Al keıipkerimizdiń gýmanıtarlyq salada ǵylymmen aınalysyp júrgen ǵalym ekenin aıtsaq, oqyrmannyń bári birdeı sene qoımas. Sebebi bizde kóbine kózge kórinbeıtin zertteýlerdiń avtorlary, gýmanıtarlyq saladaǵy ǵalymdar ádette qoldanbaly zertteýlermen aınalysatyn ónertapqyshtar men tehnıkalyq-jaratylystaný baǵytyndaǵy ǵalymdardyń kóleńkesinde qalyp qoıady.
Gýmboldtpen Garvardqa
Professor, tarıh ǵylymdarynyń doktory, sınolog-shyǵystanýshy Nurlan Kenjeahmet Qytaıda týyp-ósken. Mektepti bitirgen soń 1984 jyly Shyńjań ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine oqýǵa tústi. Atalǵan oqý ornynda aspırantýrany da bitirip shyqty. 2003 jyly Beıjiń ýnıversıtetiniń Arheologııa jáne mýzeıtaný ınstıtýtyna doktorantýraǵa túsip, oqýynyń arasynda bir jyl Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótti. Beıjiń ýnıversıtetin támamdaǵan jas ǵalym Kıotodaǵy Adamzat jáne tabıǵattaný ınstıtýtynyń shaqyrtýymen 2007 jyly Japonııaǵa attandy. Japondar ǵalymnyń Batys Túrik qaǵanatynyń astanasy bolǵan Sýıab týraly doktorlyq dıssertasııasyn joǵary baǵalap, japon tiline aýdardy. 2008 jyly tarıhı Otany – Qazaqstanǵa oraldy. Elde R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynda, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde 3 jyl eńbek etken soń, 2011 jyly Germanııanyń Gýmboldt qory zertteý stıpendııasyn jeńip alyp, Bonn ýnıversıteti Shyǵystaný ınstıtýtynyń shaqyrtýymen Germanııaǵa jol tartty. Bonn ýnıversıtetinde negizinen Ortalyq Azııanyń tarıhı kartalaryn zerttedi. Al búginde keıipkerimiz Amerıkadaǵy Garvard ýnıversıtetiniń Ferbenk Qytaı zertteý ortalyǵynda jumys isteıdi.
«Men munda Ortalyq Azııanyń geografııalyq aqparattyq júıesin, atap aıtqanda, XVII-XIX ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵyna jáne onyń kórshiles aımaqtaryna qatysty Eýropa-Qytaı ımperııalyq kartalary men geografııalyq sózdikterin tarıhı turǵydan zertteýmen aınalysamyn. Atalǵan joba aıasynda Sın patshalyǵy (1644-1912 jj.) kartalary men Eýropa-Orys kartalaryndaǵy, sondaı-aq geografııalyq sózdikterindegi Ortalyq Azııa (Batys Sibirdi qamtıdy) men Qazaq dalasynyń jer ataýlaryn zertteımin. Garvard kitaphanalarynda saqtalǵan arhıv kólemi álemde aldyńǵy orynda tur. Ýnıversıtet tarapy maǵan osy arhıvterdiń elektrondy kiltin berdi. Kez kelgen materıaldy taýyp, onyń elektrondy nusqasyn túsire alasyń, shalǵaı elderdegi muralardy aqtaramyn dep júgirmeısiń. Zertteý taqyrybym boıynsha ótken aıda Garvard professorlarymen onlaın jıyn boldy.
Olardyń aıtýynsha, tek AQSh-tyń ózinde Ortalyq Azııaǵa qatysty 13 myńnan asa tarıhı karta bar eken. Munan tys barlyq resýrspen qamtamasyz ete alatynyn aıtty. Jeke adamnyń qaltasy kótere bermeıtin zamanaýı kartalyq tehnıkany qoldanyp, zertteý nátıjelerin álemdik elektrondy karta júıesi (Google map, 2GIS sekildi – A.Sh.) arqyly jarııalaıtynyn jetkizdi. Olar menen kóp úmit kútip otyr», deıdi N.Kenjeahmet.
Tarıhı dáıek kerek
Jer máselesinde dálme-dál jaýapqa tarıhı fakti kerek. Tarıhı fakti – ǵalymnyń qolynda.
