Rjev shaıqasynyń qaharmany

Keńes Odaǵy ydyraǵannan soń ǵana aıtylyp, jazylyp jatqan áıgili «Rjev shaıqasy» týraly shyndyq sonyń bir ǵana aıǵaǵy. Qanshama bozdaq jer qushqan sol qandy qyrǵynnyń kýási bol­ǵan orys aqyny Aleksandr Tvardovskıı:

«Men Rjevtiń túbinde óldim,

Baqytty bolýdy sizderge

buıyryp,

Otanǵa adal bolýdy

tapsyrdym,

О́liler ketse de,

ketken joq kúıinip,

Bizde bir uly baqyt bar –

Otan úshin quladyq,

Ony biz qutqarý úshin

qıyldyq», – dep jyrlap edi, kózinen jas parlap turyp.

Búgingi maqalamyzǵa arqaý bolyp otyrǵan, surapyl soǵystan oralmaǵan qazaqtyń myńdaǵan bozdaqtarynyń biri Jumash Jetpisov te sol Rjev shaıqasyna jatatyn 1943 jylǵy «Rjev-Vıazma shabýyldaý operasııasy» kezinde sheıit boldy.

Jumash 1918 jyly burynǵy Semeı oblysy Kúrshim aýda­nynyń Topterek aýylynda dú­nıege kelgen. Anasy Áıeke tórt qursaq kótergen adam eken. Almajan, Jańyl degen qyz­darynyń ákesi Daýbaı qaı­tys bolǵan soń, ámeńgerlik jolymen qaınysy Jetpiske qosylǵan. Jetpisten Jumash pen Kúbıra týǵan. Jumash jastaıynan al­ǵyr, bilimqumar bolyp ósti. 8 synyptyq bilim alyp, latyn qarpin jaqsy meńgergen ol kol­­hozda esepshi bolyp jumys istedi.

 1939 jyly Jumash ásker qataryna shaqyryldy. Gıtlerlik Germanııa Keńes Odaǵyna shabýyl jasaǵanda ol Qyzyl Armııa qatarynda bolatyn. О́kinishke qaraı, Jumashtyń 1939 jyldan 1942 jylǵa deıin qaı jerde áskerı boryshyn ótegendigi, qandaı áskerı oqý ornyn támamdaǵandyǵy týraly málimetter joq. Suraý salynǵan Reseıdiń Qorǵanys mınıstrliginiń muraǵatynan tushymdy jaýap ala almadyq. Bel­gilisi, 1942 jyly kishi leı­tenanttar daıarlaıtyn artıl­lerııalyq kýrstardy bitirgendigi, sol jyldyń 1 naýryzynan 30 maýsymyna deıin 199-armııalyq qosalqy atqyshtar polkiniń áskerı tranzıttik polkinde bol­ǵandyǵy. Odan soń, 1942 jyldyń jeltoqsanynda leıtenant Jumash Jetpisov Batys maıdannyń 139-atqyshtar dı­vızııasynyń 718-atqyshtar polkiniń atqyshtar rotasynyń komandıri bolyp áskerı qyz­metin jalǵastyrady.

Tarıhı anyqtama. Batys maı­dannyń 139-atqyshtar dıvızııasy jaýyngerleriniń asqan erligimen, janqııarlyq batyrlyǵymen Keńes áske­rı tarıhynda óziniń ornyn oıyp alǵan. Dıvızııadan Ke­ńes Odaǵynyń 28 batyry, «Dańq» ordeniniń 14 tolyq ka­valeri shyqqan. Solardyń qa­ta­rynda «Dańq» ordeniniń úsh dáre­jesin qatar alǵan qan­das­tarymyz Á.Dármenov pen M.Sú­leımenovti maqtan etemiz.

1943 jyldyń 1 naýryzynda nemis áskerıleri «Bıýffel» dep ataǵan operasııany bastady. Gıtler maıdan shebin 530 shaqyrymnan 200 shaqyrymǵa qysqartý úshin, negizgi kúshterdi aldyn ala daıyndalǵan shepterge shegindirip, artylǵan kúshti basqa baǵyttarǵa jumsaýǵa daıyndaldy. Operasııa 30 naýryzǵa deıin sozylyp, nemister Rjev shebin tastap shyqty. Onyń nátıjesi nemisterdiń oılaǵanyndaı bolyp júzege asty.

Keńes áskerı basshylarynyń nemisterdi óksheleı qýyp, olardy alynbaıtyn qamaldaı etip jasaǵan shebine jetkizbeı qur­tamyz degen oıy iske as­paı qaldy. Keńes jaǵy biz de jaǵdaıymyzdy jaqsarttyq, Máskeý aýdanyna tónetin qaýip birjolata seıildi degenimen, sol kezeńde aıtylmaı, taǵy da bir shyndyq shań basqan arhıvterde qaldy. Ol – bir aıǵa sozylǵan osy shaıqasta Qyzyl Armııanyń qatarynda óte kóp adam shyǵynynyń bolǵandyǵy edi. Ǵalamtor jelisindegi derekterge sáıkes, sol qyrǵynda Keńes áskerleri sapynda 38 myńnan astam adam qaza taýyp, 100 myńǵa jýyǵy jaralansa, nemis áskerleriniń shyǵyny 15 267 adamdy ǵana quraǵan (3 450 adam ólgen, 10 891 adam jaralanǵan, 926-sy habar-osharsyz ketken).

