Jalaqyń qansha, jetekshi?
Bárimiz biletindeı, elimizde ǵylymı kadrlar joǵary oqý oryndarynda, ıaǵnı doktorantýrada daıarlanady. Al bolashaq ǵalymdardyń sol joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymı jetekshisi – ádette oqytýshylar. Naryq zamanynda mamandyqtyń bedeli jalaqymen jáne sol sala mamandarynyń qoǵamdaǵy rólimen baǵalanady. Áýeli eńbekaqy máselesine toqtalaıyq. Sebebi myqty mamandar eńbegin laıyqty baǵalaıtyn jerge barady.
Osyny eskergen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda joǵary oqý oryndaryndaǵy pedagogıkalyq-oqytýshylyq quramnyń jalaqysyn arttyrýdy tapsyryp, «Pedagog mártebesi týraly» zań aıasynda muǵalimderdi yntalandyrý sharalary qarastyrylǵanyn atap ótti. «Biraq is júzinde joǵary oqý orny oqytýshysynyń jalaqysy muǵalimniń jalaqysynan az bolyp qaldy. Osyǵan oraı Úkimet joǵary oqý orny oqytýshylarynyń eńbekaqysyn kóbeıtý máselesin qarastyrýy kerek», dedi Prezıdent Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń 2020 jyly mamyrda ótken otyrysynda.
Q.Toqaev atalǵan máseleni grant qunyn arttyrý esebinen kóbeıtý kerek ekenin aıtty. Elimizde joǵary oqý oryndaryna bólinetin memlekettik bilim berý granttarynyń quny 2011 jyldan beri óspegen edi. «Árıne, bul qosymsha ınvestısııany talap etedi. Osyǵan oraı bilim granttarynyń ortasha qunyn 340-420 myń teńgeden 1 mln teńgege deıin kóbeıtý týraly sheshim qabyldadyq, ıaǵnı grant quny úsh esege artady. Sol arqyly oqytýshylardyń jalaqysyn kezeń-kezeńmen arttyryp, ýnıversıtetterdiń materıaldyq bazasyn nyǵaıtýǵa bolady», dedi Memleket basshysy.
Kelesi aıda osy tapsyrmaǵa 1 jyl bolady. Másele qalaı sheshilip jatyr? Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń habarlaýynsha, atalǵan vedomstvoǵa tikeleı baǵynyshty JOO oqytýshylarynyń jalaqysy 2019 jyly 20%-ǵa artypty. Prezıdenttiń tapsyrmasynan keıin, ıaǵnı 2020 jyldyń qyrkúıeginde taǵy 20%-ǵa ulǵaıtylǵan. Alaıda bul jetkilikti me? Oqytýshylar eńbekaqysy kóterilmeı turǵanda qansha alatyn edi? Memlekettik, tipti ulttyq deńgeıli ýnıversıtet pedagogteriniń ishinde 70-80 myń teńgege jumys isteıtinder bolǵan. Basym bóligi 100 myń teńgeniń aınalasynda jalaqy alyp júrdi. Biz buǵan jýrnalıstik saýaldamadan, áleýmettik jelilerde jazǵan oqytýshylardyń jazbasynan, sondaı-aq osy máselege qatysty mınıstrlik, ýnıversıtetterdiń uıymdastyrýymen ótkizilgen aqparattyq jıyndardan kóz jetkizdik.
Sonda orta eseppen 100 myń teńge alatyn pedagogtiń eńbekaqysy 2019 jyly 120 myń teńge, 2020 jyly 144 myń teńge boldy. Bul qanshalyqty jetkilikti? Shákirtine bedelimen, joǵary bilimi men biligine saı joǵary jalaqysymen úlgi bolýǵa da múmkindigi bolmaıdy. О́ıtkeni bolmashy eńbekaqyny bir aıdan kelesi aıǵa jetkizýdiń problemasymen bas qatyryp júredi. Al qarjylyq qursaýda, ekonomıkalyq buǵaýda júrgen jannyń jan-tánimen jumys isteýi ekitalaı.
