Keńes Odaǵynyń áskerı zańnamalyq qujattarynda «áıel azamattar qajetti jaǵdaıda Qyzyl Armııa qataryna qosymsha qyzmetterge tartylsyn» dep jazylǵanymen, jalpy keńes áıeliniń áskerı mindetkerligi bolmady. Alaıda soǵystyń alǵashqy kezeńinde Keńes áskeri orasan zor shyǵynǵa ushyrap, 1942 jyldyń kókteminen bastap Keńes Odaǵy qyz-kelinshekterdi maıdanǵa, tyldaǵy óndiristik eńbekke jappaı mobılızasııalaǵan. Sońǵy kezde birtindep áskerı qupııa qujattar ashylyp jatyr. Bas qolbasshy Stalınniń 1942 jyldyń sáýir-qazan aılary aralyǵyndaǵy shyǵarǵan 3 buıryǵynyń negizinde 120 myń áıel baılanys, áýe qorǵanysy, qurlyqtaǵy jaıaý ásker qataryna alynǵany belgili boldy.
Belgili ǵalym Manash Qozybaev óz erkimen maıdanǵa suranyp, ótinish jazǵan qazaqstandyqtardyń 40 paıyzy qyz-kelinshek bolǵanyn aıtady. Qazaqstannan maıdanǵa jalpy sany 6-7 myń qyz-kelinshek attandy degen derek bar. Al bizdiń uzaq jylǵy zertteýimiz Batys Qazaqstan oblysynan ǵana 1 100 jaýynger qyz-kelinshek maıdanǵa alynǵanyn kórsetti.
Keńes Armııasy quramynda gıtlershil fashızmge toıtarys bergen qazaqstandyq arasynda Aq Jaıyq óńirinen shyqqan sondaı qaharman qyzdardy – radıobaılanysshy Ǵarıfa Rahmetova men Zamıha Naýshevany oqyrmanǵa tanystyra keteıik.
Ǵarıfa Májıtqyzy Rahmetova 1922 jyly 1 mamyrda Batys Qazaqstan oblysy, Orda aýdany Azǵyr aýylynda dúnıege kelgen. Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetiniń 2-kýrsynda oqyp júrgen Ǵarıfa óz erkimen maıdanǵa attanady. Bul jóninde ol: «Oral qalalyq komsomol komıteti qalanyń oqý oryndarynda jáne orta mektepterdiń 9-10-klastarynda oqyp júrgen belsendi jas komsomol qyzdardy jınap, mıtıngi ótkizdi. Sóıtip Búkilodaqtyq Lenınshil Kommýnıstik Jastar Odaǵy Ortalyq Komıtetiniń úndeýi talqylanyp, jas qyzdardy Otan qorǵaý isine qatysýǵa shaqyrdy. Mıtıngide men top aldyna shyǵyp, óz erkimmen Otan qorǵaýǵa baratyndyǵymdy aıtyp, qyzdardy qataryma shaqyrdym. Taǵy biraz qyz sóz alyp, bul usynysymdy qýattady. Sóıtip mıtıngiden keıin 600 qyz Lenıngrad qalasynan Oralǵa evakýasııalanǵan áskerı radıotelegrafshylar daıyndaıtyn ýchılısheniń 5 aılyq kýrsyna jazyldyq. Oralda aı jarym oqyǵan soń áskerı ýchılıshe Máskeý túbindegi Mytıshı qalasyndaǵy oqý bazasyna qaıta kóshirildi. Oraldan 600 qyz tıelgen eshelondy búkil qala halqy shyǵaryp saldy», deıdi.
Osylaısha, Máskeý túbindegi ýchılıshede oqýyn jalǵastyrǵan Ǵarıfa Rahmetova jerlesteri Zamıha Naýsheva, Maıra Maqatova, Nurǵanym Baıseıitova, Lıda Rýjeınıkova, Katıa Lıtovamen birge 1942 jyly qarashada 5 aılyq kýrsty támamdap, II klasty áskerı radıobaılanysshy mamandyǵyna ıe bolady. Sóıtip, Ǵarıfa Rahmetova men Zamıha Naýsheva Kalının maıdanynda urys júrgizip jatqan I gvardııalyq shabýyldaýshy avıasııalyq korpýsqa jóneltiledi.
