp saılanyp, qazaqtyń tuńǵysh senatory degen ataqqa ıe boldy.

Osy oraıda ǵulama jazýshy Əbish Kekilbaıulynyń myna bir júrek­jardy lebizi oıǵa oralady: «...Toz-toz zamanda týyp, elden-jerden shalǵaıda ósýge məjbúr bolsańyz da, elińizben, jerińizben birdeı jańaryp, birdeı eńselener dəýren keship kelesiz. Týǵan halqyńyzdyń jas urpaǵyn tərbıelep jetildirýge qaltqysyz úles qostyńyz. Bilim berýdiń əri ǵulama ǵalymy, əri sheber uıymdastyrýshysy bolyp, jurt­shylyq qurmetine bólendińiz. Eki dúrkin el Parlamentine múshe bolyp saılanyp, təýelsizdigimizdiń ornyǵýyna, reformalardyń te­reń­­dep, oń ózgeristerdiń túbe­geı­­lene túsýine eleýli úles qos­ty­ńyz... Belsendi memlekettik qy­z­met, qoǵamdyq jumysty tynym­syz ǵylymı zertteýshilik, shyǵar­mashylyq eńbekpen jemisti baılanystyra bildińiz. Ǵylym doktorysyz. Júzdegen maqala, onda­ǵan kitap, san salaly zertteý eńbek­teriniń avtorysyz. Halqy­ńyzǵa qadirli, qataryńyzǵa syıly, jet­kinshekterińizge súıkimdi azamatsyz, ustazsyz, əkesiz, atasyz. Kórnekti ǵa­lymsyz» dep edi. Aıtýly aqyn Serik Turǵynbekuly:

Munaıly ólke tabysqan

О́z yrysyń.

Bir-birimen qabysqan

Sóziń − isiń.

Alla bergen atyńdy −

«О́mirzaq» dep −

Ozǵanbaev jaralǵan ozý úshin!  – dep jyrmen tolǵaǵan. Rasynda О́mirzaq aǵa ozý úshin jaralǵan tulǵa. Ol kisi Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń qurmetti múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Zerdeli zertteýshiniń búginge deıin qoǵamnyń damýy, alash qaı­ratkerleri, adamdar, taǵdyrlar týraly jazylǵan qy­ryqqa jýyq kitaby men júzdegen maqa­lasy jaryq kórdi. Jaqynda bes tom­dyq shyǵarmalar jınaǵy oqyrmanǵa jol tart­ty. Bul jınaqqa «Reseı Memle­ket­tik Dýmasy jáne Qazaqstan», «Tarıh ta­ǵy­lymy», «Qazaqtyń sheshendigi men kó­sem­digi astasqanda», «Jaryq jul­dyzdar», «Taǵzym» atty týyndylardan jınaqtalyp, halqymyzdyń tarıhy men tanymal tulǵalarynyń, ataqty kósemderi men sheshenderiniń el kósegesin kógertý jolyndaǵy jankeshti is-áreketteri aıshyq­ty zerdelengen.

Avtor «Tarıhty tulǵalar jasaıdy» degen maqalasynda: «Uly dala zamanynda kóptegen tulǵany ómirge ákeldi. Bes myń jyldaı bu­ryn taǵy jylqyny erttep minip, Baıkaldan Balqanǵa deıingi aralyqqa deıingi ıelik etken babalarymyz Uly dala órkenıetin qalyptastyrdy. Tipti Mysyr, Qytaı, Úndi, Iran, Rım jáne Vızantııa sekildi irgeli órkenıetterden de arǵy ata-baba­larymyzdyń túrkilerdiń izderi kó­rinedi. Shyǵys pen Batystyń arasyn qosqan Uly dala álemdik saýdanyń da kúretamyry boldy. Keıin túrkilerdiń basyn qosý Shyńǵys hannyń peshenesine jazyldy. Zamana aǵyny, alasapyran kezeńder ony úıirip joǵary shyǵaryp, 1206 jyly «Máńgilik el» memleketi quryldy. Odan bergi kezeńde Joshy uly­synda Qazaq handyǵy tarıh sahnasyna shyqty. Kereı men Jánibek esimi endi-endi atala bastady. О́ıtkeni túrkiler tarıhyn jazyp, sonyń saldarynan kóp dúnıesi ǵasyrlar batpaǵyna kómilip qalǵan edi» dep ótken tarıhty tereńnen tolǵaıdy.