«Osy zertteýdi 10 jyl buryn josparladym. Oǵan Otanymdaǵy áli túıini tarqatylmaǵan túıtkilder túrtki boldy. Sol máselelerdiń biri – oryssha atalǵan, umyt bolǵan jerlerdiń tarıhı ataýyn qalpyna keltirý. Bul – akademııalyq zertteýdi qajet etetin óte kúrdeli másele. Tarıhı jer ataýlaryn qalpyna keltirý úshin tarıhı fakti kerek. Osylaısha, materıal (kóbine tarıhı kartalar) jınaı bastadym. Germanııaǵa kelgen soń, tarıhı kartalardy jınaýǵa mol múmkindik aldym. Taıvanǵa, Japonııaǵa, Fransııaǵa arnaıy baryp, arhıvterden Qazaqstanǵa qatysty kartalardy jınadym. 2016-2018 jyldary Nazarbaev Ýnıversıtettiń Áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar mektebinde (School of Humanities and Social Sciences) shaqyrtýmen jumys istedim. Sol kezde Nazarbaev Ýnıversıtettiń atynan osy baǵyttaǵy jobamdy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jarııalaǵan 3 jyldyq (2018-2020 jyldarǵa arnalǵan) konkýrsqa joldadym. Ulttyq ǵylymı keńes jobamdy maquldaǵan joq. Sebebin túsinbedim. Qazaqstannyń atymen zertteımin degen maqsatta 2020-2022 jyldarǵa jáne 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan 3 jyldyq 2 konkýrsqa taǵy qatystym. Eki joly da ótpeı qaldym», deıdi ol.
Shetelde baǵalanǵan eńbek
Jobany sheteldik ǵalymdar sensasııa dep qabyldapty. N.Kenjeahmetti tanıtyn Germanııadaǵy professor Qytaıda shyǵatyn arnaıy jınaqqa odan maqala suraǵan. Ǵalym oǵan mınıstrliktiń konkýrsynan ótpeı qalǵan jobasyn yqshamdap, maqala retinde tapsyrǵan. Sóıtse eńbegi Qytaı, Batys ǵalymdary arasynda qyzý talqyǵa túsipti. О́ıtkeni keıipkerimiz óziniń ǵylymı maqalasynda XVII-XIX ǵasyrlardaǵy umyt bolǵan qazaq dalasyndaǵy jer ataýlaryn kartamen dáleldep bergen. Budan bólek, ǵylymı eńbekte qazaq jeri, qazaq tarıhy týraly ǵana emes, sol tustaǵy Osman ımperııasy, Noǵaı ordasy, Qazan tatarlary, Bashqurt jeri, Aral ózbekteri, Hıýa, Buhara handyqtary, Aýǵan jeri, qyrǵyz taıpalary, qyzylbastar (Parsy) jóninde qazirge deıin ǵylymǵa belgisiz tarıhı geografııalyq málimetter qamtylǵan.
Shyny kerek, reıtıngi joǵary halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarda zertteý maqalasyn shyǵarý úshin ǵalymdar kemi 1-3 jyl tynbaı eńbek etedi. Al shetelde monografııany bólek kitap etip basyp shyǵarý – ǵylymda erlikpen teń. N.Kenjeahmet 2011 jyldan berige deıin Germanııada qazaq tarıhyn jáne Ortalyq Azııanyń tarıhı geografııasyn zertteýmen aınalysty. Nátıjesinde eki monografııasy aǵylshyn tilinde baspadan shyqty. Qazaq tarıhyna arnalǵany Almatyda (The Tūqmāq (the Golden Horde), the Qazaq Khanate, the Shībānid Dynasty, Rūm (Ottoman Empire), and Moghūlistan in the XIV-XVI Centuries: from Original sources» (Tuqmaq (Altyn Orda), Qazaq handyǵy, Rum (Osman Imperııasy) jáne Moǵolstan XIV-XVI ǵasyrlarda: túpki derekkózderden) degen atpen jaryq kórdi. Monografııany Túrkııa, monografııaǵa aınalǵan zertteýdi Germanııanyń Gerda Henkel qory qarjylandyrǵan. Eńbekti Eýrazııa zertteý ınstıtýty baspadan shyǵardy. «Eurasian Historical Geography as Reflected in Geographical Literature and in Maps from the Thirteenth to the Mid-Seventeenth Centuries» (HIII ǵasyrdan HVIII ǵasyrdyń ortasynan deıingi geografııalyq ádebıetter men kartalarda kórinis tapqan Eýrazııanyń tarıhı geografııasy) atty ekinshi eńbegi Gýmboldt qorynyń qarjylandyrýymen Germanııanyń OSTASIEN Verlag baspasynan shyqty. Atalǵan eki monografııada da Qazaq handyǵy men Ortalyq Azııa tarıhynyń buǵan deıin tarıhshylar tereńdemegen tustary zertteldi.