«Men áskerı avıasııa korpýsy quramynda 5000 shaqyrym jaýyngerlik joldy júrip óttim. Qarapaıym radıotelegrafıst qyzmetin atqaryp, áskerı tapsyrmalardy múltiksiz oryndadym. 32 438 márte áýege kóterilgen áskerı ushqyshtarmen bizdiń bólim arasyndaǵy áýe baılanysyn úzdiksiz qamtamasyz etýge bar kúshimdi jumsadym. Uly Otan soǵysy tarıhynda bizdiń I gvardııalyq shabýyldaýshy korpýstyń erekshe orny bar. Korpýsqa «Mınskilik» degen qurmetti ataý berilip, ataqty ushqyshtarymyz – A.P.Maresev, I.M.Berezýskıı, I.M.Glýhıh, E.M.Gorbatıýk, V.A.Orehovtyń erlikteri tarıhqa altyn árippen jazylyp qaldy», deıdi jaýynger Ǵarıfa Rahmetova.
Ǵarıfa Rahmetova Kalının, Soltústik-Batys, Brıansk, I, II Prıbaltıka, I, II Belorýssııa maıdany jáne «Bagratıon» operasııasyna qatysyp, Mınsk, Lıpesk, Orel, Brıansk, Velıkıe Lýkı, Logova, Vılnıýs, Shaýlıaı, Berlın t.b. qalalardy azat etken.
«1943 jyly qarasha aıynda bizdiń korpýs Nevel qalasynan 2-3 shaqyrym jerde turdy. «Otan úshin» atty maıdan gazetinen Nevel qalasyn azat etýge qatysqan 100 jáne 101-shi ulttyq qazaq atqyshtar dıvızııasynyń shabýyly jaıly, jerlesim Mánshúk Mámetovanyń erligi týraly oqyp bilgen edim. Qasyma bir jaýyngerdi ilestirip, budan 1 aı buryn shaıqas bolǵan jerge kelip, qaza bolǵan jaýyngerlerdiń jáne topyraǵy áli keppegen, Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetovanyń jerlengen jerin kórdim», deıdi bir esteliginde Ǵarıfa Rahmetova.
Radıobaılanysshy Ǵarıfa Rahmetova «Áskerı erligi úshin», «Berlındi alǵany úshin», «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin» medaldarymen jáne Bas qolbasshy Stalınniń alǵys hatymen 6 márte marapattaldy. 1945 jyldyń qazan aıynda soǵysty Berlın qalasynan 100 shaqyrym jerdegi Perlıberg eldi mekeninde aıaqtaǵan Ǵarıfa Rahmetovaǵa gvardııa serjanty ataǵy beriledi.
Maıdannan oralǵan soń Ǵ.Rahmetova Oraldaǵy A.S.Pýshkın atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta oqýyn jalǵastyryp, ony bitirgen soń mektep muǵalimi, Oral qalalyq komsomol komıtetiniń, oblystyq, aýdandyq partııa komıtetiniń túrli deńgeıdegi hatshysy qyzmetterin atqardy. Keıin Máskeý qalasyndaǵy Búkilodaqtyq Memlekettik kınomatografıster ınstıtýtynyń janyndaǵy joǵary mektepti bitirip, Oral oblystyq kıno basqarmasyn basqardy. Soǵys ardageri Ramazan Taýkınmen otaý quryp, úsh qyz tárbıelep ósirdi. 1980 jyly respýblıkalyq dárejedegi derbes zeınetker retinde qurmetti demalysqa shyqty.
Zeınetker Ǵ.Rahmetova Oral qalasyndaǵy ardagerler uıymynyń belsendi múshesi boldy. Oral qalalyq depýtattar keńesiniń 1989 jylǵy 23 shildedegi №659 sheshimine sáıkes jas urpaqqa patrıottyq tárbıe berýdegi eren eńbegi úshin Ǵarıfa Rahmetova «Oral qalasynyń Qurmetti azamaty» atandy. Uly Jeńistiń 50 jyldyǵy qarsańynda Elbasy N.Á.Nazarbaev soǵys jáne eńbek ardageri Ǵarıfa Rahmetovaǵa «Otan» ordenin tapsyrdy.
Soǵys salǵan syrqaty saldarynan Ǵarıfa Rahmetova 2001 jyly 17 tamyzda dúnıeden ozdy.