Iá, kóbeıtilgenniń ózinde alatyn JOO oqytýshylarynyń jalaqysyn Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov te jetkiliksiz dep otyr.
«Qabyldanǵan sharalarǵa qaramastan, jalaqy kólemin áli de arttyrý qajet. Bul rette bolǵan jalaqy bazasynyń tómen bolýyna baılanysty, tipti jalaqyny 20-40%-ǵa ulǵaıtý sharalary da jetkiliksiz bolyp otyr. Máselen, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da oqytýshynyń ortasha jalaqysy 108 myń teńge bolsa, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetinde – 105 myń teńge, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetinde – 101 myń teńge, al Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıtetinde – 99 myń teńge. Mundaı jalaqy mólsheri oqytýshylardy asa yntalandyra qoımaıtyny anyq. Keıbir JOO oqytýshylardyń jalaqysyn kóterý kezinde laýazymdyq jalaqy mólsherin negizge alǵan. Al laýazymdyq jalaqy mólsheri oqytýshylardyń túrli qosymsha aqylardy qosa alǵandaǵy naqty jalaqysynan tómen ekenin aıta ketken jón. Basqa joǵary oqý oryndary jalaqyny pedagogıkalyq júktemeni kóbeıtý arqyly arttyrdy. Nátıjesinde birqatar oqý ornynda oqytýshy stavkasynyń kólemi 900 saǵatqa deıin jetti. Osyǵan baılanysty Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin aqpan aıynda ótken keńeste Bilim jáne ǵylym mınıstrligine vedomstvolyq baǵynyshty joǵary oqý oryndarymen talqylap, buıryqqa qol qoıyp, onda eki normany bekittik», dedi A.Aımaǵambetov.
Alǵashqy norma boıynsha aldaǵy qyrkúıekten bastap shtattaǵy oqytýshylar úshin eń tómengi jalaqy mólsherin belgileý kózdelmek. Iаǵnı Bilim jáne ǵylym mınıstrligine vedomstvolyq baǵynyshty joǵary oqý ornynda shtattaǵy oqytýshy aıyna – kem degende 200 myń teńge, aǵa oqytýshy – 230 myń teńge, qaýymdastyrylǵan professor – 260 myń teńge, professor 350 myń teńge (ulttyq joǵary oqý oryndarynda – 400 myń teńge) alýy tıis. Budan bólek, árbir JOO oqytýshylardyń belgili bir jetistikteri úshin basqa da yntalandyrý tólemderin belgilep, tóleı alady. Biraq joǵaryda kórsetilgen soma – jalaqynyń eń tómengi mólsheri saqtalýǵa mindetti.
Ekinshiden, pedagogıkalyq júktemeniń eń joǵary kólemi 1 stavka úshin 680 saǵattan asyrylmaıdy. Degenmen pedagogıkalyq júktemesi atalǵan kórsetkishten tómen JOO-lardy (jylyna 450 nemese 500 saǵat) saǵat sanyn belgilengen 680 saǵatqa deıin jetkizý mindettelmeıdi. Alaıda oqytýshyǵa berilgen 1 stavka kólemi 700-900 saǵat nemese odan joǵary bolatyn joǵary oqý oryndary saǵat sanyn 680 saǵatqa deıin tómendetýi kerek.
Oqý orny múddeli bolmasa
Rasymen oqytýshylar bedeliniń kóterilýine, jalaqysynyń arttyrylýyna, áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsarýyna, kásibı damýyna oqý orny múddeli bolmasa, bári beker. Májbúrlegennen is ónbeıdi. Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń rektory Erlan Shulanov atalǵan normalar oqytýshylardyń ǵylymı kadrlardy daıarlaýyna jaǵdaı jasaıtynyn jetkizdi.