Sonymen birge ol Alash qaı­ratkerleri: Álıhan Bókeıhanov, Baq­tygereı Qulmanov, Baqytjan Qara­taev, Ahmet Birimjanov, Al­pysbaı Qal­menov, Sháımerden Qos­shyǵululy, Temir­ǵalı Nurekenov, Tileýli Myńbasy Alla­bergenuly, Sálimgereı Jantóre jaıynda tyńnan túren salǵan mazmundy eńbekter jazdy. Aǵanyń «Alashtyń ardaqty uly» atty maqalasynda Álıhan Bókeıhan týraly tereńnen oı tolǵaı kelip: «Alashorda úkime­tiniń resmı qurylǵanyn qazaq hal­qy zor qýanyshpen qarsy aldy. Úkimet tóraǵasyna usynylǵan úsh úmitkerdiń arasynan jasyryn daýys berý nátıjesinde Álıhan Bókeıhan saılandy. Eki ǵasyrǵa jýyq Reseı patshalyǵynyń bodandyǵynda rýhy jasyǵan qazaq halqynyń eń­sesi kóterilip, óz aldyna derbes mem­le­kettigin túze bastaýy orys shovı­nızmine unaı qoımady» dep jazady.

Belgili ǵalym Serik Negımov: «Sháı­mer­den Qosshyǵulov pen Aqan seriniń bajasy Naýan Haziret sol zamannyń dinı bilimdi adamdary bolǵan. Sol ekeýin ıtjekkenge aıdaıdy. Arada eki jyl ótkende, ıaǵnı 1905 jyly naýryz aıynda Álıhan Bókeıhanov pen Mámbetáli Serdalın patsha ókimetine kirip, ıtjekennen arashalap alady. О́mekeńniń kitaby mine, osyndaı tyń derekterge toly, qundy kitap. Bul kisiniń eńbekteri Alash qaıratkerlerine arnalǵan ǵajap dúnıeler» dep joǵary baǵa bergeni bar.

О́mirzaq aǵa Torǵaı óńirinen Reseıdiń alǵashqy eki Dýmasyna depýtat bolyp saılanǵan, ataqty zańger Ahmet Birim­janov týraly da qalam terbedi. Biraz jyldar tarıhtyń tasasynda qalǵan tulǵanyń ómir joly men eńbegin sóz ete kelip: «Dýma oty­rysynda Ahmet Birimjanov sóz sóı­lep, qazaq eliniń jerge baılanys­ty sheshilmeı jatqan kóp máseleleri bar ekendigin aıtyp, agrarlyq másele boıynsha qurylǵan komıssııanyń quramyna Qazaq depýtattarynyń ókilin engizýdi usynady. I Memle­kettik dýma jumysyna Qazaq depý­tattarynyń Musylman fraksııasy qatarynda atsalysady. Atalǵan fraksııa agrarlyq máselege baılanysty bas qujat bolyp tabylatyn zań jobasyn jasaýǵa kúsh salady» deıdi avtor.

Osynyń bári keleshek urpaqqa qal­dyrylǵan eleýli eńbek, úlken mura. Iá, qarııalyq beleske jetip, elge sińirgen eńbegiń elenip, halyq­tyń qurmetine bó­lengennen artyq baqyt bar ma, deseńizshi?! Bul da Allanyń bergen syıy. Eńsesin as­qaq ustap, tar jol taıǵaq keshýlerden ótip, dittegen maqsatyna ıek artty. Bolmysyna qylaýdaı shań túsirmeı, adamgershilik qasıetti esimdi ardaqtaýmen keledi.