Máskeýden Berlınge deıingi áskerı joryqta Ǵarıfa Rahmetovamen birge bolǵan 2-klasty radıobaılanysshy Zamıha Naýsheva 1924 jyly Oral oblysy Jańaqala aýdanynda dúnıege kelgen. 8 jasynda ata-anasynan aıyrylǵan ol týystarynyń kómegimen Oral qalasyndaǵy №4 mektep-ınternatqa ornalasady. Kishkentaı Zamıha mektepte jaqsy oqıdy, skrıpka klasyna qabyldanyp, mýzykalyq aspapty da meńgeredi. Zamıha 9-synypty bitirgen jyly Uly Otan soǵysy bastalady.
Joǵaryda aıtylǵandaı, Oralǵa Lenıngrad qalasynan evakýasııalanyp kelgen áskerı radıotelegrafshylar ýchılıshesine qabyldanǵan 600 qyzdyń arasynda Zamıha Naýsheva da bolady. Ýchılıshe Máskeý túbindegi Mytıshı qalasyndaǵy oqý bazasyna qaıta kóshirilgende, Zamıha da birge ketedi. 1942 jyldyń qarasha aıynda 5 aılyq kýrsty támamdaǵan Zamıha Naýsheva qurbysy Ǵarıfa Rahmetovamen birge Kalının maıdanyndaǵy I gvardııalyq shabýyldaýshy avıasııalyq korpýsqa jóneltiledi.
Radıobaılanysshy Zamıha jaýyngerlik ómir jolyn bylaısha baıandaıdy: «Bizdiń jaýyngerlik jolymyz Kalının maıdanynan bastaldy. Mindetimiz – radıostansa qyzmetin basqarý edi. Jaý biz otyrǵan aımaqty jıi nysanaǵa alyp oq jaýdyratyn, bombanyń astyna alatyn. Sondyqtan ornymyzdy jıi aýystyryp, jaý kózine túspeý úshin túrli ádis qoldanyp, búrkenip, tyǵylatynbyz. Joǵarǵy Bas qolbasshynyń basqarýynda bolǵan bizdiń gvardııalyq shabýyldaýshy korpýs maıdandaǵy sheshýshi soǵystarǵa qatysyp, baǵytyn jıi aýystyryp otyrdy. Biz ózimizdiń ıstrebıtelder korpýsynyń ushqyshtaryn maqtan etip júrdik. Olardyń kópshiligi nemistiń asqan sheber ushqyshtarymen shaıqasyp, kórsetken erligi úshin batyr atanǵan edi. Al ushqysh Alekseı Maresevtiń esimi soǵys jyldarynda-aq ádebıet tarıhyna jazylǵan edi».
Jeńis kúnin Berlın túbinde qarsy alǵan Zamıha Naýsheva jaýyngerlik erligi úshin Stalınniń alǵys hatyna jáne «Jaýyngerlik erligi úshin» medaline ıe boldy. Maıdanger ana: «Men, bul soǵysta adamzat balasynyń qaıǵy-qasireti men tógilgen qanyn, jer betinen bir sátte joıylǵan aýyl, qalalardy kórdim. Barlyǵy kóz aldymda, olardy sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Orta jas shamasyndaǵy komandır, general-leıtenant V.Beleskııdiń bizge qarap: «Jalbyraqtarym-aý, sender erteń osy soǵystyń tarıhyna kiresińder!» deıtini áli esimde», deıdi.
Elge aman-saý oralǵan jaýynger qyz beıbit eńbekke aralasyp, Oral oblystyq «Ekpindi qurylys» gazetiniń baspasynda korrektor boldy. Keıin Oral qalasyndaǵy teri kombınatynyń keptirý bóliminde uzaq jyl eńbek etip, zeınet demalysyna shyqty.
Dańqty batyr Baýyrjan Momyshuly bir sózinde: «Adamdar bir-birine qaryzdar ekenin árqashan oılaı júrýi kerek. Ásirese Uly Otan soǵysy ardagerleriniń eńbegin erekshe baǵalaı bilýi qajet. Er óledi, el qalady. Esimi el júreginde saqtalǵan er ǵana baqytty» degen eken. Jeńis kúnin jaqyndatýǵa úles qosqan qazaqtyń qaharman qyzdarynyń jaýyngerlik erligi men ónegeli ómirin úlgi etip, maqtanysh etý – búgingi jas urpaqtyń paryzy dep bilemiz.
Baqtyly BORANBAEVA,
Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