«Germanııada shyqqan monografııam Kannıdo kartasyna baılanysty boldy. Bul – Qubylaı tusynda syzylǵan karta. 1402 jyly Koreıada kóshirip qaıta syzyldy. Túpnusqa joǵalǵan. Qazir 4 nusqasy Japonııada saqtaýly. 1900 jyldary tabylǵan soń, ǵalymdar zertteı bastaǵan. Biraq qyrýar qarjy bólinse de ǵalymdar kartanyń batys bóliginiń syryn asha almady. Ǵasyrlyq syr bolyp qalǵan. Nege?
Dúnıe júziniń alǵashqy kartasy Ptolemeıden shyqqan. Onyń kartasy Orta ǵasyrda joǵalyp, arab ǵalymdary este qalǵanyn arabshaǵa aýdaryp, qalǵanyn óz zertteýinen qosyp karta jasady. Al Qubylaı Kannıdon kartasyn sol arab ǵalymdaryn arnaıy aldyrtyp syzdyrǵan. Japondar kartanyń batys bóligin (qazirgi Túrkııa, Qazaqstan, Iran, Úndistan, Eýropa, Afrıka) latyn kartasymen salystyryp zerttedi. Olar Orta ǵasyrda musylmandardyń ǵylym ıgergenin eskermegendikten qatelesti. Men ortaǵasyrlyq Qytaı tilinde jazylǵan Kannıdon kartasyn (Qytaı fonologııasyn meńgergenmin, bul qazirgi Qytaı tiline uqsamaıdy) arab kartalarymen salystyra zerttep, jer ataýlarynyń birdeı ekenin dáleldedim. Kannıdondaǵy qaı ataýdyń qaıdan alynǵanyn kestede kórsetip berdim», deıdi ǵalym.
Keıipkerimizdiń osyǵan qatysty jazǵan ǵylymı maqalalaryna («The Place Names of Central Asia in the Kangnido» – Kannıdo kartasyndaǵy Otalyq Azııanyń jer ataýlary, «The Place Names of the Euro-Africa in the Kangnido» – Kannıdo kartasyndaǵy Eýro-Afrıka jer attary) kóp silteme jasalyp, dáıeksóz alynǵan. Gýmboldt qory kartany zertteý qarajatynan bólek tek kitap etip baspadan shyǵarýǵa 17 myń dollar bóldi.
Qazaqstanǵa aýadaı qajet
Keıbir ǵylymdy tereńnen túsine bermeıtin adamdar tehnıkalyq jáne jaratylystaný salalaryndaǵy sekildi zertteýdiń nátıjesin, jemisin qolmen ustap kórýge bolatyn baǵyttarǵa ǵana memleket tarapynan qarjy bólýdi qoldaıdy. Alaıda keıipkerimiz munymen kelispeıdi.
«Halyqaralyq tájirıbege zer salsaq, damyǵan elder gýmanıtarlyq ǵylymdarǵa kóp qarjy quıady. Tek tarıh pen tarıhı geografııany alsaq, Shyǵys (mysaly, Japonııa, Qytaı) pen Batys elderi ony zertteýge qyrýar qarjy bóledi. Munda tarıhty birneshe ǵylym birlesip zertteıdi. Mysaly, Qytaı Ońtústik Azııa elderimen shektesetin Ońtústik Qytaı teńiziniń daýly aýmaqtary tarıhta Qytaıǵa qaraǵanyn dáleldeý úshin mol qarjy shyǵaryp, tarıhı kartalar men tarıhı muraǵattardy zerttetti. Oǵan shetel ǵalymdaryn da tartty. Al tarıhı kartalardy zertteý qazirgi táýelsiz Qazaqstan úshin aýadaı qajet. Ári barmaı-aq qoıaıyq, tek Qazaq handyǵyna qatysty zerttelmegen tarıhı kartalar neshe myńnan asady. AQSh ǵalymdarynyń aıtýynsha, tek AQSh-tyń ózinde Ortalyq Azııaǵa qatysty 13 myńnan asa tarıhı karta bar», deıdi N.Kenjeahmet.
P.S. Baıyrǵy qazaq «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» deıtin. Al qazir ózge elde júrip te óz elińe qyzmet qylýǵa bolady. Keıipkerimiz – sol sózimizdiń jarqyn dáleli. Qaı memlekette júrse de qazaqtyń joǵyn joqtap júr. Ultymyzdyń burynǵy batyrlary ulan-ǵaıyr jerdi naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵady. Búgingi ǵalym-jaýynger qazaqtyń qoldan ketken, qolda qalǵan tarıhı jerlerin, M.Seısembaısha aıtqanda, «zeıinniń ushymen, aqyldyń kúshimen» qorǵap keledi. Búginginiń batyry emeı nemene?!