Aıtpaqshy, Allanyń raqymy bolar, ana bir jyldary Təńirdiń nəsip etýimen Allanyń əmirleri men aıattary túsip, qasıet nuryn sepken jeri, eki dúnıe sardary Muhammed (s.ǵ.s.) Paıǵambarymyzdyń dúnıe esigin ashqan kıeli mekeni Mekkege baryp qajylyq paryzyn da ótep qaıtty. Osynyń ózi-aq, qadirli aqsaqaldyń qadirin arttyryp, Qunanbaı qajy salǵan qula jolmen júrip kele jatqanynyń dáleli emes pe. О́mirzaq aǵa qazir de at ústinen túse qoıǵan joq. Respýblıkalyq Ardagerler keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary. Elimizdegi qarııalardyń qam­qory. Solardyń áleýmettik jaǵdaıy, turmysy jaqsy bolsa eken dep alańdap júredi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bol­saq О́mirzaq Ozǵanbaıuly qaza­qylyqtyń qalybynan shyqpaǵan, ádil­diktiń aq týyn nyq ustaǵan, at tóbelindeı zańǵarlardyń zańdy jalǵasy. Búginde, seksenniń seńgirin baǵyndyryp otyrǵan tumasy taza, tegi asyl abyz aǵamyzǵa Ja­ratqan qýat berip, din aman júre bersin, toq­sannyń da tórin násip etsin deımiz.

 

Beıbit OSPAN,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda alty óńir «qyzyl» aımaqta tur

Koronavırýs • Búgin, 09:57

13 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Batys Qazaqstanda jańa qaýly shyqty

Aımaqtar • Búgin, 09:16

Balýan Sholaqtyń dombyrasy

О́ner • Búgin, 09:00

Jazǵa sálem joldaıyq

О́ner • Búgin, 08:55

Jylqyshy aýyldyń jaqsylyǵy

Aımaqtar • Búgin, 08:54

Sýdy únemdeý el úmitin aqtaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Qanmen jazylǵan kartınalar

Tarıh • Búgin, 08:45

Stýdentterdiń sóz saıysy

О́ner • Búgin, 08:41

Halyq únine qulaq asatyn ortalyq

Qoǵam • Búgin, 08:39

Egilgen tal-terektiń obalyna qalmaıyq

Ekologııa • Búgin, 08:37

Ońtaıly onlaın aýksıon

Tehnologııa • Búgin, 08:35

Qoldy bolyp jatqan qaraýsyz mal

Aımaqtar • Búgin, 08:30

Brakonerge buǵaý bolmaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:28

2021 jyl – qalpyna kelý kezeńi

Koronavırýs • Búgin, 08:25

Kıik kúıik pe?

Ekologııa • Búgin, 08:18

Qaýiptiń betin vaksına qaıtarady

Medısına • Búgin, 08:15

Halyqpen 200-den astam kezdesý ótkizdi

Parlament • Búgin, 08:14

«Osyǵan deıin nege birikpedi?»

Medısına • Búgin, 08:13

Qorqynyshty seıiltý quraly

Medısına • Búgin, 08:11

«Qazaqstanym!» dep, qalamy júıtkip tur

Qazaqstan • Búgin, 08:10

Hantáńirden qanat qaqqan qaıratker

Qoǵam • Búgin, 08:08

8 raýndta – 8 mıllıon dollar

Boks • Búgin, 08:07

Úı salǵanǵa – úlken kómek

Qoǵam • Búgin, 08:05

Bartımen sheberlik baıqasty

Tennıs • Búgin, 08:05

«Jigitter bar narqasqa...»

Sport • Búgin, 07:59

Ekonomıka damý jolaǵyna shyqty

Ekonomıka • Búgin, 07:58

Túrkistannyń jańa dáýiri

Qoǵam • Búgin, 07:55

Avıasııa salasy qoldaýǵa muqtaj

Qoǵam • Búgin, 07:50

Merkeldiń memleketshildigi

Álem • Búgin, 07:47

Uqsas jańalyqtar