Osy qandy qyrǵynnyń bel ortasynda Jumash basqarǵan 718-atqyshtar polkiniń 6-at­qyshtar rotasy da júrdi. 718-at­qyshtar polkiniń koman­dıri podpolkovnık A.Pa­ho­movtyń joǵaryǵa baıandaýy boıynsha, 1943 jyldyń 18 naýryzynda Úlken Kamenka, Vıazovnıa, Rtınka derevnıalaryn sheginip bara jatqan jaýdan tazartý úshin shabýylǵa shyqqan polk nemisterdiń áýe shabýylynyń, sonyń artynsha tankterden, zeńbirekter men mınometterden qarsha boraǵan oqtyń astynda qalady.

Soǵan qaramastan, sol kúni tún ortasynda 718-atqyshtar polkiniń 1-atqyshtar batalony Úlken Kamenka derevnıasynyń kúnbatys tusyna, 2-atqyshtar batalony Kamenka ózeniniń ońtústik batys jaǵalaýyna, 3-atqyshtar batalony Úlken Ka­menka derevnıasynyń kún­shyǵys tusyna ıaǵnı mejelengen jerlerge bekinedi.

Úlken Kamenka derevnıasy tolyqtaı órtenip ketti, polkta adam shyǵyny kóp, 177 bozdaq qaza taýyp, 800-i jaralandy,  delingen joǵaryǵa baıandalǵan esepte.

18 naýryzda qaza tapqan­dardyń biri Jumash edi. Sol kezdegi qarýlastarynyń eske alýy boıynsha, ol sońǵy oǵy bitip, aqyrǵy demi taýsylǵansha jaýmen arpalysýmen bolǵan. Tek oq jaýdyryp qana qoımaı, baǵynyshty jaýyngerlerin jumyldyryp, sheshýshi shabýyldy uıymdastyra bilgen.

Kóz jumarynda Jumashtyń ne oılaǵany belgisiz. Balalyq bal dáýreniniń kýási bolǵan Kúrshim ózeniniń kóbik ezý tolqyny men qumdaq jaǵalaýy esine tústi me, álde ózi janyndaı jaqsy kórgen qaryndasy Kúbıranyń balań júzi kóz aldyna keldi me, ol jaǵy beımálim. Belgilisi, elimizdiń shyǵysynda kir jýyp, kindik kesken qazaqtyń qara ulynyń Smolensk túbindegi orys ormanynda bir tómpeshik bolyp qalǵandyǵy. Jar qushyp, bala súıip, qarapaıym pendeýı qyzyqty kóre almaı, qyr­shynynan qıylǵandyǵy.

Keıinnen týystaryna kelgen «qara qaǵazda» Jumashtyń Smolensk oblysynyń Spas-Demensk aýdany Vıazovnıa derev­nıasynyń shyǵysyndaǵy ormanda jerlengendigi jazylǵan.

Soǵys aıaqtalǵan soń, qaza tapqan jaýyngerlerdiń súıegin jınastyryp, «baýyrlastar zıratyna» jerleý barysynda Jumashtyń denesi 1943 jyldyń naýryzynda qaıtys bolǵan 297 jaýyngermen birge qazirgi Kalýga oblysynyń Spas-Demensk aýda­nynyń Úlken Kamenka derevnıasynda qaıta jer qoınyna tap­syrylǵan.

Bul qandy qyrǵynnan keıin de, Jumashtyń polki eren er­liktiń talaı úlgisin kór­setken eken. Sonyń biri 1943 jyl­dyń 14 qyrkúıeginde 718-at­qyshtar pol­kiniń on segiz ja­ýyngeri Kalýga oblysy Kýı­byshev aýdanynyń Rý­be­janka derevnıasynyń tú­binde 300 fashıstpen jan aıamaı soǵysqan. Jaýdyń barlyq soldatyn jaı­ratyp, eki jaýynger ǵana aman qalǵan bolatyn. Sol on segiz ja­ýyngerdiń erligine «Ty­nysh­tyq» («Tıshına») kı­no­fılmine jazylǵan «Aty joq tó­bede» («Na bezymıannoı vysote») degen án arnaldy.

Er esiminiń el esinen ket­peıtindigi ras. О́z kezeginde, jer­lesteri Kúrshim aýdanynyń ortalyǵynda ornalasqan Dańq alleıasyndaǵy taqtaǵa Ekinshi dúnıejúzilik soǵysyna qatysqan basqa arystarmen qatar Jumash Jetpisovtiń esimin de jazdy, sondaı-aq onyń qysqasha ómirbaıanyn «Bozdaqtar» kita­byna engizdi.

Degenmen, baqytty bolýdy keıingi urpaqqa amanat etken, qan maıdannyń qurbany leıtenant Jumash Jetpisovtiń esimi Kúrshim aýylyndaǵy kóshe, mektep ataýlaryna suranyp tur­ǵany anyq. Bul jóninde aýdan basshylyǵy, ardagerler alqasy tıisti jumys júrgizedi degen senimdemiz.

Nurhat QURMANBEKULY

NUR-SULTAN