«2019 jyly bizdiń ýnıversıtettegi oqytýshylardyń ortasha jalaqysy 1 stavkaǵa 80 myń teńge boldy. Mundaı jaǵdaıda bilimniń, ǵylymı jumystyń sapasy, jastarmen jumysqa yntalandyrý jóninde qalaı áńgime aıtýǵa bolady? Sondyqtan mınıstrliktiń eń tómengi jalaqy mólsherin belgilegeni óte oryndy. Aıtalyq, 80 myń teńge eńbekaqy birden 200 myń teńgege artty. Bul ásirese jalaqy kólemi tómen óńirlik JOO-ǵa tıimdi. Al oqytýshynyń saǵat sanyn 680-nen asyrmaý talaby olardyń ǵylymmen aınalysýyna, sapaly ǵylymı kadrlardy daıarlaýyna septigin tıgizedi. Kóp adam bul máseleni buryn-aq sheshýge bolatyn edi dep oılaýy múmkin. Shyn máninde bári sonshalyqty ońaı bolǵan joq. Jalaqyny kótermes buryn aldyn ala jospar jasalyp, belgili bir alǵysharttary anyqtalady. Máselen, grant quny 2020 jyly 350-400 myń teńgeden 1 mln teńgege deıin ósti. Sodan soń ýnıversıtetterdiń kommersııalyq emes AQ nysanyna ótýin qamtamasyz etý de JOO-ǵa óz tabystaryn saqtaýǵa jáne alǵashqy qajettilikterge jumsaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq ǵylymı zertteýlerge bólinetin qarjy kólemin arttyrý da jalaqyny ósirýge jaǵdaı jasaıdy», dedi E.Shulanov.
Aqıqatynda eńbektiń elenýi, jalaqynyń joǵarylaǵany jaqsy ǵoı, degenmen yntalandyrý syıaqylarynyń orny – bir bólek. Bul biraz buryn eskerilgen. Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2015 jylǵy buıryǵymen «JOO úzdik oqytýshysy» ataǵy beriletin boldy. Jyl saıyn ótkiziletin konkýrstyń nátıjesinde jeńimpazdar 5 mln 834 myń teńgeden syıaqy alady. Bıyl atalǵan konkýrs alǵash ret onlaın formatta ótti. Mundaı marapat oqytýshylardy yntalandyryp, shyǵarmashylyq turǵyda damýyna múmkindik beretini sózsiz. Bıylǵy konkýrstyń jeńimpazy, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Ulbosyn Esenbekovanyń oıy da soǵan saıady.
«Elimizdegi ǵalymdardyń eń úzdikterin anyqtap, olarǵa joǵary qurmet kórsetý – memleket saıasatynyń jarqyn kórinisi. Bıylǵy «Joǵary oqý ornynyń Úzdik oqytýshysy» baıqaýy tuńǵysh ret aqparattyq júıeniń kómegimen ótkizildi. Bul baıqaýdyń ádil, obektıvti ótýine yqpal etti. Ǵalymdardyń ǵylymı eńbekterin baǵalaý krıterııleri jańartyldy, basymdyqtar durys anyqtaldy. Jyldan- jylǵa memlekettiń de, qoǵamnyń da ǵylymǵa degen kózqarasy jaqsaryp, qoldaýy kúsheıip keledi. Ǵalymdar qoǵamdastyǵy mundaı saıasatty jaqsy sezinip otyr. Menińshe, qazaq ǵalymdary sıfrly tehnologııalar, jasandy ıntellekt, kvanttyq kompıýter sııaqty qubylystardy zerttep, boljap, naqty usynystar daıyndaǵany durys. Osy baǵyttaǵy ǵylymı-zertteýlerge erekshe kóńil bólinýi – ýaqyt talaby ekeni anyq. Al bul baıqaý ǵalymdardyń shabytyn oıatyp, jańa zertteýler týǵyzady dep senemin», deıdi U.Esenbekova.
